فرهنگ مصادیق:نماز جمعه – ویکی شیعه
محتویات
مقدمه
نماز جمعه، نمازی دو رکعتی است که در ظهر روز جمعه به جای نماز ظهر و به جماعت میخوانند. نماز جمعه با حضور دست کم پنج نفر برپا میشود که یکی از آنها امام جمعه است. امام جمعه باید قبل از نماز دو خطبه برای نمازگزاران قرائت کند که دعوت به تقوا جزو مضامین آن است.
حکم فقهی برگزاری این نماز در سوره جمعه آمده است. روایات، نماز جمعه را حج مستمندان و موجب آمرزش گناهان شمردهاند و برخی روایات، ترک آن را مایه نفاق و فقر دانستهاند. نماز جمعه در زمان حضور امامان معصوم واجب و در زمان غیبت بنابر نظر بیشتر مراجع تقلید واجب تخییری است.
در ایران نماز جمعه در دوران حکومت شاه اسماعیل صفوی رواج یافت و از آن پس در شهرهای بسیاری برگزار شد. در دوران جمهوری اسلامی در همه شهرهای کشور این نماز برپا میشود.
نماز جمعه یکی از شعائر اجتماعی مهم مسلمانان از صدر اسلام بوده و از نمادهای همبستگی مسلمانان شناخته میشود. با توجه به مسائل سیاسی-اجتماعیِ خطبهها، نماز جمعه به نماز عبادی-سیاسی نیز مشهور شده است.
اهمیت و جایگاه نماز جمعه
در سوره جمعه مؤمنان با صراحت به حضور در نماز جمعه دعوت شدهاند: هنگامی که صدای مؤذن بلند شد و به نماز جمعه دعوت شُدید، تجارت را رها کنید و به سوی ذکر خدا بشتابید که این برای شما بهتر است [۱] در روایات نیز اهمیت و جایگاه نماز جمعه با چنین تعبیراتی بیان شده است:
آمرزش گناهان گذشته[۲].
حضور پیوسته در نماز جمعه حج فقراست[۳].
کاهش دهنده سختیهای قیامت [۴].
پاداشهای فراوان در مقابل هر گامی که به سوی نماز جمعه بردارد[۵].
خداوند آتش را بر بدن او حرام میکند[۶].
شتاب کنندگان به سوی نماز جمعه سابقین به بهشت خواهند بود[۷].
ترک نماز جمعه به امامت معصومین(ع) [۸].در سه هفته متوالی (بدون عذر) موجب نفاق میشود[۹].
سبک شمردن آن باعث پریشانی و بی برکتی است [۱۰].
حضرت علی علیه السلام برخی زندانیان را برای شرکت کردن در نماز جمعه آزاد میکرد[۱۱] همچنین فقیهان مذاهب اسلامی با توجه به آیات سوره جمعه، خودداری از اعمالی که موجب کوتاهی در اقامه نماز یا از دست دادن آن میشود را لازم دانستهاند.
در منابع جامع فقهی مذاهب اسلامی از ابتدا یک فصل از مبحث نماز (کتاب الصلوه) به موضوع نماز جمعه اختصاص داشته است [۱۲] در واقع نگارش آثار فقهی و رسالههای مستقل دربارهٔ نماز جمعه به سبب جایگاه مهم این عبادت در فقه اسلامی از قرون اولیه متداول بوده است [۱۳] در دوره صفویه در پی رواج اقامه نماز جمعه در ایران رساله نویسی فقهای شیعه در این باره جدّی تر شد [۱۴] بسیاری از فقهای صاحب نام رسالههایی دربارهٔ نماز جمعه به زبان عربی یا فارسی تألیف کردند که برخی از آنها در رد یا دفاع از رسالههای دیگر بود[۱۵].
این رسالهها به لحاظ رویکرد فقهی بر چهار قسم اند: رسالههایی که درصدد اثبات وجوب عینی نماز جمعه اند، رسالههایی که جایز بودن اقامه نماز جمعه یا وجوب تخییری آن را در عصر غیبت اثبات میکنند، رسالههایی که برای اثبات حرمت نماز جمعه نگاشته شدهاند و رسالههایی که نظر مؤلفان آنها دقیقاً روشن نیست [۱۶].
حکمت نماز جمعه
در اسلام چهار اجتماع بزرگ و مهم وجود دارد: اجتماعات روزانه که در نماز جماعتها حاصل میشود؛ اجتماعات هفتگی که در مراسم نماز جمعه بدست میآید؛ اجتماع در نماز عید قربان و فطر؛ و اجتماع حج که در کنار خانه خدا هر سال یکبار انجام میگیرد.
نماز جمعه با توجه به ذکر مسائل مهم سیاسی و اجتماعی و اقتصادی چنین آثاری را به دنبال دارد:
آگاهی بخشی در زمینه معارف اسلامی و رویدادهای مهم اجتماعی و سیاسی
ایجاد همبستگی و انسجام بیشتر مسلمانان
تجدید روح دینی و نشاط معنوی
جلب همکاری برای حل مشکلات
وجوب نماز جمعه
فقهای شیعه و اهل سنت برای اثبات وجوب نماز جمعه به آیه ۹ سوره جمعه و احادیث متعدد[۱۷]و اجماع استناد کرده و ترک کننده آن را شایسته عقوبت دانستهاند [۱۸] برخی فقها در استناد به آیه ۹ سوره جمعه برای وجوب اقامه نماز جمعه مناقشه کرده و گفتهاند که این آیه در صدد تشریع و اثبات وجوب اقامه نماز جمعه نیست بلکه شرکت کردن در نماز جمعه ای را که به شکل صحیح بر پا شده لازم دانسته و در مقام توبیخ کسانی است که با وجود اقامه شدن نماز جمعه صحیح از حضور در آن خودداری میکنند و به تجارت یا امور دیگر میپردازند [۱۹].
نماز جمعه برای همه افراد واجب نیست و از عهده برخی افراد برداشته شده است که عبارت اند از:
زنان ؛
مسافران ؛
بیماران و کسانی که توانایی شرکت کردن در نماز جمعه را ندارند مانند نابینایان، ناشنوایان و پیران؛
بردگان ؛
کسانی که از ضرر مالی یا جانی بر اثر شرکت کردن در نماز جمعه ترس دارند؛
کسانی که بیش از دو فرسخ از محل اقامه نماز جمعه فاصله دارند [۲۰].
حکم نماز جمعه در عصر غیبت امام زمان
جایز بودن یا نبودنِ اقامه نماز جمعه در عصر غیبت امام معصوم علیه السلام از موضوعات بحث برانگیز در میان فقهای شیعه شده و چند نظریه در این باره مطرح گردید: حرمت، وجوب تعیینی و وجوب تخییری [۲۱].
حرمت
برخی فقهای متقدم شیعه از جمله سَلاّر دیلمی[۲۲] و ابن ادریس حلّی[۲۳]و به پیروی از ایشان بسیاری از فقهای متأخرتر از جمله فاضل هندی مشروعیت نماز جمعه را مشروط به حضور امام معصوم یا حضور فردی دانستهاند که از سوی او به امامت جمعه منصوب شده باشد[۲۴] پیروان فتوای حرمت نماز جمعه با این استدلال که حضور یا اجازه امام شرط صحت آن است و در عصر غیبت چنین اجازهای وجود ندارد برپا داشتن نماز جمعه را در این عصر جایز نمیدانند [۲۵].
همچنین برخی گفتهاند که ولی فقیه در کارهایی که نیاز به اختیارات وسیع (بَسطِ ید) دارد مانند برپا کردن نماز جمعه و امر به جهاد، از سوی معصوم نیابت ندارد [۲۶] از جمله ادله مورد استناد قائلان به حرمت، احادیثی است که در آنها تعابیری مانند «امام» و «امام عَدل تَقی» آمده و گفته شده که مخالفت با امام در مورد نماز جمعه باعث هلاکت است یا برپا داشتن نماز جمعه جز با حضور امام عادل و پرهیزگار صحیح نیست [۲۷] امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه[۲۸] نیز امامت جمعه را مقامی مخصوص برگزیدگان خدا دانسته است. برخی فقهای متأخرتر منظور از تعابیر مذکور در این احادیث را امام معصوم ندانسته و آن را به مفاهیمی عام تر که شامل امام جماعت نیز بشود تفسیر کردهاند. به نظر آنان در این احادیث تأکید اصلی بر لزومِ به جماعت برگزار شدن بوده است [۲۹].
وجوب عینی
از سوی دیگر در بیشتر منابع متقدم فقهی شیعه که در دسترس است هرچند به استناد احادیث بر وجوب نماز جمعه تأکید شده، امامت امام معصوم یا نایب او به صراحت شرط نشده است [۳۰] با این همه فقیهان امامی قرون بعد حضور یا اجازه حاکم عادل[۳۱] یا امام عادل[۳۲]را از جمله شروط اقامه نماز جمعه برشمردهاند. شرط عدالت را برای امام جمعه تنها فقهای شیعه مطرح کردهاند و اهل سنت بدان قائل نیستند [۳۳].
هر چند فتوای وجوب تعیینی از ابتدای غیبت کبرا کم و بیش در میان فقها مطرح بوده است،[۳۴] وجوب تعیینی آن را شهید ثانی در قرن دهم به طور جدّی مطرح کرد [۳۵] برخی از فقها از جمله نواده اش صاحب مدارک نیز از او پیروی کردند[۳۶] و این نظر در دوره صفوی به ویژه با توجه به زمینههای اجتماعی و سیاسی موجود رواج یافت [۳۷] به نظر برخی از فقیهان، هرگاه شرایط اقامه نماز جمعه مانند عصر حضور امام فراهم باشد برپا کردن آن واجب است و این امر نیازی به نصب عام یا خاصِ امام معصوم ندارد. همچنین گفتهاند نماز جمعه مانند فتوا دادن و قضاوت کردن از وظایف و شئون فقیهان در عصر غیبت است. بیشتر قائلان به وجوب اقامه نماز جمعه در عصر غیبت گرایش اخباری داشتهاند، هرچند شهید ثانی و شماری دیگر از اصولیان سرشناس نیز پیرو این نظر بودهاند [۳۸].
وجوب تخییری
بسیاری از فقهای ادوار میانی و متأخر شیعه به فتوای وجوب تخییری قائل اند از جمله مُحقق حلّی،[۳۹] علامه حِلّی،[۴۰] ابن فهد حلّی،[۴۱] شهید اول،[۴۲] و محقق کرکی[۴۳] مراد از وجوب تخییری نماز جمعه این است که در ظهر جمعه یا باید نماز جمعه خوانده شود یا نماز ظهر[۴۴] [۴۵] همچنین ادله دیگری مانند سیره یاران ائمه و نیز فقهای متقدم مبنی بر اقامه نکردن نماز جمعه از جمله مستندات عدم وجوب تعیینی نماز جمعه است [۴۶].
نظریه وجوب تخییری در میان فقهای متأخر یعنی از قرن سیزدهم به بعد مقبولیت یافته است[۴۷] و به طور کلی در میان فقهای اصولی، گرایش به نظریه وجوب تخییری نماز جمعه شایع تر است، هرچند شماری از آنان قائل به حرمت آن شدهاند [۴۸].
شرایط نماز
در نماز جمعه علاوه بر مقدمات و شروطی که در تمام نمازهای جماعت باید رعایت شود شروط دیگری نیز برای وجوب یا صحت نماز لازم است.
حداقل شرکت کنندگان
فقهای مذاهب اسلامی دربارهٔ حداقل تعداد کسانی که حضورشان برای انعقاد نماز جمعه ضروری است اختلاف نظر دارند: اکثر فقهای شیعه[۴۹] حداقل نفرات را پنج نفر[۵۰]و برخی هفت نفر میدانند. حنفیان حضور حداقل سه تن علاوه بر امام جمعه، شافعیان و حنبلیان حضور حداقل چهل تن و مالکیان حضور دست کم دوازده تن از اهالی شهر را لازم دانستهاند [۵۱].
حداقل فاصله مکانی بین دو نماز جمعه
شرط دیگر صحت نماز جمعه که فقیهان شیعه و بیشتر مذاهب اهل سنّت ذکر کردهاند رعایت فاصله مکانی مناسب میان نماز جمعهها یا متعدد نبودن آن در یک شهر است. به نظر فقهای امامی حداقل یک فرسخ فاصله میان دو نماز جمعه لازم است و اگر این شرط رعایت نشود نماز جمعه متأخر باطل خواهد بود [۵۲].
مکان برگزاری
نمازهای جمعه معمولاً در مسجد جامع هر شهر ــ که گاه به نامهایی چون مسجد اعظم، مسجد جماعت، مسجد جمعه و مسجد آدینه نیز خوانده میشد- برگزار میگردید [۵۳] جامع خوانده شدن این مساجد به سبب برگزار شدن اجتماعاتی مانند نماز جمعه در آن بوده است [۵۴].
گاه عواملی مانند رشد و توسعه شهرها وجود فِرَق و مذاهب گوناگون در یک شهر و ملاحظات سیاسی و امنیتی حکمرانان موجب میشد که در یک شهر چندین نماز جمعه برگزار شود[۵۵] به گزارش ابن بطوطه در قرن هفتم در یازده مسجد بغداد نماز جمعه برپا میشد در دوره ممالیک به سبب فزونی جمعیت، نماز جمعه در مساجد محلی و مدارس نیز برگزار میشد [۵۶].
پیشینه
نماز جمعه قبل از هجرت و در سال دوازدهم بعثت در مکه تشریع شد. در این سال پیامبر اکرم(ص) که امکان برگزار کردن نماز جمعه در مکه را نداشت در نامهای از مُصعَب بن عُمَیر خواست که نماز جمعه را در مدینه اقامه کند[۵۷] بر اساسِ گزارشی دیگر[۵۸] نخستین نماز جمعه را اَسعَد بن زُرارَه در مدینه اقامه کرد.
با ورود پیامبر به مدینه، نماز جمعه به امامت ایشان برگزار شد [۵۹] پس از شهر مدینه اولین مکانی که در آن نماز جمعه برگزار شد روستای عبدالقیس در بحرین بود [۶۰].
پس از عصر نبوی بر اساس گزارشهای تاریخی اقامه نماز جمعه در دوره خلفای نخستین و نیز در دوره حکومت حضرت علی (سال ۳۵ـ۴۰ق) و امام حسن (سال ۴۰) علیهماالسلام متداول بود[۶۱] برخی از روایات شیعه مانند خطبه شعبانیه پیامبر اکرم(ص) و پارهای از خطبههای نهج البلاغه امام علی(ع) یادگار این نمازها هستند.
در دوران امویان (۴۱-۱۳۲) و عباسیان (۱۳۲-۶۵۶) نیز نماز جمعه را خلفا یا کارگزاران آنها اقامه میکردند که با خطبه خواندن به نام خلیفه وقت یا دعا کردن برای او همراه بود [۶۲].
خلفا امامان جمعه مرکز خلافت را منصوب میکردند[۶۳] و انتخاب خطبای جمعه سایر شهرها برعهده امیران و والیان همانجا بود [۶۴].
شرکت ائمه در نماز جمعه
از دیدگاه شیعه، حاکمان جور و امامان جمعه و جماعت منصوب از طرف آنها مشروعیت نداشته و نمیتوان به امامت آنان نماز خواند. با این حال، بر پایه برخی احادیث، امامان شیعه علیهم السلام و پیروان ایشان از باب تقیه یا به دلایلی دیگر گاه در مراسم نماز جمعه شرکت میکردند،[۶۵] همچنین گاهی مخالفان حکومتها برای ابراز مخالفت خود از شرکت کردن در نماز جمعه خودداری مینمودند [۶۶] حاضر نشدن در نماز جمعه سابقهای ناخوشایند برای اشخاص به شمار میرفت [۶۷].
اقامه نماز جمعههای شیعه
از جمله قدیمترین گزارشهای موجود دربارهٔ نماز جمعه در جوامع شیعی اقامه نماز جمعه در مسجد بَراثا (مسجد شیعیان در بغداد) در ۳۲۹ق به امامت احمد بن فضل هاشمی بود[۶۸] و حتی در فتنه ۳۴۹ که نماز جمعه بغداد تعطیل شد وقفهای در اقامه نماز جمعه در براثا پیش نیامد،[۶۹] ولی در ۴۲۰ با انتصاب خطیبی سنّی مذهب از جانب خلیفه مدتی اقامه نماز متوقف شد [۷۰] همچنین نماز جمعه در جامع ابن طولون در ۳۵۹ و جامع ازهر در ۳۶۱ برگزار میشد [۷۱] قرائنی[۷۲] نیز بر اقامه نماز جمعه در قرون نخستین هجری در این شهرها دلالت دارد [۷۳].
نماز جمعه در ایران
دوره صفویه
نماز جمعه از دوره حکومت شاه اسماعیل اول صفوی (۹۰۵ـ۹۳۰) به تدریج در جامعه شیعی ایران گسترش یافت. علت این امر از یک سو انتقاد حکومت عثمانی از شیعیان به سبب برگزار نکردن نماز جمعه و از سوی دیگر تلاش علمای شیعه به ویژه محقق کرکی (متوفی ۹۴۰ق) برای اشاعه نماز جمعه در ایران بود [۷۴] با وجود همراهی بسیاری از فقها از جمله شماری از علمای جبل عامل با محقق کرکی و پشتیبانی حکومت صفوی از آنان، چون سنّت اقامه نماز جمعه در میان شیعیان چندان رایج نبود و در میان علما مخالفان جدّی داشت[۷۵] رسمیت بخشیدن به آن در جامعه شیعی ایران به تدریج صورت گرفت [۷۶] بحث و مناقشه دربارهٔ حکم نماز جمعه در زمان غیبت امام معصوم و وجوب و حرمت آن در عهد شاه سلیمان اول صفوی (حکومت: ۱۰۷۷ یا ۱۰۷۸ـ ۱۱۰۵) به جایی رسید که وی مجلسی از فقها را با حضور وزیر اعظم خود ترتیب داد تا دربارهٔ حکم نماز جمعه به نتیجهای واحد برسند [۷۷].
شاه طهماسب اول (حکومت:۹۳۰ـ۹۸۴) به توصیه محقق کرکی برای هر شهری امام جمعه انتخاب کرد [۷۸] در زمان شاه عباس اول (حکومت: ۹۹۶ـ ۱۰۳۸) رسماً منصب امامتِ جمعه ایجاد شد [۷۹] معمولاً شیخ الاسلام هر شهر این منصب را داشت اما گاه عالمانی که شیخ الاسلام نبودند مانند ملامحسن فیض کاشانی (متوفی ۱۰۹۱) به درخواست شاه، امامت جمعه را برعهده میگرفتند [۸۰].
نخستین نماز جمعه را در عصر صفوی محقق کرکی در مسجد جامع عتیق اصفهان اقامه کرد. از دیگر امامان جمعه مهم این دوره شیخ بهایی (متوفی ۱۰۳۰ یا ۱۰۳۱)، میرداماد (متوفی ۱۰۴۱)، محمد تقی مجلسی (متوفی ۱۰۷۰)، محمدباقر مجلسی (متوفی ۱۱۱۰ یا ۱۱۱۱)، محمد باقر سبزواری (متوفی ۱۰۹۰) و شیخ لطف الله اصفهانی (متوفی ۱۰۳۲) بودند [۸۱] در دوره صفوی تألیف کتابهایی حاوی خطبههای نماز جمعه متداول شد که بساتین الخطبا از میرزا عبدالله افندی (متوفی ح ۱۱۳۰) از مشهورترین آنهاست [۸۲].
محقق کرکی در ۹۲۱ق کتابی برای اثبات جواز اقامه نماز جمعه در عصر غیبت امام معصوم نگاشت که در واقع رسالهای در موضوع ولایت فقیه به شمار میرود. برخی از معاصران و شاگردان کرکی در نقد نظریه او و برای اثبات حرمت یا رد وجوب عینی نماز جمعه در عصر غیبت رسالههایی نگاشتند [۸۳].
دوره قاجار
امامت جمعه در دوره قاجار (۱۲۱۰ـ۱۳۴۴) همچون دوره صفوی منصبی حکومتی به شمار میرفت [۸۴] این منصب در این دوره به موازات کاهش اعتبار مناصب مذهبی به تدریج اهمیت دینی و سیاسی خود را از دست داد. در اواخر دوره قاجار برخی امامان جمعه در برابر علمای مشروطه خواه که مخالف حکومت استبدادی بودند قرار گرفتند [۸۵] توجه به نام بسیاری از ائمه جمعه شهرهای بزرگ در دوره افشاریه (۱۱۴۸ـ۱۲۱۰) و قاجاریه نشان میدهد که منصب امامت جمعه در این دوران جنبه موروثی یافته بوده است و برخی خاندانها آن را برعهده داشتهاند، از جمله خاندان خاتون آبادی در تهران، خاندان مجلسی در اصفهان، و محمد مقیم یزدی در یزد [۸۶].
دوره پهلوی
در دوران پهلوی (۱۳۰۴ـ۱۳۵۷ش) امامان جمعه به ویژه در شهرهایی مانند تهران چون ارتباط رسمی با حکومت داشتند غالباً از مقبولیت مردمی برخوردار نبودند و اقامه نماز جمعه نیز چندان رونق نداشت [۸۷] گفتنی است که برخی عالمان بر پایه فتوا به وجوب تخییری یا تعیینی نماز جمعه، آن را اقامه میکردند که چون به حکومت وابسته نبود با اقبال عمومی مواجه میشد [۸۸] از جمله این نمازها نماز جمعه آیت الله اراکی بود که از سال ۱۳۳۶ش تا پیروزی انقلاب اسلامی در مسجد امام حسن عسکری(ع) قم اقامه شد.آیت الله سید محمدتقی غضنفری در شهر خوانسار از حدود سال ۱۳۱۰ تا زمان رحلتش ۱۳۵۰ قمری نماز جمعه را اقامه کرده است.
دوره جمهوری اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ش) برگزاری نماز جمعه در ایران دوباره رونق یافت. اولین نماز جمعه در این دوره به امامت آیت اللّه سید محمود طالقانی (متوفی ۱۳۵۸ش) ــ که امام خمینی وی را به این سمت انتخاب کرده بود ــ در ۵ مرداد ۱۳۵۸ در دانشگاه تهران برگزار شد.
دومین امام جمعه تهران نیز آیت الله منتظری بود که در فاصله کوتاهی بعد از انتصاب به قم رفت و از امامت جمعه تهران استعفا کرد و آیت الله خامنهای امامت جمعه تهران را برعهده گرفت [۸۹].
مردم سایر شهرها نیز تقاضای تعیین امام جمعه کردند. با گسترش اقامه نماز جمعه در ایران، امام خمینی به پیشنهاد آیت اللّه خامنهای که در آن زمان رئیس جمهور بود مسئولیت ساماندهی و پیگیری مسائل مربوط به نماز جمعه را به مرکزی در قم سپرد و در ۱۳۷۱ش با حکم آیت اللّه خامنهای در مقام رهبر جمهوری اسلامی شورایی با عضویت نه تن از روحانیان به نام «شورای سیاستگذاری ائمه جمعه» مسئولیت این کار را بر عهده گرفت [۹۰].
نمازهای جمعه در ماه رمضان با جمعیت بیشتری برگزار میشود و در آخرین جمعه ماه رمضان، پیش از نماز تظاهرات روز قدس برگزار میشود. علاوه بر راهپیمایی روز قدس، در موارد متعدد دیگری نیز نمازگزاران جمعه پس از نماز، به جهت نشان دادن اعتراض به مسائلی همچون اهانت به پیامبر (ص) و جنایات رژیم صهیونیستی علیه فلسطین اقدام به راهپیمایی و تظاهرات میکنند.
شهدای محراب
در فاصله سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۱ش چند تن از امامان مشهور جمعه بر اثر اقدامات تروریستی به شهادت رسیدند از جمله سید محمد علی قاضی طباطبایی (شهادت در ۱۳۵۸ش) و سید اسدالله مدنی (شهادت در ۱۳۶۰ش) در تبریز، سید عبدالحسین دستغیب (شهادت در ۱۳۶۰ش) در شیراز، محمد صدوقی (شهادت در ۱۳۶۱ش) در یزد و عطاءالله اشرفی اصفهانی (شهادت در ۱۳۶۱ش) در کرمانشاه [۹۱].
انتخاب امام جمعه
شیعیان و فقهای بیشتر مذاهب اهل سنّت برای صحت نماز جمعه (مانند دیگر عبادات بدنی) حضور یا اجازه حاکم وقت را شرط نکردهاند و به امامت حضرت علی علیه السلام در نماز جمعه هنگامی که عثمان در محاصره مخالفان بود استناد کردهاند [۹۲] با این همه، در طول تاریخ اسلام امامت جمعه همواره منصبی حکومتی بوده است [۹۳].
حنفیان از اهل سنت معتقدند حضور سلطان برای امامت نماز جمعه یا نایب او یا کسی است که از سلطان اجازه اقامه نماز جمعه را داشته باشد لازم است؛ حتی اگر حاکم ظالم باشد.
کیفیت نماز جمعه
در ابتدا دو خطبه (سخنرانی) خوانده شده و پس از آن دو رکعت نماز جماعت به نیت نماز جمعه خوانده میشود. این دو رکعت دو قنوت مستحبی دارند یکی پیش از رکوع رکعت اول و دیگری پس از رکوع رکعت دوم.
دو خطبه
نماز جمعه با دو خطبه آغاز میشود که در واقع جانشین دو رکعت اول نماز ظهر هستند [۹۴].
خطیب جمعه علاوه بر داشتن شروط لازم برای امام جماعت[۹۵] باید واجد شرایط دیگری نیز باشد از جمله بهره مند بودن از گفتار رسا، شجاعت و صراحت در بیان مطالب و آشنایی با مصالح اسلام و مسلمانان. همچنین بهتر است امام جمعه از میان عالمترین و شریفترین افراد برگزیده شود [۹۶].
امام رضا(ع) میفرماید: خطبه به این دلیل در روز جمعه تشریع شده است که خداوند به حاکم مسلمین امکان میدهد مردم را موعظه کرده و به اطاعت خدا ترغیب کند، از معصیت الهی ترسانده و آنها را به مصلحت دین و دنیایشان آگاه سازد و اخبار و حوادث مهمی که از نقاط مختلف به او میرسد و برای سرنوشت آنها مؤثر است به اطلاعشان برساند. دو خطبه قرار داده شد تا در یکی حمد و تقدیس الهی باشد و در دیگری نیازها، هشدارها، دعاها، اوامر و دستوراتی را که با صلاح و فساد جامعه اسلامی در ارتباط است به آنها اعلام نماید. [۹۷].
زمان و محتوای خطبهها
به نظر بیشتر مراجع تقلید خطبههای جمعه باید پس از ظهر شرعی ایراد شود[۹۸].
به نظر مشهور فقهای شیعه خطبه دست کم باید مشتمل بر حمد خدا، صلوات بر پیامبر(ص)، وعظ و توصیه به تقوا و قرائت سورهای کوچک از قرآن باشد [۹۹].
گوش دادن به خطبهها
نمازگزاران باید انجام دادن هر کاری را که آنان را از شنیدن خطبهها باز میدارد مانند صحبت کردن یا نماز خواندن ترک کنند [۱۰۰].
امیرالمؤمنین علی(ع) میفرماید: شرکت کنندگان در نماز جمعه سه دسته هستند: دستهای قبل از امام در نماز جمعه شرکت میکنند در حالی که سکوت کرده و به خطبهها گوش میدهند، شرکت آنها در نماز جمعه کفاره ده روز گناهان ایشان است. دسته دیگر کسانی هستند که در نماز جمعه شرکت میکنند در حالی که مشغول صحبت و حرکت هستند بهره آنها از نماز جمعه صحبت با دوستان و نشستن با آنهاست. دسته سوم هنگامی که امام جمعه به خطبه مشغول میشود به نماز مشغول میشوند آنها نیز بر خلاف سنت عمل کردهاند، آنها از کسانی هستند که اگر چیزی از خداوند بخواهند اگر بخواهد عطا کرده و اگر بخواهد محرومشان سازد [۱۰۱].
دو رکعت نماز
پس از ایراد دو خطبه، دو رکعت نماز جمعه خوانده میشود. خواندن سوره جمعه در رکعت اول و سوره منافقون در رکعت دوم یا سوره اعلی در رکعت نخست و سوره غاشیه در رکعت دوم پس از سوره حمد مستحب است. خواندن سورهها با صدای بلند(جَهْر) نیز مستحب است [۱۰۲].
نمازی با دو قنوت
به نظر فقهای شیعه خواندن قنوت در رکعت اول قبل از رکوع و در رکعت دوم پس از آن مستحب است [۱۰۳].
اقتدا کردن به امام در رکعت دوم نماز جمعه کافی است یعنی میتوان یک رکعت از نماز جمعه را به جماعت اقامه کرد و رکعت دیگر را به صورت فرادا ادامه داد [۱۰۴].
فهرست منابع
ابن ادریس حلّی کتاب السرائر الحاوی لتحریرالفتاوی قم ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱؛
ابن بابویه الامالی قم ۱۴۱۷؛
ابن بابویه المقنع قم ۱۴۱۵؛
ابن بابویه ثواب الاعمال و عقاب الاعمال نجف ۱۹۷۲ چاپ افست قم ۱۳۶۴ش ؛
ابن بابویه کتاب من لایحضره الفقیه چاپ علیاکبر غفاری قم ۱۴۰۴؛
ابن برّاج المهذّب قم ۱۴۰۶؛
ابن بطوطه رحله ابن بطوطه چاپ محمد عبدالمنعم عریان بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛
ابن تغری بردی النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره قاهره
ابن جوزی المنتظم فی تاریخ الملوک والامم چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛
ابن حجر عسقلانی فتح الباری شرح صحیح البخاری چاپ عبدالعزیزبن عبداللّه بن باز بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛
ابن حنبل مسند احمدبن حنبل استانبول ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛
ابن شبّه نمیری تاریخ المدینه المنوره: اخبار المدینه النبویه چاپ فهیم محمد شلتوت بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛
ابن عساکر تاریخ مدینه دمشق چاپ علیشیری بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱؛
ابن عطار کتاب ادب الخطیب چاپ محمد سلیمانی بیروت ۱۹۹۶؛
ابن فهد حلّی المهذب البارع فی شرح المختصر النافع چاپ مجتبی عراقی قم ۱۴۰۷ـ۱۴۱۳؛
ابن قدامه المغنی چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
ابن کثیر البدایه و النهایه چاپ احمد ابوملحم و دیگران بیروت ج ۴ ۱۴۰۵/۱۹۸۵ ج ۵ و ۶ ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛
ابن ماجه سنن ابن ماجه استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛
ابن نجیم البحر الرائق شرح کنزالدقائق بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛
ابن ندیم ؛ الفهرست
ابوالقاسم خوئی منهاج الصالحین قم ۱۴۱۰؛
ابوبکربن مسعود کاسانی کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع کویته ۱۴۰۹/ ۱۹۸۹؛
احمد خوانساری جامع المدارک فی شرح المختصر النافع علق علیه علی اکبر غفاری ج ۱ تهران ۱۳۵۵ش ؛
احمد مبلغی «عناصر تأثیرگذار در وجوب تعیینی نماز جمعه در روش اخباریان» حکومت اسلامی سال ۹ش ۲ تابستان ۱۳۸۳
احمدبن علی قلقشندی صبح الاعشی فی صناعه الانشا قاهره ۱۳۳۱ـ ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۲۰ چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳؛
احمدبن علی قلقشندی مأثر الانافه فی معالم الخلافه چاپ عبدالستار احمد فراج کویت ۱۹۶۴ چاپ افست بیروت ۱۹۸۰؛
احمدبن علی نجاشی فهرست اسماء مصنّفی الشیعه المشتهر ب رجال النجاشی چاپ موسی شبیری زنجانی قم ۱۴۰۷؛
احمدبن علی نسائی سنن النسائی بشرح جلال الدین سیوطی و حاشیه نورالدین بن عبدالهادی سندی استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛
احمدبن محمد زراری تاریخ آل زراره * اصفهان بی تا.
احمدبن محمدمقدس اردبیلی مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان چاپ مجتبی عراقی ج ۲ قم ۱۳۶۲ش؛
احمدبن محمد مهدی نراقی مستند الشیعه فی احکام الشریعه قم ج ۶ ۱۴۱۵؛
احمدرضا کشوری فرزانگان خوانسار قم ۱۳۷۸ش؛
الموسوعه الفقهیه ج ۲۷ کویت : وزاره الاوقاف و الشئون الاسلامیه ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛
امام چهارم الصحیفه السجادیه چاپ محمدجواد حسینی جلالی قم ۱۳۸۰ش ؛
توضیح المسائل مراجع : مطابق با فتاوای دوازده نفر از مراجع گردآوری محمدحسن بنی هاشمی خمینی قم : دفتر انتشارات اسلامی ۱۳۷۸ش ؛
جعفربن حسن محقق حلّی المعتبر فی شرح المختصر ج ۲ قم ۱۳۶۴ش ؛
جعفربن حسن محقق حلّی شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام چاپ صادق شیرازی تهران ۱۴۰۹؛
جعفربن خضر کاشف الغطاء کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه الغراء قم ۱۳۸۰ش ؛
حرّ عاملی؛ وسائل الشیعه
حسن بن یوسف علامه حلّی تذکره الفقهاء قم ۱۴۱۴ـ ؛
حسن بن یوسف علامه حلّی کتاب منتهی المطلب چاپ سنگی تبریز ۱۳۱۶
حسن بن یوسف علامه حلّی مختلف الشیعه فی احکام الشریعه قم ۱۴۱۲ـ ۱۴۲۰؛
حسین بن محمدتقی نوری مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸؛
حسینعلی منتظری البدر الزاهر فی صلاه الجمعه و المسافر تقریرات درس آیه اللّه بروجردی قم ۱۳۶۲ش ؛
حمزه بن عبدالعزیز سلاّر دیلمی المراسم العلویه فی الاحکام النبویه چاپ محسن حسینی امینی بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴؛
خطیب بغدادی؛ تاریخ بغداد
رسول جعفریان صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست قم ۱۳۷۹ش ؛
رسول جعفریان نماز جمعه : زمینههای تاریخی و آگاهیهای کتابشناسی تهران ۱۳۷۲ش ؛
روح اللّه خمینی رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران تحریر الوسیله بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛
روزها و رویدادها تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا ج ۲ تهران : نشر رامین ۱۳۷۸ش ج ۳ تهران : زهد ۱۳۷۷ش ؛
زین الدین بن علی شهید ثانی الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه محمد کلانتر بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
زین الدین بن علی شهید ثانی رسائل الشهیدالثانی قم ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ش ؛
سلیمان بن احمد طبرانی المعجم الکبیر چاپ حمدی عبدالمجید سلفی چاپ افست بیروت ۱۴۰۴ـ ? ـ۱۴۰؛
شورای سیاستگذاری ائمه جمعه آشنایی با تشکیلات تهران ۱۳۸۲ش ؛
عباس قمی کتاب الکنی و الالقاب صیدا ۱۳۵۷ـ ۱۳۵۸ چاپ افست قم
عبدالکریم بن محمد رافعی قزوینی فتح العزیز شرح الوجیز بیروت : دارالفکر
عبدالنبی بن محمدتقی قزوینی تتمیم امل الآمل چاپ احمد حسینی قم ۱۴۰۷؛
عثمان بن محمد شطا دمیاطی اعانه الطالبین علی حل الفاظ فتح المعین بیروت : داراحیاء التراث العربی
عزالدین رضانژاد صلاه الجمعه: دراسه فقهیه و تاریخیه قم ۱۴۱۵؛
علی احمدی میانجی کتاب مکاتیب الرسول تهران ۱۳۶۳ش ؛
علی بن ابراهیم حلبی السیره الحلبیه بیروت
علی بن حسین علم الهدی رسائل الشریف المرتضی چاپ مهدی رجائی قم ۱۴۰۵ـ۱۴۱۰؛
علی بن حسین علم الهدی مسائل الناصریات تهران ۱۴۱۷/ ۱۹۹۷؛
علی بن محمد ماوردی الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه بغداد ۱۴۰۹/۱۹۸۹؛
علی غروی تبریزی التنقیح فی شرح العروه الوثقی تقریرات درس آیه اللّه خوئی ج ۱ قم ۱۴۱۸/ ۱۹۹۸؛
علیبن حسام الدین متقی کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال چاپ بکری حیانی و صفوه سقا بیروت ۱۴۰۹/ ۱۹۸۹؛
علیبن حسین محقق کرکی رسائل المحقق الکرکی چاپ محمد حسون رساله ۳ : رساله صلاه الجمعه قم ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲؛
علیبن محمدعلی طباطبائی ریاض المسائل فی بیان الاحکام بالدّلائل بیروت ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴/۱۹۹۲ـ۱۹۹۳؛
عمررضا کحاله معجم المؤلفین دمشق ۱۹۵۷ـ ۱۹۶۱ چاپ افست بیروت
کاظم جابری صلاه الجمعه: تاریخیاً و فقهیاً قم ۱۳۷۶ش ؛
کامل ابن اثیر؛ النهایه
مالک بن انس المُوَطّأ استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛
محمد اشرف بن امیر عظیم آبادی عون المعبود: شرح سنن ابیداوود چاپ عبدالرحمان محمد عثمانی بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۱؛
محمد باقربن محمدتقی مجلسی؛ بحارالانوار
محمد بک فرید تاریخ الدوله العلیه العثمانیه چاپ احسان حقی بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛
محمد شوکانی نیل الاوطار: شرح منتقی الاخبار من احادیث سید الاخبار مصر: شرکه مکتبه و مطبعه مصطفی البابی الحلبی
محمد مقیم بن محمدعلی یزدی الحجه فی وجوب صلوه الجمعه فی زمن الغیبه چاپ جواد مدرسی
محمد یزدی «وظایف روحانیت» در نقش روحانیت در نظام اسلامی تهران شورای سیاستگذاری ائمه جمعه ۱۳۷۵ش؛
محمدباقر محمودی نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه بیروت ج ۱
محمدبن احمد دسوقی حاشیه الدسوقی علی الشرح الکبیر بیروت داراحیاء الکتب العربیه
محمدبن احمد شمس الائمه سرخسی کتاب المبسوط قاهره ۱۳۲۴ـ ۱۳۳۱ چاپ افست استانبول ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
محمدبن ادریس شافعی الامّ چاپ محمد زهری نجار بیروت
محمدبن اسماعیل بخاری صحیح البخاری چاپ محمد ذهنی افندی استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛
محمدبن حسن طوسی الفهرست چاپ محمد صادق آل بحرالعلوم نجف ۱۳۸۰؛
محمدبن حسن طوسی المبسوط فی فقه الامامیه ج ۱ چاپ محمدتقی کشفی تهران ۱۳۸۷؛
محمدبن حسن طوسی النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی بیروت ۱۴۰۰/۱۹۸۰؛
محمدبن حسن طوسی تهذیب الاحکام چاپ حسن موسوی خرسان بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۱؛
محمدبن حسن طوسی کتاب الخلاف قم ۱۴۰۷ـ۱۴۱۷؛
محمدبن حسن فاضل هندی کشف اللثام چاپ سنگی تهران ۱۲۷۱ـ ۱۲۷۴ چاپ افست قم ۱۴۰۵؛
محمدبن شاه مرتضی فیض کاشانی الشهاب الثاقب فی وجوب صلاه الجمعه العینی قم ۱۴۰۱؛
محمدبن شاه مرتضی فیض کاشانی کتاب الوافی چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی اصفهان ۱۳۶۵ـ۱۳۷۴ش ؛
محمدبن عبدالرحمان مبارکفوری تحفه الاحوذی بشرح جامع الترمذی بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛
محمدبن علی موسوی عاملی مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام قم ۱۴۱۰؛
محمدبن محمد مفید المقنعه قم ۱۴۱۰؛
محمدبن مکی شهید اول البیان چاپ محمد حسون قم ۱۴۱۲؛
محمدبن مکی شهید اول الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه قم ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴؛
محمدبن مکی شهید اول ذکری الشیعه فی احکام الشریعه قم ۱۴۱۹؛
محمدبن مکی شهید اول غایه المراد فی شرح نکت الارشاد قم ۱۴۱۴ـ۱۴۲۱؛
محمدتقی دانش پژوه فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ج ۱۴ تهران ۱۳۴۰ش ؛
محمدتقیبن مقصود علی مجلسی لوامع صاحبقرانی المشتهر بشرح الفقیه ج ۴ قم ۱۳۷۴ش ؛
محمدجوادبن محمد حسینی عاملی مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه چاپ افست قم : موسسه آل البیت
محمدحسن بن باقر نجفی جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام ج ۱۱ چاپ عباس قوچانی بیروت ۱۹۸۱؛
محمدمحسن آقابزرگ طهرانی الذریعه الی تصانیف الشیعه چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
محمدمحسن آقابزرگ طهرانی طبقات اعلام الشیعه: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر مشهد ۱۴۰۴؛
محمود لطیفی «عبادت برتر و اسرار آن» حکومت اسلامی سال ۹ش ۲
مرتضی حائری صلاه الجمعه قم ۱۴۰۹؛
مسعودی مروج الذهب بیروت
منصوربن یونس بهوتی حنبلی کشّاف القناع عن متن الاقناع چاپ محمدحسن شافعی بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛
ناصر خسرو سفرنامه ناصرخسرو علوی برلین ۱۳۴۱
نعمان بن محمد قاضی نعمان دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام چاپ عارف تامر بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵؛
وهبه مصطفی زحیلی الفقه الاسلامی وادلّته دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛
یاقوت حموی؛
یحیی بن شرف نووی المجموع : شرح المهذّب بیروت : دارالفکر
یحیی بن شرف نووی روضه الطالبین و عمده المفتین چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض بیروت
یوسف بن احمد بحرانی لؤلؤه البحرین چاپ محمدصادق بحرالعلوم قم
پانویس
- ↑ یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِی لِلصَّلَاهِ مِن یوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلَیٰ ذِکرِ اللَّـهِ وَذَرُ وا الْبَیعَ ذٰلِکمْ خَیرٌ لَّکمْ إِن کنتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿۹﴾ : ای کسانی که ایمان آوردهاید چون برای نماز جمعه ندا درداده شد به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را واگذارید. اگر بدانید این برای شما بهتر است.
- ↑ پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: چهار نفر عمل (زندگی) را از نو آغاز میکنند: ۱ - بیمار هنگامی که بهبود یابد ۲ - مشرک هنگامی که اسلام میآورد. ۳ - حج گذارنده هنگامی که از مناسک آسوده شود. ۴ - آنکه بعد از گذراندن نمازجمعه باز میگردد. بحارالانوار ج ۸۶ ص۱۹۷.
- ↑ پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: خطاب به مومنی که به ایشان عرض کرد بارها عزم رفتن به حج نمودهام ولی توفیق عایدم نشده است فرمود: بر تو باد که پیوسته در نماز جمعه حضور یابی که آن حج مستمندان است. وسایل الشیعه ج ۵ ص۵.
- ↑ پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: هرگاه مؤمنی به سوی نماز جمعه حرکت کند خداوند دلهرههای روز قیامت را برای او کاهش داده و به سوی بهشت راهنمایی اش میکند. وسایل الشیعه ج ۷ روایت ۹۳۹۰ ؛ پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: جمعه روزی است که خداوند همگان را در آن جمع کند پس هیچ مؤمنی نیست که در آن روز به سوی نماز جمعه رود مگر اینکه خداوند روز قیامت بر او آسان گرفته و دستور میدهد که او را به بهشت ببرند. من لا یحضره الفقیه ج ۱ ص۴۲۷.
- ↑ پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: هر کس در روز جمعه غسل کرده و به سوی نماز جمعه قدم بر دارد و به خطبههای امام گوش کند برای هر قدمش پاداش یک سال عبادت که روزش را روزه بوده و شبش را عبادت کرده به او داده میشود. مستدرک الوسایل ج ۲ ص۵۰۴.
- ↑ امام صادق(ع) میفرمایند: هر گاه کسی به سوی نماز جمعه قدم بردارد خداوند جسد او را بر اتش دوزخ حرام خواهد کرد.من لایحضره الفقیه ج ۱ ص۲۴۷.
- ↑ امام صادق(ع) میفرمایند: خداوند روز جمعه را بر سایر روزها برتری داده و همانا روز جمعه بهشت برای کسی که به سوی نماز جمعه بشتابد به زیورها آراسته و زینت مییابد و همانا شما به سوی بهشت به اندازه سبقتتان به سوی نماز جمعه پیشی میگیرید و همانا درهای آسمان برای بالا رفتن کارهای بندگان باز میگردد. وسایل الشیعه ج ۵ ص۷۰.
- ↑ مام باقر(ع) میفرمایند: نماز جمعه واجب بوده و اجتماع برای آن به امامت معصوم واجب است. هرگاه مردی بدون عذر سه جمعه را ترک گوید امر واجب را ترک کرده و کسی سه امر واجب را بدون دلیل ترک نمیکند مگر آن که منافق باشد. وسایل الشیعه ج ۵ ص۴.
- ↑ امیرالمؤمنین علی(ع) میفرمایند: کسی که سه هفته متوالی بدون عذر نماز جمعه را ترک کند از جمله منافقان به حساب میآید. مستدرک الوسایل ج ۲ ص۶۲۹۱.
- ↑ پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: خداوند نمازجمعه را بر شما واجب کرد. هرکس آن را در حیات من یا پس از وفات من از روی سبک شمردن و یا انکار رها سازد خداوند او را پریشنا میکند و به کارش برکت نمیدهد. بدانید! نمازش پذیرفته نمیشود. بدانید! بدانید! زکاتش را قبول نمیکنند. بدانید! حجش قبول نیست بدانید! کارهای نیک او قبول نخواهد شد تا آنکه توبه کند و دیگر نمازجمعه را رها نکند سبک نشمارد و منکر نشود. وسایل الشیعه ج ۵ ص۷.
- ↑ مستدرک الوسائل ج ۶ ص۲۷.
- ↑ مالک بن انس ج ۱ ص۱۰۱ـ۱۱۲؛ محمدبن ادریس شافعی الامّ ج ۱ ص۱۸۸ـ۲۰۹؛ کافی ج ۳ ص۴۱۸ـ ۴۲۸؛ المقنع ابن بابویه ۱۴۱۵ ص۱۴۴ـ ۱۴۸؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری ج ۲ ص۴۵۰ـ۵۴۴ .
- ↑ از جمله این آثار است : کتاب الجمعه از محمدبن ادریس شافعی (متوفی ۲۰۴)؛ کتاب الجمعه و العیدین تألیف احمدبن موسی اشعری (متوفی ح ۳۰۰)؛ کتاب الجمعه از عبدالرحمان نَسائی (متوفی ۳۰۳)؛ کتاب صلاه الجمعه از محمدبن احمد جُعفی معروف به صابونی (متوفی بعد از ۳۳۹)؛ کتاب صلاه یوم الجمعه از محمدبن مسعود عیاشی (متوفی بعد از ۳۴۰)؛ کتاب الجمعه و الجماعه از ابوالقاسم جعفربن محمدبن قولویه (متوفی ۳۶۹)؛ کتاب الجمعه و العیدین تألیف احمدبن ابی زهر؛ کتاب الجمعه و الجماعه از شیخ صدوق (متوفی ۳۸۱)؛ کتاب عمل الجمعه از احمدبن عبدالواحد (متوفی ۴۲۳)؛ الفهرست ابن ندیم ص۲۱۵ ۲۴۴ ۲۶۴ ۲۷۱؛ فهرست اسماء مصنّفی الشیعه فهرست اسماء مصنّفی الشیعه نجاشی ص۸۷-۸۸ ۱۰۱ ۱۲۳ ۳۴۷ ۳۵۲ ۳۸۹ ۳۹۸؛ .
- ↑ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۳۷.
- ↑ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۳۷ـ ۳۸؛ صفویه در عرصه دین ۱۳۷۹ش ج ۳ ص۲۵۱؛.
- ↑ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۵۸ ۹۲.
- ↑ ابن حنبل ج ۳ ص۴۲۴ـ۴۲۵؛ نسائی ج ۳ ص۸۵ ۸۹؛ وسائل الشیعه ج ۷ ص۲۹۵ـ۳۰۲؛ مستدرک الوسائل ج ۶ ص۱۰.
- ↑ نیل الاوطار شوکانی ج ۳ ص۲۵۴ـ۲۵۵؛ خلاف شیخ طوسی ۱۴۰۷ـ۱۴۱۷ ج ۱ ص۵۹۳؛ المعتبر فی شرح المختصر ج ۲ ص۲۷۴.
- ↑ البدر الزاهر فی صلاه الجمعه و المسافر ص۶؛ التنقیح فی شرح العروه الوثقی غروی تبریزی ج ۱ ص۱۶ـ۱۷.
- ↑ المقنعه شیخ مفید همانجا؛ مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه ج ۸ ص۴۶۳ـ۴۸۳؛ الفقه الاسلامی وادلّته زحیلی ج ۲ ص۲۶۵ـ ۲۶۸.
- ↑ برای اقوال دیگر صلاه الجمعه رضانژاد ص۲۸.
- ↑ صلاه الجمعه رضانژاد ص۷۷.
- ↑ السرائر ج ۱ ص۳۰۴.
- ↑ فاضل هندی ج ۱ ص۲۴۶ـ ۲۴۸؛ طباطبائی ج ۴ ص۷۳ـ ۷۵؛ مستند الشیعه نراقی ج ۶ ص۶۰؛ احمد خوانساری ج ۱ ص۵۲۴.
- ↑ همانجاها.
- ↑ البدر الزاهر فی صلاه الجمعه و المسافر ص۵۷ - ۵۸.
- ↑ قاضی نعمان ج ۱ ص۲۳۴؛ مستدرک الوسائل ج ۶ ص۱۳ـ۱۴.
- ↑ ص۴۷۴.
- ↑ برای نمونه وسائل الشیعه ج ۷ ص۳۱۰.
- ↑ برای نمونه کافی ج ۳ ص۴۱۸ـ۴۱۹؛الامالی ابن بابویه ۱۴۱۷ ص۵۷۳.
- ↑ المقنعه شیخ مفید ص۶۷۶؛ علم الهدی ۱۴۱۷ ص۲۶۵؛ طوسی ۱۳۸۷ ج ۱ ص۱۴۳.
- ↑ علم الهدی ۱۴۰۵ـ۱۴۱۰ ج ۱ ص۲۷۲ ج ۳ ص۴۱.
- ↑ المعتبر فی شرح المختصر ج ۲ ص۲۷۹ـ۲۸۰.
- ↑ صلاه الجمعه رضانژاد ص۲۹ـ۶۵.
- ↑ رسائل الشهید الثانی، ص۱۹۷.
- ↑ مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام ج ۴ ص۲۵.
- ↑ محمد مقیم یزدی مقدمه مدرسی ص۵۳ -۵۴.
- ↑ برای دیگر قائلان و تفاصیل ادله شهیدثانی ۱۴۰۳ ج ۱ ص۲۹۹ـ۳۰۱؛ الشهاب الثاقب فی وجوب صلاه الجمعه العینی ص۴۷ـ۱۰۲؛ الذریعه الی تصانیف الشیعه ۱۴۰۳ ج ۱۵ ص۶۳ ۶۷ ۷۳؛ جابری ص۵۴ - ۵۵.
- ↑ شرایع الاسلام ج ۱ ص۷۶.
- ↑ مختلف الشیعه ج ۲ ص۲۳۸ـ۲۳۹.
- ↑ المهذب البارع فی شرح المختصر النافع ج ۱ ص۴۱۴.
- ↑ الدروس الشرعیه ج ۱ ص۱۸۶.
- ↑ رسائل المحقق الکرکی ج ۱ ص۱۵۸ـ۱۷۱.
- ↑ مستند الشیعه نراقی ج ۶ ص۵۹؛ نیز توضیح المسائل مراجع ج ۱ ص۸۷۱ -۸۷۲.
- ↑ تذکره الفقها ج ۴ ص۲۷؛ رسائل المحقق الکرکی ص۱۶۳؛ مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه ج ۸ ص۲۱۶.
- ↑ برای تفاصیل ادله مبلغی ص۲۱۱ـ۲۱۶.
- ↑ کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه ج ۳ ص۲۴۸؛ جواهر الکلام ج ۱۱ ص۱۵۱؛ امام خمینی ج ۱ ص۲۰۵؛ برای دیگر قائلان به آن دانش پژوه ج ۱۴ ص۳۶۰۴.
- ↑ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۳۷.
- ↑ علم الهدی ۱۴۰۵ـ ۱۴۱۰ ج ۱ ص۲۲۲؛ السرائر ابن ادریس حلّی ج ۱ ص۲۹۰؛ فاضل هندی ج ۴ ص۲۱۵.
- ↑ تهذیب الاحکام ص۱۰۳.
- ↑ کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع ج ۱ ص۲۶۶؛.
- ↑ مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه ج ۲ ص۱۳۰ـ۱۳۵؛ جواهر الکلام ج ۱۱ ص۲۴۵.
- ↑ کافی ج ۴ ص۱۷۶؛ ماوردی ص۱۶۴.
- ↑ کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع ج ۲ ص۱۱۳.
- ↑ المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ج ۱۳ ص۵ ۶؛ یاقوت حموی ذیل «جمعه»؛ البدایه و النهایه ج ۵ جزء ۱۰ ص۱۰۵؛ ج ۶ جزء ۱۱ ص۳۳۲.
- ↑ صبح الاعشی فی صناعه الانشا ۱۳۸۳ ج ۳ ص۳۶۲.
- ↑ المعجم الکبیر ج ۱۷ ص۲۶۷؛ کتاب مکاتیب الرسول ص۲۳۹.
- ↑ سنن ابن ماجه ج ۱ ص۳۴۴؛ سنن النسائی بشرح جلال الدین سیوطی ج ۸ ص۱۵۰.
- ↑ برای نمونه مروج الذهب ج ۳ ص۱۹.
- ↑ سیره حلبی ج ۲ ص۵۹.
- ↑ طبری ج ۳ ص۴۴۷ ۲۷۴۰؛ تاریخ مدینه دمشق ج ۱۳ ص۲۵۱؛ البدایه و النهایه ج ۴ جزء ۷ ص۱۸۹؛ نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه محمودی ج ۱ ص۴۲۷ ۴۹۹ ج ۲ ص۵۹۵ ۷۱۴ ج ۳ ص۱۵۳ ۶۰۵.
- ↑ یعقوبی ج ۲ ص۲۸۵ ۳۶۵؛ طبری ج ۸ ص۵۷۰ ۵۷۹ ۵۹۴ ج ۹ ص۲۲۲.
- ↑ المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ج ۱۴ ص۳۸۳ ج ۱۵ ص۳۵۱.
- ↑ صبح الاعشی فی صناعه الانشا ۱۳۸۳ ج ۱۰ ص۱۵ ۱۹ـ۲۰.
- ↑ زراری ج ۲ ص۲۷؛ مستدرک الوسائل ج ۶ ص۴۰؛ جابری ص۲۴.
- ↑ برای نمونه المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ج ۱۶ ص۳۱ـ۳۲؛ محمدباقر مجلسی ج ۴۴ ص۳۳۳.
- ↑ طبری ج ۴ ص۳۲۸.
- ↑ خطیب بغدادی تاریخ بغداد ج ۱ ص۴۳۰.
- ↑ کامل ابن اثیر ج ۸ ص۵۳۳.
- ↑ المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ج ۱۵ ص۱۹۸ـ۲۰۱.
- ↑ کتاب الکنی و الالقاب ج ۲ ص۴۱۷؛ صفویه در عرصه دین ۱۳۷۹ش ج ۳ ص۲۵۸ـ۲۵۹.
- ↑ مانند وجود مساجد جامع در شهرهای شیعه نشین از جمله شهر قم.
- ↑ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۲۳ـ ۲۵.
- ↑ البدر الزاهر فی صلاه الجمعه و المسافر ص۷؛ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۲۶ـ۲۷.
- ↑ از جمله شیخ ابراهیم قطیفی متوفی ح۹۵۰.
- ↑ جابری ص۵۰ـ۵۴؛ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۲۸.
- ↑ قزوینی ص۱۷۲ـ۱۷۳.
- ↑ طبقات اعلام الشیعه ۱۴۰۴ قسم ۱ ص۱۷۶؛ جابری ص۵۰ـ۵۱.
- ↑ الذریعه الی تصانیف الشیعه ۱۴۰۳ ج ۲۵ ص۲۸.
- ↑ صفویه در عرصه دین ۱۳۷۹ش ج ۳ ص۲۳۷.
- ↑ برای این موارد و موارد دیگر محمدتقی مجلسی ج ۴ ص۵۱۳؛ خوانساری ج ۲ ص۶۸ ۷۸ ۱۲۲ـ۱۲۳؛ لؤلؤه البحرین ص۶۱ ۹۵ ۱۳۶ ۴۴۵.
- ↑ از دیگر کتابهای مهم در این باره است : الخُطَب مولی محسن فیض کاشانی (متوفی ۱۰۹۱)؛ الخطب للجمعه و الاعیاد میرداماد (متوفی ۱۰۴۱)؛ الخطب شیخ یوسف بحرانی (متوفی ۱۱۸۶)؛ الخُطَبِ ابن نباته خطیب (متوفی ۳۷۴)؛ و دیوان الخطب الجمعیه جمال الدین ابوبکر محمد (متوفی ۷۶۸) معروف به ابن نباته مصری که از نوادگان خطیب بود. لؤلؤه البحرین ص۱۰۰ ۱۲۷؛ الذریعه الی تصانیف الشیعه ۱۴۰۳، ج ۷، ص۱۸۳ـ۱۸۷.
- ↑ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۳۷ـ ۳۸؛ صفویه در عرصه دین ۱۳۷۹ش ج ۳ ص۲۵۱.
- ↑ البدر الزاهر فی صلاه الجمعه و المسافر ص۷.
- ↑ نماز جمعه : زمینههای تاریخی ۱۳۷۲ش ص۳۲.
- ↑ اولین امام جمعه یزد متوفی ۱۰۸۴؛ محمدمقیم یزدی مقدمه مدرسی ص۵۰؛ برای دیگر ائمه جمعه این دوران در شهرهای ایران الذریعه الی تصانیف الشیعه ۱۴۰۳ ج ۲ ص۷۶ ۸۸ ج ۳ ص۲۵۲ ۳۰۱ ۳۷۰ـ۳۷۱ ج ۴ ص۳۲۲ ج ۶ ص۵ ۶ ۱۰۰ ج ۹ ص۷۸۵ ۱۰۸۷ـ ۱۰۸۸؛ صلاه الجمعه رضانژاد ص۱۲۳ـ ۱۴۵.
- ↑ «وظایف روحانیت» در نقش روحانیت در نظام اسلامی ص۸۴.
- ↑ برای نمونه کشوری ص۱۳۳.
- ↑ خبرگزاری فارس.
- ↑ شورای سیاستگذاری ائمه جمعه سخنی در آغاز ص۲.
- ↑ روزها و رویدادها ج ۲ ص۸۱ ۲۲۹ ج ۳ ص۱۰۲ـ۱۰۳ ۲۹۷.
- ↑ محمدبن ادریس شافعی الامّ ج ۱ ص۱۹۲؛ ابن قدامه ج ۲ ص۱۷۳ـ۱۷۴؛ نووی المجموع ج ۴ ص۵۰۹.
- ↑ صفویه در عرصه دین ۱۳۷۹ش ج ۳ ص۲۵۵.
- ↑ علم الهدی ۱۴۰۵ـ۱۴۱۰ ج ۳ ص۴۱؛ رافعی قزوینی ج ۴ ص۵۷۶؛ نَوَوی المجموع ج ۴ ص۵۱۳؛ قس وسائل الشیعه ج ۷ ص۳۱۲ـ۳۱۳.
- ↑ توضیح المسائل مراجع ج ۱ ص۸۷۲- ۸۷۳.
- ↑ ابن عطار ص۸۹- ۹۶؛ امام خمینی ج ۱ ص۲۰۹؛ توضیح المسائل مراجع ج ۱ ص۸۷۹- ۸۸۰.
- ↑ وسایل الشیعه ج ۷ ص۳۴۴.
- ↑ علامه حلّی ۱۴۱۴ ج ۴ ص۶۸ـ۶۹؛ حائری ص۱۹۳ـ۱۹۹.
- ↑ سلاّر دیلمی ص۷۷؛ وسائل الشیعه ج ۷ ص۳۴۴؛ توضیح المسائل مراجع ج ۱ ص۸۷۸ ۸۷۹.
- ↑ شمس الائمه سرخسی ج ۲ ص۲۹ـ ۳۰؛ السرائر ابن ادریس ج ۱ ص۲۹۱ ۲۹۵؛ نووی روضه الطالبین ج ۱ ص۵۷۳؛ خوئی ج ۱ ص۱۸۷؛ نیز توضیح المسائل مراجع ج ۱ ص۸۸۸ ۸۹۲.
- ↑ بحارالانوار ج ۸۶ ص۱۹۸.
- ↑ المقنعه شیخ مفید ص۱۴۱؛ کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع ج ۱ ص۲۶۹؛ جواهر الکلام ج ۱۱ ص۱۳۳ـ۱۳۴.
- ↑ طوسی ۱۴۰۱ ج ۳ ص۲۴۵؛ همو ۱۴۰۷ـ۱۴۱۷ ج ۱ ص۶۳۱ـ ۶۳۲؛ توضیح المسائل مراجع ج ۱ ص۸۷۸.
- ↑ جواهر الکلام ج ۱۱ ص۱۴۷؛ الفقه الاسلامی وادلّته زحیلی ج ۲ ص۲۷۳.
