فرهنگ مصادیق:معنا و روش اخلاص
محتویات
اخلاص به چه معناست و چگونه میتوان خودرا خالص نمود؟
تعریف اخلاص: اخلاص ضد ریا است و آن عبارت است از خالص ساختن قصد از غیرخدا.
امام صادق(علیه السلام) میفرمایند: «لابد للعبد من خالص النیه فی کل حرکه و سکون اذ لو لم یکن بهذا المعنی یکون غافلاً و الغافلون قد وصفهمالله تعالی بقوله: إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ و قال: أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ ...؛ شرط بندگی خدا این است که در هر حرکت و سکونی نیتش رابرای خدا خالص سازد زیرا اگر چنین نکند، غافل است و غافلان را خداوند تعالی اینگونه توصیف فرموده: اینان مانند چهارپایان بلکه گمراه تر هستند و نیز فرموده: اینان همان کسانی هستند که غافلند».[۱]
مراحل اخلاص
اخلاص در نیت
اخلاص در این مرحله، به معنی خالص نمودن نیت از هرگونه شائبه شرک و ریا و اهداف غیر الهی است. انسان در زندگی خود سر دو راهی انتخاب به سر میبرد، راهی به سوی معنویت، باطن هستی و خدای متعال و راهی به سوی دنیا، ظاهر هستی و جهت مادی حیات.
پیراستن نفس آن است که از همه تعلقات و انگیزههای غیر الهی جدا شود و همه اعمال را برای خدا انجام دهد، در روایتی از پیامبر (صلی الله علیه وآله) خطاب به ابوذر آمده است:
«...و ما بلغ عبد حقیقة الاخلاص حتی لایحب ان یحمد علی شیء من عمل للَّه» بنده هرگز به حقیقت اخلاص نمیرسد، جز آن که دوست نداشته باشد او را بر عمل خدایی، بستایند.[۲]
اولیاء الهی نه تنها نیت خویش را از انگیزههای دنیوی و مادی تخلیه مینمودند، بلکه حتی انگیزه عبادت خود را از ترس از جهنم و طمع بهشت نیز خالص میساختند. آنها تنها و تنها خدای را از روی محبت و به این دلیل که شایسته عبادت است، عبادت مینمودند و این در حقیقت اوج اخلاص است.
اگر برای ما روشن شود که هیچکس به غیر از خدا منشأ اثری نیست و بفهمیم که رزق، عطا، منع، غنا، فقر، مرض، سلامتی، ذلت، عزت، زندگی، مردن و همه در دست خداوند است و هر آنچه در جهان هست مقهور امر حاکم بیشریک میباشد، دیگر دل به دیگران نمیبندیم و خودنمایی در مقابل دیگران برایمان لذتی نخواهد داشت.
اخلاص در عمل
اخلاص در عمل به معنی خالص شدن اعمال از گناهان و رسیدن انسان به ملکه تقوی و ورع است و مراتبی دارد:
مرتبه اول؛ ترک محرمات و انجام واجبات است.
مرتبه دوم؛ ترک مکروهات و انجام مستحبات به ویژه اهتمام به نماز شب است.
مرتبه سوم؛ ترک آنچه موجب اشتغال قلب به غیر خدای میشود مانند بسیاری از مباحات و همواره در جست و جوی خدا بودن و التزام به آنچه که باعث تقرّب درگاه الهی است.
بهترین راه شروع برای ورزیدگی در اخلاص، نماز است که عبادت تام است و اگر بتوان در آن اخلاص داشت و همواره آن را قربة الی اللَّه به جای آورد، این خود آمادگی و تمرین میشود که انسان در تمام شؤونات زندگی، اخلاص را رعایت کند.
اگر کسی این مراحل را به طور جدی پشت سر گذاشت، یک قدم به پیش برداشته و آن تسلیم نمودن اقالیم سبعه تن، تحت فرمان الهی است.
تصفیه دل
یکی از مراحل مهم اخلاص هم بیرون راندن تمام رذایل نفسانی، حب دنیا، لذتها و آرزوهای دنیوی، از نهان خانه دل است. آن کس که بتواند شیطان و نفس اماره را از خانه دل بیرون افکند، آن گاه خواهد دید که خدای سبحان -که صاحبخانه است- فضای دل او را چگونه پر خواهد نموده.
در حدیث قدسی آمده است که: قلب المؤمن عرش الرحمان و عرش خدای رحمان جایگاه خدای سبحان است.
درمان ریا و کسب اخلاص
مبارزه با این پدیده و در حقیقت کسب اخلاص در نیت و عمل، از دشوارترین گردنههای راه ایمان است. کوتاهترین راه عقلی برای رسیدن به اخلاص و ریشهکن کردن «ریا» تقویت توحید در دل خود میباشد.
منظور از توحید در این مقام، توحید افعالی میباشد یعنی، انسان باور کند که فاعل و مؤثری در عالم جز خداوند نیست، لا مؤثر فی الوجود الا اللَّه. اگر برای ما روشن شود که هیچکس به غیر از خدا منشأ اثری نیست و بفهمیم که رزق، عطا، منع، غنا، فقر، مرض، سلامتی، ذلت، عزت، زندگی، مردن و ... همه در دست خداوند است و هر آنچه در جهان هست مقهور امر حاکم بیشریک میباشد، دیگر دل به دیگران نمیبندیم و خودنمایی در مقابل دیگران برایمان لذتی نخواهد داشت.
زیرا ریشه «ریا»:
- یا طمع در مال و منافع دیگر انسانها است،
- و یا محبت و دوست داشتن مدح و ستایش انسانها،
-و یا خوش نداشتن و کراهت از مذمت و ملامت مردم است.
اگر ریاکار این سه مشکل را حل نماید، دیگر دلیلی برای خودنمایی در مقابل انسانها وجود نخواهد داشت.
انسان عاقل رغبت به کاری که برای او نفعی ندارد پیدا نمیکند و به امری که به حال وی ضرر رساند بیمیل میباشد. ریا همان ضرر و نبود نفع است زیرا دل بستن به تعریف یا دلگیر شدن از نکوهش مردم نفعی به حال انسان ندارد بلکه ریا موجب بطلان عبادت و مضرّ میباشد. علاوه این که نظر مردم به اندک چیزی متغیر میشود.
رضا و خشنودی آدمیان زودگذر و ناپایدار است و شخص ریاکار مضطرب، دلنگران، متزلزل و مشوش است. در مقابل، اخلاص و چشم نداشتن به مخلوقات، اطمینان و آرامش دل را افزون میکند.
برای رسیدن به اخلاص و درک توحید افعالی، راههای زیر توصیه میشود:
الف) مطالعه و تفکر راجع به یگانگی مطلق خداوند.
ب) توجه به عجز و ناتوانی مخلوقات.
ج) تلقین این مطلب که مؤثری در جهان غیر از خداوند نیست.
د) تفویض و توکل به خداوند در کارها و تمرین در جهت تقویت آن.
ه) توجه به بی اعتباری و آفات امور دنیوی از قبیل مال و جاه و بیرون نمودن محبت دنیا و متعلقات آن از دل.
و) مبارزه با حبّ نفس (زیرا ما خود را دوست داریم و همیشه میخواهیم خواستههایمان برآورده شود و مورد تکریم و ستایش دیگران واقع شویم).
ز) توجه به اینکه ریا، عمل و عبادت انسان را بی اثر مینماید و بلکه اثر سوء پدید میآورد و صفت زشت نفاق را در دل میپرورد.
علمای علم اخلاق در این زمینهها توصیههایی نمودهاند:
۱-تقویت مبانی توحیدی در ابعاد مختلف و درک این حقیقت که مؤثر اصلی تنها خداست و مبدء و مرجع اوست و همه فقیر درگاه اویند و او غنی بالذات است.«يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ»[۳]
۲- قطع طمع از مردم و توجه به فقر و نیازمندی همه آنان به درگاه خداوند.
۳- پناه بردن به خداوند از شر شیطان و نفس اماره.
۴- اخفای عمل در حد ممکن به خصوص در مستحبات.
لازم به ذکر است واجبات بهتر است به صورت علنی انجام گردد، زیرا این کار خود موجب تزویج عمل خیر است.
۵- تلاوت قرآن و توجه به معانی آن به خصوص آیات توحیدی.
۶- توجه دائمی به الگوهای اخلاص و سعی در تشابه آنها. این کار با مطالعه زندگی اولیای الهی میسر است.
تذکر: گاهی عملی خالصانه انجام میگیرد، ولی بعد از اتمام عمل، صاحب عمل کاری میکند و یا سخنی میگوید که به دیگران بفهماند فلان عمل را انجام دادهام، این نوع ریا اگرچه شرعا مبطل عمل عبادی نیست، ولی به لحاظ اخلاقی ریا محسوب میشود و عمل انسان را از شرایط تاثیر گذاری مثبت میاندازد.
اثرات اخلاص
اخلاص یعنی خالص نمودن اندیشه و نیت و اخلاق و عمل و عبادت و تمام اعضا و جوارح برای خدا که دو نکته اساسی در آن لحاظ میشود:
یکی اینکه خود عمل و اندیشه و سخن گفتن و عبادت و مانند آن عملی خدایی و خدا پسند باشد و دیگر اینکه انسان این عمل خداپسند را برای رضای خدا انجام دهد و نیت و انگیزه اش هم خدایی باشد.
آنگاه وقتی عمل و نیت خدایی شد نتیجه اش خدایی شدن تمام وجود انسان میشود و آدمی به کمال و سعادت نهایی خود میرسد.
به عبارتی شرط کمال انسان اخلاص است به معنی خالص سازی تمام ابعاد وجودی انسان برای خدا و به قصد خدایی شدن کامل انسان. اگر کسی به اخلاص برسد این خود نشانگر صحت راه او است؛ یعنی در مسیر خدا حرکت کرده و خود را از غیر خدا خالص نموده است.
نمیشود کسی راه را اشتباه برود یعنی مثلاً در مسیر دنیا حرکت کند و بعد بگوید من برای خدا خالص شدهام. اخلاص وصف راه راست و صراط مسقیم است. اینکه کسی راه را اشتباه برود و اخلاص هم داشته باشد با هم جور نیست. اخلاص وصف توحید است. ابتدا باید انسان در مسیر توحید حرکت کند و بعد خود را نیز خالص گرداند. نمیشود کسی مشرکانه عمل کند و نیز اخلاص داشته باشد .
منظور از درهای حکمت و رحمت چیست؟
- کافی در ذیل آیه«إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ»[۴] از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمودند: هر بندهای چهل روز خدای خود را به اخلاص عبادت و پرستش نماید آن بنده را به مقام زهد میرساند و درهای حکمت به دل او باز کند و زبانش به حکمت گویا شود سپس فرمودند: مگر نمیبینید بدعت گذاران و کسانی که بر خدا و پیغمبر و اهل بیت (علیهم السلام) او افتراء زدهاند خداوند ذلیل و خوارشان میفرماید.
ازاین حدیث استفاده میشود که کسی که زبانش گویای حکمت است، بر خدا و پیامبرش افترا نمیبندد و مراقب زبانش است.
- درآیات دیگر نیز فرموده: درهای برکات را به روی همه میگشاید: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ»؛[۵] و اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند قطعا بركاتى از آسمان و زمين برايشان مى گشوديم ولى تكذيب كردند پس به [كيفر] دستاوردشان [گريبان] آنان را گرفتيم
و همین نیز منظور از حکمت بعثت پیامبران است و از این آیه بهره میبریم که بازشدن درهای رحمت و برکت، سرازیر شدن نعمت فراوان بر اوست.
فهرست منابع
برای آگاهی بیشتر ر. ک:
۱- نشان از بی نشانها؛ علی مقدادی
۲- فضیلتهای فراموش شده؛ جلال رفیع
۳- اربعین حدیث (حدیث ۲)؛ امام خمینی (ره)
