فرهنگ مصادیق:فلسفه و آثار قربانی

فلسفه و آثار قربانی

مقدمه

مقالات قرآنی خلیل منصوری حج یکی از ارکان اسلام است. از این رو دارای نقش‌ها و کارکردهای چندی در حوزه‌های عبادی و اجتماعی است. نقش حج در حوزه مسایل اجتماعی و دنیوی همان اندازه با اهمیت و تأثیرگذار است که در حوزه عبادی، خودسازی معنوی دارای تأثیرات بسیار می‌باشد.
مناسک حج، اموری چند را در برمی گیرد که یکی از آن‌ها قربانی است. قربانی همان گونه که از نام آن پیداست به قصد تقرب الی الله صورت می‌گیرد و در زبان فارسی اصطلاح قربانی بخشی از مهم‌ترین فلسفه و اهداف آن را تبیین می‌کند هرچند که بیانگر تمام فلسفه و اهداف نمی‌باشد. از این رو نویسنده با بررسی آموزه‌های قرآنی و تحلیل و تبیین قرآن می‌کوشد تا در این مطلب، نگرش قرآن را به فلسفه و آثار قربانی بیان کند. با هم این مطلب را از نظر می‌گذرانیم.

چیستی قربانی

قربانی در زبان عربی به معنای اضحیه است لذا روز دهم ماه ذی الحجه که قربانی در آن روز انجام می‌گیرد به عنوان عید الاضحی نامگذاری شده است.
در اصطلاحات فقهی، قربانی به معنای حیوانی است که در روز عید قربان (عیدالاضحی) تا روز دوازدهم یا سیزدهم به صورت واجب یا مستحب ذبح یا نحر می‌شود.
البته برخی قید تبرعی و مستحبی بودن را در معنای اضحیه ذکر کرده‌اند برای اینکه قربانی واجب را شامل نشود.
در کاربردهای قرآنی هنگامی که از قربانی سخن به میان می‌آید، منظور معنایی گسترده تر از معنای پیش گفته است و مراد هر حیوانی است که به شکل واجب و یا تبرعی در هر زمانی از جمله زمان حج و ماه ذی الحجه در منی و غیر آن در راه رضای الهی و تقرب و تقوا ذبح می‌شود.
در قرآن این معنا با الفاظی چون بدن، بهیمه الانعام، قلائد، منسک، هدی، نحر و مانند آن بیان شده است.

تاریخچه قربانی

خداوند در داستان فرزندان آدم، به قربانی آنان اشاره می‌کند و این گزارش را حاوی اطلاعاتی عبرت آموز، شایان ذکر و پر فایده می‌شمارد. در این گزارش که خداوند پیامبرش را مأمور می‌کند تا آن را به طور صحیح نقل کند آمده است که فرزندان آدم برای تقرب به خداوند، قربانی‌هایی را پیشکش درگاه الهی می‌کنند.
از گزارش برمی آید که این اتفاق در خارج افتاده است و این گونه نیست که ماجرای قربانی کردن فرزندان آدم تنها افسانه یا امری نمادین و سمبلیک بوده باشد.
اجرای مراسم قربانی کردن فرزندان آدم را شاید بتوان گفت که نخستین نوع خود در کل تاریخ بشریت بوده است، از این رو خداوند در این آیه و آیات دیگر به آن‌ها می‌پردازد. در این گزارش آمده است که پس از انجام قربانی، یکی از دو قربانی پذیرفته و دیگر رد شده است. هر چند که نام دو نفر یاد نشده است ولی در گزارش‌های تاریخی این معنا مورد تاکید بوده است که آن کس که قربانی اش پذیرفته شده هابیل بود و از قابیل قربانی پذیرفته نشده است.
خداوند علت عدم قبول قربانی قابیل را بی تقوایی قابیل بیان می‌کند، چنان که علت پذیرفته شدن و یا زمینه ساز قبولی قربانی هابیل وجود تقوائی است که در وی بوده است.
پس از قبولی و رد قربانی نخستین نزاع میان انسان‌ها رخ می‌دهد و قابیل برادرش را تهدید می‌کند که تو را می‌کشم و در نهایت به سبب همین بی تقوایی و مسلط شدن وسوسه‌های نفسانی برادرش را به قتل می‌رساند.
البته قربانی کردن هر چند که با فرزندان آدم آغاز شد ولی به ایشان ختم نشد، زیرا گزارش‌های قرآنی حکایت از آن دارد که قربانی کردن در همه امت‌ها به عنوان یکی از آیین‌ها و مناسک شریعت تشریع شده بود و آنان می‌بایست آن را به جا می‌آوردند. از جمله این آیات که گزارشی از مناسک در امت‌های پیشین را بیان می‌کند، آیات ۳۴ و ۶۷ سوره حج است؛ زیرا چنان که مفسران گفته‌اند مراد از منسک در این آیات به معنای قربانی یا مکان قربانی و ریختن خون چارپایان به قصد عبادت است آیه ۳۴ این معنا را نیز تبیین می‌کند که قربانی چهارپایان و انعام در امت‌های گذشته رایج بوده و اصولا در حج یکی از شرایط قربانی بشمار می‌رفت.
به گزارش قرآن، حتی در میان برخی از اقوام ذبح و قربانی فرزندان وجود داشته است و حضرت ابراهیم(ع) برای این که این عمل را منسوخ نماید، خود اقدام به ذبح اسماعیل(ع) و سپس جایگزینی قوچ به جای آن می‌کند. البته آن حضرت(ع) برای این که این عمل را به طور کامل تغییر دهد از سوی خداوند نخست ماموریت می‌یابد تا فرزند خویش اسماعیل را ذبح کند و اسماعیل نیز در برابر فرمان قربانی شدن تسلیم شده و اعلام رضایت می‌کند. و حتی تا آن جا پیش می‌روند که اسماعیل پیشانی اش را برای قربانی شدن به خاک می‌افکند و پس از آشکار شدن درجه ایمان و خلوص حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) خداوند قوچ را جایگزین او می‌سازد.
قرآن همچنین گزارش می‌کند که پس از حضرت ابراهیم(ع) در دوران جاهلیت نیز عمل قربانی ادامه یافت با این تفاوت که آنان قربانی خویش را تقدیم بتان می‌کردند در حالی که در اعمال حجی که حضرت ابراهیم(ع) تشریع کرده بود، ذبح قربانی برای خداوند یکتا و یگانه بود.
در دوره جاهلیت و صدر اسلام، قلاده به گردن قربانی حج انداختن از رسوم آن زمان بوده است تا این چنین، قربانی خویش را نشانه دار کنند و همه از آن گاه شوند. این یکی از معانی شعائر در آن زمان بوده است. این عمل در زندگی اجتماعی آنان تا آن اندازه نقش داشت که قربانی‌های قلاده دار را با احترام می‌نگریستند و به خود اجازه نمی‌دادند تا نسبت به قربانی نشانه دار هتک و بی احترامی روا دارند.
این سخت گیری تا آن اندازه بود که به خود اجازه نمی‌دادند تا از منافع دام‌های تعیین شده برای قربانی در حج استفاده‌ای کنند البته پس از بعثت پیامبر(ص) این ممنوعیت برداشته شد و خداوند جواز بهره برداری از منافع چارپایان تعیین شده برای قربانی در حج را تا روز ذبح داد. بنابراین حاجیان می‌توانستند از شتران علامت زده شده، برای حمل بار و سوار شدن و تغذیه از شیر آنان بهره گیرند. البته این جواز استفاده به معنای بی احترامی و هتک حرمت نبود بلکه لازم بود تا احترام حیوانات مشخص شده برای قربانی حج مراعات گردد.
عرب جاهلی افکار و عقاید باطل دیگری نیز داشت که از آن جمله می‌توان به تحریم گوشت قربانی و استفاده از آن برای حج گزار اشاره کرد که خداوند نه تنها آن را مجاز شمرده است بلکه مستحب دانسته است که بخشی از گوشت قربانی را به خود اختصاص داده و بخورند.
خداوند در آیاتی چند از ذبح قربانی برای انصاب و برای بتان در جاهلیت گزارش می‌کند و آن را رفتاری ناروا و سنتی نادرست و غلط معرفی می‌نماید. آنان در این عمل ناروا و سنت باطل خویش تا آن جا پیش رفته بودند که گاه حتی فرزندان خویش را برای بتان قربانی می‌کردند و آن را عامل تقرب خویش به سوی بتان می‌دانستند. (المیزان، ج ۷، ص ۳۶۱)
در اعمال قربانی بنی اسرائیل این معنا گزارش شده است که آنان علامت قبولی قربانی از سوی خداوند را آتش گرفتن قربانی می‌دانستند. این گزارش تأیید می‌کند که چنین اتفاقی برای قربانی‌های بنی اسرائیل می‌افتاده است. شاید از این روست که گمان شده که در هنگام پذیرش قربانی هابیل نیز آن قربانی آتش گرفته است چنان که در برخی از روایات این معنا آمده و تأکید شده است.
به نظر می‌رسد که سوخته شدن قربانی به آتش آسمانی، معجزه‌ای برای برخی از پیامبران و رسولان بنی اسرائیل بود و سوختن قربانی مدعی رسالت در آتش آسمانی، نشانه راست گویی او از دیدگاه یهود بوده است. بنابراین نمی‌توان سوختن هر قربانی را در امت یهود گزارش کرد و پذیرفت.
شگفت این که همین کسانی که چنین ادعائی دربارهٔ سوختن به آتش آسمانی داشتند، پیامبران خویش را که چنین معجزه‌ای می‌آورند می‌کشتند؛ زیرا آنان به هواهای نفسانی و وسوسه‌های شیطانی بیش تر پای بند بودند تا به معجزات پیامبران خویش، از این رو وقتی نخست خواهان سوخته شدن قربانی پیامبر(ص) به آتش آسمانی می‌شوند، خداوند بر این نکته تأکید می‌کند که آنان حتی اگر چنین معجزه‌ای ببینند باز ایمان نمی‌آورند.

فلسفه تشریع قربانی

چنان که گذشت قربانی برای همه امت‌ها از سوی خداوند تشریع شده است و هدف از تشریع قربانی برای همه امت‌ها این بود که تنها تسلیم در برابر خداوند یکتا باشند و هر آن چه فرمان می‌دهد به حکم تعبد عمل کنند. به سخن دیگر، سنجش تعبد و ایمان و تسلیم محض از مهم‌ترین علل تشریع حکم قربانی است که در آیه ۳۴ سوره حج بیان شده است.
در همین آیه و نیز آیه ۳۶ سوره حج هم چنین یاد کرد و ذکر الله به عنوان یکی از اهداف تشریع قربانی بیان می‌شود؛ زیرا این گونه اعمال موجب می‌شود تا آدمی در لحظاتی به یاد خداوندی بیفتد که فرمان قربانی را صادر کرده است.
در همین آیات این معنا نیز مورد تأکید قرار گرفته است که تنها یک نوع قربانی از سوی خداوند تشریع شده که همان قربانی برای خداوند یکتا و یگانه است؛ درحالی که مشرکان مدعی بودند که مناسک و مذابح دیگری تشریع شده است که از جمله قربانی برای بتان برای تقرب به خداوند یکتاست که خداوند این اتهام را در آیه ۳۴ سوره حج رد می‌کند.
البته نمی‌توان از تأثیرات و آثار دیگر قربانی که در فلسفه تشریع آن نقش دارد چشم پوشی کرد؛ زیرا قربانی کارکردها و نقش‌های دیگری دارد که از آن جمله می‌توان آن را یکی از مصادیق بزرگ و مهم احسان به شمار آورد. تبیین این معنا به زودی خواهد آمد.

احکام ذبح

برای این که فلسفه و هدف تشریع قربانی تحقق یابد، خداوند احکامی را برای ذبح قربانی بیان داشته است که از جمله می‌توان به لزوم ذکر خداوند و یا هر نام دیگر از اسمای حسنای خداوندی هنگام ذبح و یا نحر قربانی ، اجتناب از هر نوع شرک در اجرای قربانی، لزوم تعظیم خداوند هنگام ذبح قربانی با گفتن تکبیر (حج، آیات ۳۶ و ۳۷) و حرمت خوردن از قربانی که به شرک ذبح شده اشاره کرد. اصولا از نظر قرآن، تنها قربانی ای پذیرفته و قبول می‌شود که برای خداوند باشد و شخص فقط به قصد تقرب به او این عمل را انجام دهد.
اطعام به نیازمندان از گوشت قربانی حج از جمله احکام آن است که در آیاتی چند از جمله ۳۶ سوره حج و نیز ۲۷ و ۲۸ همین سوره به آن اشاره شده است. شاید بتوان گفت یکی از فلسفه‌ها و اهداف قربانی در حج اطعام نیازمندان و فقیران است که معنای دیگری از اطعام نیز می‌باشد.
البته دست یابی به این هدف هرگز منافی دست یابی انسان به فلسفه اصلی حج و قربانی یعنی تقوا نخواهد بود که در آیاتی چند از جمله ۳۶ و ۳۷ سوره حج بر آن تأکید شده است.
در همین رابطه خداشناسی و شکر در برابر نعمت‌های فراوان خداوندی از جمله چارپایان و یادکرد خداوند در روزهای مشخص و معین از دیگر اهداف تشریع قربانی در حج است. قربانی باید به سه بخش تقسیم شود. بخشی برای حج گزار، بخشی برای هدیه به مؤمنان و بخشی دیگر به فقیران داده می‌شود. بهتر آن است که این قربانی به صورت غذا پخته و مردم بدان اطعام شوند و خود قربانی کننده نیز از آن غذا بخورد.
قربانی می‌تواند انعام یعنی گاو، گوسفند و شتر باشد. بنابراین گاو و گوسفند ذبح می‌شوند و شتر نحر می‌گردد. ذبح گوسفند آسان‌ترین و کم‌ترین حد قربانی در حج دانسته شده است.
قربانی در اسلام چنان مستحب است که برای هر عملی چون عقیقه فرزند و خرید خانه و مسافرت و هر امری دیگر سفارش شده است و در زمان حج حتی مستحب است که انسان اگر بتواند قرض بگیرد و گوسفند قربانی کند. در کلام امامان معصوم(ع) می‌خوانیم کسی که پولی نداشته باشد تا قربانی کند، می‌تواند قرض کند و این سنت را به جای آورد. علی علیه السلام فرمود: «اگر مردم می‌دانستند قربانی چه ثمره‌ای دارد، قرض می‌گرفتند و قربانی می‌کردند. با اولین قطره خونی که از قربانی بریزد، قربانی کننده بخشوده می‌شود.» در کتاب شریف المراقبات دربارهٔ فضیلت قربانی در عید قربان آمده است: «از اعمال بسیار ارجمند این روز، قربانی است که در انجام آن باید ادب و آئین بندگی به خوبی رعایت شود… فراموش نکنیم در چنین روزی، قربانی نکردن و از ایثار مالی اندک در راه خدا امتناع کردن، چیزی جز خست و خسارت نیست.»

آثار و برکات قربانی

در مطالب گذشته برخی از آثار و برکات قربانی بیان شد. اما ناگفته نماند که آثار و برکاتی دیگر برای قربانی بیان شده است که از جمله آن می‌توان به دست یابی به رحمت واسعه الهی اشاره کرد که در آیات ۹۷ و ۹۸ سوره حج بیان شده است.
همچنین قرار گرفتن در زمره نیکوکاران و اهل احسان و بهره مندی از مغفرت الهی از دیگر آثاری است که خداوند برای این عمل زیبا و خالص بنده بیان کرده است.
خداوند قربانی‌ها به ویژه آن‌هایی که پیش از قربانی نشانه گذاری می‌شوند و همه مردم از آن آگاه شده و مطلع می‌گردند را به عنوان یکی از عوامل موثر در قوام جامعه بر می‌شمارد. به این معنا که این گونه اعمال موجب می‌شود تا انسجام میان امت افزایش یابد و افراد جامعه به اشکال مختلف به هم پیوند بخورند. به ویژه آن که همه افراد از این قربانی استفاده کرده و از گوشت آن تناول می‌کنند و محبت و مهر در میان امت فزونی می‌یابد. از این رو این گونه رفتارهای احسانی را عامل تقویت انسجام امت و مردم معرفی می‌کند و بر انجام آن تأکید و تشویق می‌کند.

پانویس

منبع: سایت سماسوس - تاریخ برداشت: 94/12/03

بازگشت به قربانی