فرهنگ مصادیق:فرق مذمت، عیب جویی و سرزنش چیست؟
در کتب اخلاقی و کتبی که راجع به گناهان نوشته شده است، از «عیب جویی» و «سرزنش کردن» دیگران به عنوان دو رذیله اخلاقی و گناه بزرگ یاد شده است. این دو واژه با هم تفاوت دارند، اگر چه هر دو مربوط به گناهان زبان بوده و توسط زبان ابراز میگردند.
«عیب جویی» به معنای این است که «آدمی در صدد عیب جویی مردم و رسوا کردن آنها باشد».[۱] یعنی چشم انسان دنبال عیوب و اشکالات سایر انسانها باشد و در همان هنگام و یا در سایر زمانها، آنها را به رخ او بکشد و او را تحقیر کرده و رسوا کند. ملا احمد نراقی مینویسد: و این از علامات خباثت نفس و عیبناک بودن صاحب آن است، بلکه هر کس در آیات و اخبار ائمه اطهار ـ علیهم السلام ـ تتبع داشته باشد، بر او معلوم میگردد که چنین شخصی خبیثترین انسانها و رذلترین ایشان است.[۲]
این صفت در روایات معصومین ـ علیهم السلام ـ بسیار مذموم است و از گناهان بسیار بزرگ نامیده شده است و بر آن وعده عذاب داده شده است. از جمله این که. امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمودند: نزدیکترین حالتی که بنده به کفر دارد این است که با مردی که برادر دینی اوست، هم نشینی کند و لغزشها و خطاهای او را شمارش کند (و به خاطر بسپارد) تا این که روزی او را بدان خطاها رسوا کند».[۳]
امّا «سرزنش کردن» به معنای این است که شخص بگوید: «فلان بلا یا فلان مصیبت که به فلان کس رسیده از بدی خود اوست؛ و با آن مسرور و شاد نیز باشد؛ که منشأ سرزنش، غالبا عداوت و حسد است؛ و بسا باشد که ناشی از جهل به مواقع قضا و قدر الهی شود؛ و این صفت بسیار بد و غائله آن بی حد است.[۴] لذا شماتت و سرزنش دیگران، این است که آدمی بلاهایی که به آنها رسیده است را به خود آنها و اعمال آنها نسبت دهد، و باعث تحقیر و آبروریزی آنها گردد.
که روایات معصومین ـ علیهم السلام ـ نیز بدان اشاره شده و از برترین رذائل اخلاقی نامیده شده است. به طور مثال امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمودند: «هر کس مؤمنی را به چیزی سرزنش کند، خداوند او را در دنیا و آخرت سرزنش خواهد کرد».[۵] هم چنین حضرت در حدیث دیگری فرمودند: «هر کس مؤمنی را به چیزی سرزنش کند، نمیرد تا این که خود او مرتکب آن کار شود».[۶]
کلمه «مذمت»، در روایات و گفتار علما بیشتر به معنای «بدی» به کار میرود مثلا میگویند: در مذمت دنیا، در مذمت گناهکاران در مذمت فلان دسته و… که به معنای بد بودن و نکوهش آن است. بعضی مواقع عرف مردم «مذمت» را به عنوان «غیبت کردن» به کار میبرند مثلا میگویند فلان شخص، مذمت فلانی را کرد و یا میگویند «مذمت فلانی را نکن» که اینجا به معنای غیبت کردن است. گاهی نیز به معنای سرزنش به کار میرود، گاهی نیز به معنای همان عیب جویی از دیگران، امّا همان طور که گفته شد در لسان علما و روایات معصومین ـ علیهم السلام ـ غالبا به معنای «بدی» و «نکوهش» به کار میرود.
در نتیجه: «عیب جویی» و «سرزنش دیگران» دو گناه مستقل هستند و معنای متفاوت دارند، امّا «مذمت» به نظر میرسد معنای مستقلی ندارد با این دو مترادف است و گاهی به جای آنها به کار میرود.
