فرهنگ مصادیق:غسل - ویکی شیعه

غسل - ویکی شیعه

مقدمه

غُسل اصطلاحی در فقه اسلامی به معنای عمل عبادی شستن تمامی بدن از سر تا پا با کیفیت تعیین شده از سوی شرع. غسل بر دو نوع است: واجب و مستحب. غسلهای واجب عبارتند از غسل جِنابَت، غسل میّت، غسل مَسّ میّت و غسلهای سه گانه بانوان.
غسلهای مستحبی فراوانی وجود دارد مانند غسل جمعه، غسل زیارت و غسل اعیاد سه گانه فطر و قربان و غدیر. همه غسلها را می‌توان به دو صورت ترتیبی و ارتماسی انجام داد و بهتر است مقدار آب مصرف شده برای غسل ترتیبی بیش از سه لیتر نباشد. با غسل جنابت می‌توان نماز خواند و نیازی به وضو نیست ولی در مورد سایر غسلها اختلاف نظر وجود دارد.

معرفی اجمالی

غَسل به معنی شستن و غُسل به معنی شستن تمامی بدن از سر تا پا با کیفیت تعیین شده از سوی شرع، به قصد قربت و انجام فرمان الهی است. در غسل دست کشیدن لازم نیست و به هر صورتی آب به بدن برسد کافی است. از احکام آن به تفصیل در باب طهارت رساله‌های عملیه سخن گفته‌اند.
قرآن در آیات ۶ مائده و ۴۳ نساء به این موضوع پرداخته و بیش از ۲۴۰۰ حدیث نیز در این موضوع وجود دارد.
یکی از آثار غسل، پاک شدن و طراوت روح و آمادگی آن برای نزدیک شدن به خدا و عبادت است. در روایت از اینکه کسی با حالت جنابت بخوابد نهی شده است.

غسل‌های واجب

در فقه شیعه ۶ غسل واجب وجود دارد؛
غسل جنابت
غسل مسّ میت
غسل میت
غسل‌های سه گانه خاص بانوان (غسل حیض، غسل نفاس، غسل استحاضه).
گاهی غسل با نذر، عهد یا قسم نیز واجب می‌شود، مانند کسی که نذر کرده برای زیارت غسل کند.
از دیدگاه مشهور فقها همه غسلهای واجب، واجب غیری اند، بدین معنا که انجام دادن آنها به خودی خود واجب نیست؛ بلکه برای به جا آوردن عملی که مشروط به طهارت است، مانند نمازهای واجب روزانه، واجب می‌شوند.

غسل‌های مستحب

غسل‌های مستحب فراوانی وجود دارد. شمار آنها را تا صد غسل نیز نوشته‌اند. مهم‌ترین غسل‌های مستحبی عبارتند از:
غسل جمعه غسل زیارت غسل شبهای ماه رمضان غسل روزهای عید فطر، عید قربان و عید غدیر،..

کیفیت انجام غسل

غسل به دو گونه انجام می‌شود

ترتیبی و ارتماسی.

غسل ترتیبی

پرونده:آموزش غسل ترتیبی.ogv در غسل ترتیبی ابتدا سر و گردن، سپس سمت راست و پس از آن سمت چپ بدن شسته می‌شود. بر ترتیب یاد شده ادعای اجماع نیز شده است. برخی ترتیب میان سمت چپ و راست را واجب ندانسته‌اند.
ترتیب میان اعضا شرط واقعی است؛ از این رو، غسل کردن بر خلاف ترتیب یاد شده، حتی از روی ندانستن مسئله یا فراموشی باعث بطلان غسل خواهد بود.
به فتوای بیشتر مراجع تقلید، ترتیب در هر عضو، به معنای آغاز کردن از بالا به پایین، واجب نیست چنان که موالات نیز؛ به معنای پی درپی شستن اعضا و فاصله نینداختن میان آنها به حدّی که عضو قبلی خشک شود، واجب نخواهد بود.
مستحب است آب مصرف شده در این غسل بیش از سه لیتر نباشد برخی افراد بر خلاف دستور دین، زمان و آب زیادی برای غسل مصرف کرده و گرفتار وسواس شده‌اند. برای رهایی از این حالت، شخص وسواسی باید به فکر خود اهمیت نداده و همان گونه که افراد عادی غُسل می‌کنند برای آن وقت بگذارد.

غسل ارتماسی

مقصود فروبردن یکباره تمامی بدن در آب است. لازم است همه بدن در یک لحظه زیر آب قرار بگیرد.
اگر در حالی که همه بدن زیر آب قرار گرفته نیت غسل کند طبق فتوای برخی مراجع تقلید غسل صحیح نخواهد بود.

واجبات غسل

واجبات غسل که تحقق و صحّت غسل منوط به آنها است عبارت اند از:
نیت؛ یعنی قصد تقرب به خدا. بنابر این، غسل بدون قصد قربت باطل است.
استمرار نیت تا پایان غسل.
شستن همه بدن؛ به گونه‌ای که نزد مردم شستن صدق کند. به تصریح برخی، شستن با جریان دادن آب بر پوست، هرچند با کمک دست و مانند آن تحقق می‌یابد.
شستن باطن بدن، مانند داخل چشم، بینی و دهان و آن بخش از گوش که دیده نمی‌شود و نیز زیر ناخنهایی که خیلی بلند نیستند لازم نیست.
شستن بخشهایی از ظاهر بدن که دیده می‌شوند ولی به صورت معمول آب به آنها نمی‌رسد (مانند قسمتهایی از گوش یا زیر انگشتر) واجب است.
مباشرت؛ بدین معنا که خود غسل کننده، بدن خود را غسل دهد نه دیگری.
پاک بودن بدن هنگام غسل(یادداشت ۱).
آب غسل، مطلق، پاک و مباح باشد. بنابر این، غسل با آب مضاف، نجس و غصبی باطل است.

مبطلات غسل

هر چیزی که باعث باطل شدن وضو باشد غُسل را نیز باطل می‌کند، البته چنانچه حَدَث اصغر مانند ادرار کردن یا خروج باد معده پس از پایان غسل صورت گیرد نیازی به غسل مجدد نیست و برای نماز یا سایر کارهای مشروط به طهارت، وضو کافی است.
ولی چانچه در بین انجام غسل حدث اصغر صورت گیرد، برخی مراجع تقلید آن غسل را باطل دانسته و معتقدند از ابتدا باید غسل کرد و برای کارهای مشروط به طهارت وضو هم گرفت.

کفایت غسل از وضو

فقیهان شیعه دربارهٔ کفایت غسل جنابت از وضو اختلافی ندارند و بسیاری از آنان در این باره ادعای اجماع نموده‌اند افزون بر این، مشهور فقها با غسل جنابت وضو را نامشروع می‌دانند شیخ طوسی به استحباب وضو همراه با غسل جنابت فتوا داده است دربارهٔ کفایت دیگر غسل‌ها از وضو در میان مراجع تقلید اختلاف است و مشهور فقیهان نظریه عدم کفایت را برگزیده‌اند. سیدمرتضی، ابن جنید، و سید محسن حکیم آن را بعید ندانسته‌اند در میان فقهای معاصر این نظریه طرفداران بیشتری پیدا کرده است.

انجام چند غسل با هم

اگر چند غسل بر عهده کسی باشد و همه غسلها واجب باشند می‌تواند به نیت همه آن‌ها یک غسل انجام دهد.
اگر در بین این چند غسل غسل جنابت هم وجود داشته باشد، انجام یک غسل فقط با نیت غسل جنابت کافی است و انجام غسل‌های دیگر نیاز نیست.
چنانچه همه غسلها مستحب یا برخی واجب و برخی مستحب باشند، به نظر بیشتر فقها یک غسل کافی است البته تعدادی از فقیهان نیز هستند یک غسل را کافی نمی‌دانند.

جُستارهای وابسته

اصطلاحات فقهی

فهرست منابع

تحریر الاحکام، علامه حلی، مؤسسه الامام الصادق(ع)، قم
الحدائق الناضره، یوسف بحرانی، مؤسسه النشر الاسلامی، قم
جواهر الکلام، محمد حسن نجفی، دار احیاء التراث، بیروت
ریاض المسائل، سید علی طباطبایی، مؤسسه النشر الاسلامی، قم
العروه الوثقی، سید محمد کاظم طباطبایی یزدی، مؤسسه النشر الاسلامی، قم
غنیه النزوع، سید حمزه بن علی بن زهره الحلبی، مؤسسه الامام الصادق(ع)، قم
المختصر النافع، محقق حلی، دارالاضواء، بیروت
مختلف الشیعه، علامه حلی، مکتب الاعلام الاسلامی، قم
مدارک الاحکام، سید محمد بن علی موسوی عاملی، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم
مستمسک العروه، سید محسن طباطبایی حکیم، دار احیاء التراث العربی، بیروت
مستند الشیعه، احمد بن محمد مهدی نراقی، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، مشهد
مصباح الفقیه، آغا رضا بن محمد هادی همدانی، مؤسسه النشر الاسلامی
مصباح الهدی، محمدتقی آملی، فردوسی طهران
موسوعه الخوئی، سید ابوالقاسم خویی، مؤسسه الخویی الاسلامیه
مهذب الاحکام، سید عبدالاعلی سبزواری، مؤسسه المنار، قم
النهایه، محمد بن الحسن الطوسی، دار الکتاب العربی، بیروت

پانویس

منبع: ویکی شیعه - تاریخ برداشت: 94/12/05

بازگشت به غسل