فرهنگ مصادیق:عیبجویی و تجسس دروازه آبرو ریزی در قیامت

عیبجویی و تجسس دروازه آبرو ریزی در قیامت

مقدمه

سومین گناهی که در این وبلاگ به اون پرداخته شده است عیب جویی و تجسس است. یکی از گناهان بزرگی است که اکثر انسانها به آن مبتلا هستند.
در ادامه بخوانید...
این گناه بزرگ عیبجویان، از یک سوی به این صورت است که با علم و آگاهی از عیب و گناه دیگران، آن را در میان مردم فاش می‌کنند، و به این وسیله هم باعث آبروریزی ایشان می‌شوند، و هم ترویج کننده فساد و فحشاء در میان مردم می‌گردند. اما از سوی دیگر کار زشت عیبجویان، به این صورت است که از عیب و نقص و لغزش دیگران آگاهی ندارند، اما سعی و تلاش ایشان این است که در اطراف آن شخص تجسس کنند تا برای آبروریزی، بدنامی و رسوایی او عیب و نقصی را به دست آورند و آن را در میان مردم ترویج نمایند. حال آنکه آنچه از تعالیم اسلام به ما رسیده چیز دیگری است و این تعالیم مدام بر این امر تکیه دارند که نه تنها در کار دیگران تجسس نکنید و دنبال این نباشید که عیوب دیگران را فاش کنید، بلکه عیوب دیگران را بپوشانید و از بدنامی و رسوایی و هتک آبروی آنها جلوگیری نمائید، چنانکه پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله )می‌فرمایند: « هر کس زشتکاری مؤمنی را بپوشاند، چنان است که دختر زنده به گور شده‌ای را نجات دهد ».
هر انسانی دارای اخلاقی خوب و بد، و نقاطی مثبت و منفی، و ظاهری سالم و معیوب است. عمل و گفتار زشت عیبجویان این گونه است که هیچگاه در رابطه با دیگران نقاط خوب، مثبت و سالم ایشان را نمی‌بینند، بلکه درست به دنبال آن نقاط بد هستند تا با آگاهی و اشاعه آن، موجب بدنامی صاحب آن و آبروریزی وی شوند.
در حالی که شایسته این است که ما به جای پی جویی عیوب دیگران، به دنبال عیوب و گناهان خود، و در پی اصلاح و پاکیزه کردن وجود آلوده خویش باشیم، نه اینکه از خود غافل شویم و شبانه روز در جستجوی لغزشهای مردم باشیم و با آشکار نمودن آنها باعث بدنامی و رسوائی ایشان شویم. و بترسیم از این که خداوند نیز به کیفر و مکافات عمل زشتمان، ما را در دنیا و آخرت در نزد خلایق رسوا و بدنام نماید. زیرا هر کس به نوعی مرتکب خطا و لغزش شده، یا هر لحظه ممکن است در دام شیطان گرفتار آید و مرتکب گناه شود، و همین خطا و آلودگی وسیله‌ای باشد برای بدنامی و رسوایی او، که باید از این مصیبت و گرفتاری خانمانسوز به خدا پناه ببریم.
به علاوه، برای عامل این عمل زشت تجسس و عیبجویی، مجازات و مکافات سختی در دنیا و آخرت مقرّر شده است.
دیـده بد بین بپوشان ای کریم عیب پوش
زین دلیریها که من در کنج خلوت می‌کنم

عیبجویی و تجسّس در لغت و اصطلاح

از لحاظ لغوی عَیْب به معنی، عیب، نقص، ناهنجاری، ناهنجاری اخلاقی و عار، و تجسس به معنی جاسوسی و عمل جاسوسی آمده است.
و از لحاظ اصطلاحی، یعنی تلاش در آگاهی از عیب دیگران و فاش کردن گناهان و لغزشهای پنهانی دیگران در بین مردم، و یا پی جویی و آشکار نمودن عیوب و نواقصی که از چشم دیگران پوشیده است.

عیبجویی و تجسّس در آیات قرآن

در این قسمت به بعضی از آیات قرآن که در مورد عیبجویی و تجسس سخن به میان آورده است، اشاره می‌کنیم و آنها را مورد برسی قرار می‌دهیم.
ـ «وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ».
« و عیب یکدیگر را به رخ نکشید ».
لاتَلمزوا از ماده لمز بر وزن ( طنز ) به معنی عیبجویی و طعنه زدن است، بعضی از مفسران می‌گویند که لمز شمردن عیوب افراد است در حضور آنها و همچنین عیبجویی با چشم و اشاره است. قرآن در این آیه با تعبیر انفسکم به وحدت و یکپارچگی مؤمنان اشاره کرده و اعلام می‌دارد که همه مؤمنان به منزله نفس واحدی هستند و اگر از یکدیگر عیبجویی کنید در واقع از خودتان عیبجویی کرده‌اید.
در پایان آیه برای تأکید بیشتر خداوند می‌فرماید: و آنها که توبه نکنند و از این عمل دست بر ندارند ظالم و ستمگرند «وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ». چه ظلمی از این بدتر که انسان با سخنان نیش دار، و تحقیر و عیبجویی، قلب مردم باایمان را که مرکز عشق خدا است بیازارد و آبروی آنها را که سرمایه بزرگ زندگی آنان است از بین ببرد.
«وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا».
« و در کار دیگران تجسس نکنید و کسی از شما غیبت دیگری نکند ».
در مورد غیبت در قسمتهای بعد مطالبی را ذیل همین آیه مطرح می نمائیم. ولی این آیه به مسئله دیگری که تجسس است اشاره دارد، خداوند در این آیه صریحاً می‌فرماید: لاتَجَسَّسوا یعنی هرگز در کار دیگران و در زندگی خصوصی افراد تجسس نکنید. تجسس و تحسس هر دو به معنی جستجوگری است ولی اولی معمولاً در امور نامطلوب می‌آید، و دومی غالباً در امر خیر. در حقیقت جستجوگری عاملی است برای کشف اسرار و رازها و احیاناً عیوب نهانی مردم، و اسلام هرگز اجازه نمی‌دهد که رازهای خصوصی افراد فاش شود. به تعبیر دیگر اسلام می‌خواهد مردم در زندگی خصوصی خود از هر نظر در امنیت باشند. بدیهی است اگر اجازه داده شود هر کس به جستجوگری دربارهٔ دیگران برخیزد حیثیت و آبروی مردم بر باد می‌رود. و جهنمی به وجود می‌آید که همه افراد اجتماع در آن معذب خواهند بود. به این ترتیب تجسس موجب افشای عیوب پنهانی و آگاهی بر این امور سبب غیبت می‌شود که اسلام از معلول و علت هر دو نهی کرده است.
«وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ».
« وای بر هر بدگوی کننده عیبجوی ».
سوره همزه با این آیه آغاز می‌شود که تهدیدی کوبنده است، می‌فرماید: وای بر هر عیبجوی مسخره کننده‌ای! آنها که با نیش زبان و حرکات دست و چشم و ابرو در پشت سر و پیش رو، دیگران را استهزاء کرده، یا عیبجویی و غیبت می‌کنند، یا آنها را هدف تیرهای طعن و تهمت قرار می‌دهند. همزه و لمزه هر دو صیغه مبالغه است. اولی از ماده همز در اصل به معنی شکستن است و از آنجا که افراد عیبجو و غیبت کننده شخصیت دیگران را در هم می‌شکنند و حیثیت ایشان را لکه دار می‌کنند، به آنها همزه اطلاق می‌شود. و لمزه به معنی غیبت کردن و عیبجویی نمودن است.
در سخنی از ابن عباس آمده است که در تفسیر این دو چنین گفته است: آنها کسانی هستند که سخن چینی می‌کنند، و میان دوستان جدایی می‌افکنند، و مردم را با عیوب توصیف می‌کنند. گویا ابن عباس این سخن را از حدیثی که از پیامبر اکرم( صلی الله علیه و آله ) نقل شده است استفاده کرده است، آنجا که فرمود: « اَلا اَنبئکُم بِشِرارِکُم؟ قالُوا بَلی یا رَسول الله، قالَ: اَلمَشاؤونَ بِالنَّمیمَه، المُفَرَّقونَ بینَ الا حبَّه، اَلباغونَ لِلبَراءِ المَعایب: آیا شما را از شریرترین افراد خبر دهم؟ گفتند: آری ای رسول خدا! فرمود: آنها که بسیار سخن چینی می‌کنند، در میان دوستان جدایی می‌افکنند، و برای افراد پاک و بی گناه در جستجوی عیبند ».
پس با توجه به این آیه هرگونه عیبجویی که موجب تحقیر و هتک آبروی مؤمن شود حرام و برای عامل آن عذاب سختی در دنیا و آخرت است.

عیبجویی و تجسّس در احادیث و روایات

در این قسمت به تعدادی از احادیث و روایاتی که در مورد عیبجویی و تجسس از معصومین( علیهم السلام ) رسیده است اشاره می‌کنیم.
ـ الامام علی( علیه السلام ): « مَن أبصَرَ عَیبَ نَفسِهِ شُغِلَ عَن عَیبِ غَیرِهِ ».
امام علی( علیه السلام ):« هر کس عیب خود را ببیند از پرداختن به عیب دیگران باز ایستد ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « لاتَعِب غَیرَکَ بِما تَاتیه، وَ لاتُعاقِب غَیرَکَ بِذَنبٍ تُرَخِّصُ لِنَفسِکَ فیهِ » امام علی( علیه السلام ): « از دیگری به خاطر کاری که خود نیز آن را انجام می‌دهی خرده مگیر و دیگری را برای گناهی که ارتکاب آن را به خودت اجازه می‌دهی، کیفر مده ».
ـ الامام الصادق( علیه السلام ): « مَنِ استَصغَرَ زَلَّهَ نَفسِهِ استَعظَمَ زَلَّهَ غَیرِهِ ».
امام صادق( علیه السلام ): « کسی که لغزش خود را کوچک شمارد، لغزش دیگران را بزرگ ببیند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « شَرُّ النّاسِ مَن کانَ مُتَتَبِّعاً لِعُیوبِ النّاسِ عَمیاً لِمَعایِبِهِ ».
امام علی( علیه السلام ): « بدترین مردم کسی است که دنبال عیبهای مردم باشد و کور عیبهای خود ».
ـ الامام باقر( علیه السلام ): « کَفی بِالمَرءِ عَیباً أن یُبصِرَ مِنَ النّاسِ ما یَعمی عَنهُ عَن نَفسِهِ، اَو یَنهی النّاسَ عَمّا لایَستَطیعُ التَّحَوُّلَ عَنهُ، وَ أن یُؤذِیَ جَلیسَهُ فیما لایَعنیهِ »
امام باقر( علیه السلام ): « آدمی را همین عیب بس که کور خود و بینای مردم باشد، یا مردم را از چیزی نهی کند که خودش نمی‌تواند از آن دست بردارد و همنشین خود را با چیزهای بیهوده بیازارد ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « اَمقَتُ النّاسِ العَیّابُ »
امام علی( علیه السلام ): « دشمن‌ترین مردم، عیبجویان هستند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « تَتَبَّعُ العُیوبِ مِن اَقبَحُ العُیُوبِ وَ شَرِّ السَّیِّئاتِ »
امام علی( علیه السلام ): « عیبجویی، از زشت‌ترین عیوب و بدترین گناهان است ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « مَن اَطفَأ عَن مُؤمِنٍ سَیِّئَهً کانَ خَیراً مِمَّن احیا مَوؤودَهً ».
پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ): « هر کس گناه و کردار بد مؤمنی را بپوشاند، این کار بهتر ( ارزشمندتر ) از آن است که دختر زنده به گور شده‌ای را نجات دهد ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « مَن عَلِمَ مِن اَخیهِ سَیِّئَهً فَسَتَرَها، سَتَرَ اللهُ عَلَیهِ یَومَ القِیامَهِ ».
پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ): « هر کس از برادر خود گناهی بداند و آن را بپوشاند، خداوند در روز قیامت گناهان او را بپوشاند ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « مَن سَتَرَ اَخاهُ المُسلِمَ فی الدُّنیا سَتَرَهُ اللهُ یَومَ القِیامَهِ ».
پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ): « هر که در دنیا عیب برادر مسلمان خود را بپوشاند، خداوند در روز قیامت بر او عیب پوشی کند ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « مَن سَتَرَ اَخاهُ فی فاحِشَهٍ رَآها عَلَیهِ سَتَرَهُ اللهُ فی الدُّنیا وَ الآخِرَهِ ».
پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ): « هر که از برادر خود کار زشتی مشاهده کند و آن را پوشیده نگه دارد، خداوند در دنیا و آخرت عیب پوش او باشد ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « وَ قَد قالَ لَهُ رَجُلٌ: اُحِبُّ أن یَستُرَ اللهُ عَلَیَّ عُیوبی ـ : اُستُر عُیوبَ اخوانِکَ یَستُرِ اللهُ عَلَیکَ عُیوبَکَ ».
پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ): « مردی به پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ) عرض کرد: دوست دارم خداوند عیبهایم را بپوشاند. حضرت فرمود: عیبهای برادرانت را بپوشان، تا خداوند عیبهای تو را بپوشاند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): «اُستُر عَورَهَ اَخیکَ لِما تَعلَمُهُ فیکَ ».
امام علی( علیه السلام ): « گناه و لغزش برادرت را بپوشان، چون آن را در خودت نیز سراغ داری ».
ـ الامام باقر( علیه السلام ): « یَجِبُ لِلمُؤمِنِ عَلَی المؤمِنِ اَن یَستُرَ عَلَیهِ سَبعینَ کَبیرَهً ».
امام باقر( علیه السلام ): « مؤمن در برابر مؤمن وظیفه دارد که هفتاد گناه بزرگ او را بپوشاند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « ما الاکَ جُهداً فی النَّصیحَهِ مَن دَلَّکَ عَلی عَیبَکَ وَ حَفِظَ غَیبَکَ ».
امام علی( علیه السلام ): « کسی که عیبت را به تو نشان دهد و پشت سرت آبرویت را حفظ کند، در خیر خواهی و یکرنگی از هیچ کوششی فروگذار نکرده است ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « مَن تَتَبَّعَ خَفِیّاتِ العُیوبِ حَرَمَهُ اللهُ مَوَدّاتِ القُلوبِ ».
امام علی( علیه السلام ): « هر که از عیبهای پنهانی (مردم ) جستجو کند، خدئاوند او را از دوستی دلها محروم گرداند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « مَن تَتَبَّعَ عَوراتِ النّاسِ کَشَفَ اللهُ عَورَتَهُ ».
امام علی( علیه السلام ): « هر که دنبال عیبهای مردم بگردد، خداوند عیب و زشتیهای او را بر ملا سازد ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « لا تَتَّبِعوا عَوراتِ المُؤمِنینَ ؛ فَاِنَّهُ مَن تَتَبَّعَ عَوراتِ المُؤمِنینَ تَتَبَّعَ اللهُ عَورَتَهُ، وَ مَن تَتَبَّعَ اللهُ عَورَتَهُ فَضَحَهُ وَ لَو فی جَوفِ بَیتِهِ ».
پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ): « عیبهای مؤمنان را جستجو نکنید، زیرا هر که دنبال عیبهای مؤمنان بگردد خداوند عیبهای او را دنبال کند و هر که خداوند تعالی عیوبش را جستجو کند، او را رسوا سازد گرچه درون خانه اش باشد ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « لا تَبتَهِجَنَّ بِخَطاءِ غَیرِکَ ؛ فَاِنَّکَ لَن تَملِکَ الاصابَهَ أبَداً ».
امام علی( علیه السلام ): « از خطای دیگران هرگز شادمان مشو؛ زیرا تو نیز برای همیشه از خطا کردن مصون نیستی ».

گوشت بدن عیبجویان را قطع می‌کنند

در حدیث معراجیه نقل شده است که نبی اکرم محمد مصطفی( صلی الله علیه و آله ) فرمود: وقتی به امر پروردگار به آسمانها عروج کردم، گروهی از مردم را دیدم که گوشت بدن آنها را از پهلو قطع می‌کنند و به آنها می‌خورانند و به ایشان گفته می‌شود: بخورید، به خاطر آنچه از گوشت برادر مسلمان خود ( در دنیا ) می‌خوردید!؟
وقتی این صحنه را مشاهده کردم، از جبرئیل پرسیدم: اینها چه کسانی هستند؟ جبرئیل در پاسخ من گفت: هؤُلاءِ الهَمّازونَ مِن اُمَّتِکَ اللَّمّازونَ.یعنی، اینها سخن چینان و عیبجویان امت تو هستند.

دزدی غلام از خوشه‌های خرما

معتّب می‌گوید:یک روز امام موسی بن جعفر( علیه السلام ) در باغ خرمایش مشغول بریدن شاخه‌های خرما بود، در این موقع یکی از غلامان آن حضرت را دیدم که از خوشه‌های خرما برداشت و پشت دیوار انداخت، من رفتم او را گرفتم و نزد حضرت آوردم و گفتم: من این غلام را دیدم که این خوشه‌ها را برداشته، پشت دیوار پنهان کرد.
حضرت به او فرمود:آیا گرسنه مانده بودی؟ غلام گفت: نه آقای من! فرمود: پس چرا این خوشه‌ها را برداشتی؟ گفت:چون اینها را دوست داشتم و دلم می‌خواست، برداشتم، اما بد کردم و پشیمانم، مرا ببخشید. حضرت فرمود: راه صحیح و درستش این بود که به من می‌گفتی. حال برو و همه این خوشه‌های خرما هم مال تو. ولی دیگر چنین کاری نکن. سپس امام فرمود: او را رها کنید. رازش نزد ما پنهان می‌ماند، کارش را فاش نکنید.
پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ) به امیرالمؤمنین علی( علیه السلام ) فرمود: « اگر مردی را روی زن بدکاره‌ای دیدی چه می‌کنی؟ حضرت عرض کرد: او را می‌پوشانم. فرمود: اگر دوباره دیدی؟ عرض کرد: تا سه بار با ازار و ردایم او را می‌پوشانم. پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) فرمود: جوانمردی جز علی نیست و فرمود: برای برادران خود پرده پوشی کنید ». از این حدیث مشخص می‌شود که اگر کسی برای دیگری عیب پوشی نماید کمال مردانگی و جوانمردی را که از خصلتهای مولای متقیان علی( علیه السلام ) است از خود نشان داده است. در این صورت است که خداوند هم عیب پوش او می‌گردد.
اکنون که در شیوه و راه و روش ائمهمعصومین(علیهم السلام ) ما اینچنین آمده است. ما که خود را شیعه و پیرو آنها می‌دانیم، آیا نباید راه و روش ایشان را در پیش گرفته و به جای این که عیوب و زشتیهای مردم را فاش کنیم و متعرّض آبروی آنها شویم، رازدار عیوب و زشتیهای مردم و حافظ آبروی ایشان گردیم.

در خواست پیامبر اکرم( صلی الله علیه و آله ) و عیب پوشی خداوند در روز قیامت

روایت شده است هنگامی که روز قیامت فرا می‌رسد، در آن روز رسول خدا(صلی الله علیه و آله ) از خدای سبحان درخواست می‌کند که به وقت حسابرسی خلایق، امت او را در حضور فرشتگان و پیامبران و امتهای دیگر محاسبه نکند، تا عیبهای امت مسلمان بر ایشان آشکار نشود بلکه به طریقی آنها را محاسبه کند که به جز خدای سبحان و پیغمبر او هیچ کس دیگر بر عیوب و گناهانشان آگاه نشود.
وقتی که این درخواست از جانب پیامبر اکرم( صلی الله علیه و آله ) مطرح می‌شود، خداوند در پاسخ آن حضرت می‌فرماید:
« ای حبیب من، من نسبت به بندگانم از تو مهربانترم، زیرا همچنانکه تو دوست نداری و مایل نیستی که عیبهای ایشان نزد غیر تو آشکار شود، من هم دوست ندارم و روا نمی‌دارم که عیوب آنها حتی بر تو نیز آشکار گردد، به همین خاطر من خود به تنهایی آنان را محاسبه کرده به حسابشان رسیدگی می‌کنم به طوری که جز من کسی بر عیوب و لغزشهای ایشان آگاه نشود ».

پانویس

منبع: میهن بلاگ - تاریخ برداشت:94/11/19

بازگشت به تجسس در افکار دیگران