فرهنگ مصادیق:صرفه جویی در اموال عمومی
در سازمانها، بویژه سازمانهای دولتی یا عمومی، بخشی از اموال و امکانات دولتی و عمومی در اختیار مدیران و مسئولان سازمان قرار دارد تا از آنها در موارد معین و مشخص و یا مواردی که نیاز و ضرورت احساس میشود، بر اساس اختیارات قانونی و یا طبق تشخیص آنان بهره برداری شده و مورد استفاده قرار گیرند. درست است که صرفه جویی و جلوگیری از اسراف باید به عنوان یک اصل اسلامی در زندگی خصوصی نیز مورد توجه قرار گیرد؛ لیکن در مورد اموال عمومی و بیت المال، تأکید بیش تری به رعایت آن شده است.
امام علی (ع) به کارگزاران خویش مؤکداً سفارش میکرد که در مصرف بیت المال نهایت دقت و صرفه جویی را مراعات کرده و از اسراف و ریخت و پاش به شدت بپرهیزند.
تنها به یک نمونه که در خصوصی نگارش نامه هاست، اشاره میکنیم:
أَدِقُّوا أَقْلَامَكُمْ وَ قَارِبُوا بَيْنَ سُطُورِكُمْ وَ احْذِفُوا عَنِّي فُضُولَكُمْ «3» وَ اقْصِدُوا قَصْدَ الْمَعَانِي وَ إِيَّاكُمْ وَ الْإِكْثَارَ فَإِنَّ أَمْوَالَ الْمُسْلِمِينَ لَا تَحْتَمِلُ الْإِضْرَار ؛ [۱] قلم هایتان را تیز کنید، و سطرهایتان را نزدیک هم بنویسید، از زیاده نویسی بپرهیزید، منظورتان را کوتاه تر بیان کنید. مبادا زیاده نویسی و پرحرفی نمایید؛ زیرا اموال مسلمانان زیانی را بر نمیتابد!.
امام علی (ع) پیش از سفارش دیگران به صرفه جویی در بیت المال، و بیش از همه کسانی که مخاطب آن حضرت هستند، خود در مصرف بیت المال دقیق بود، و از هر گونه اسراف پرهیز میکرد. صرفه جویی آن حضرت در بیت المال مسلمانان به حدی است که حاضر نشد برای پاسخگویی به کسانی که شب هنگام برای کار خصوصی به او مراجعه کرده بودند، از نور چراغ بیت المال استفاده کند. در منابع تاریخی نقل شده است که شبی طلحه و زبیر برای پارهای از مسائل شخصی خود، خدمت امام علی (ع) رسیدند. امام در آن حال مشغول رسیدگی به امور بیت المال بود. وقتی آن دو وارد شدند، آن بزرگوار چراغ بیت المال را خاموش کرد و فرمود تا از خانه اش چراغ دیگری بیاورند! و حاضر نشد تنها چند دقیقه از نور چراغ بیت المال برای مسائل شخصی استفاده شود. [۲]
البته شاید عدهای کج فهم، در بعضی از مسائل فرعی و جزئی، نسبت به مصرف بیت المال وسواس به خرج دهند؛ لیکن در مسائل بزرگ و کلان، دست به تعدی و اسراف بزنند! بدون شک آنچه مورد سفارش امام علی (ع) است، دقت و صرفه جویی در همه مسائل (خرد و کلان) میباشد؛ و شاید هدف اصلی ایشان از دقت در موارد جزیی نیز این باشد که روحیه دقت و صرفه جویی در کارگزاران تقویت گردد و از اسراف و ریخت و پاش در اموال عمومی، به ویژه در سطوح گسترده اجتناب شود.
آینده نگری
آینده نگری و دور اندیشی یکی از شرایط مدیریت خردمندانه و منطقی است، و مدیریت بدون توجه به این نکته مهم نمیتواند سازمان را به سر منزل مقصود برساند. قبل از اقدام به هر کار باید جوانب و زوایای مختلف آن مورد بررسی قرار گرفته و پیامدهای احتمالی آن پیش بینی شود. مدیرانی که قبل از اقدامات عملی، با آینده نگری، زوایای مختلف مسأله را بررسی کرده و امکانات و مقدمات لازم را پیش بینی میکنند، تصمیمات استوارتری میگیرند و میزان موفقیت و اثر بخشی خود را افزایش میدهند.
ضرورت آینده نگری، مسألهای عقلی است و هر انسان خردمندی آن را باور دارد؛ زیرا آینده نگری یکی از شرایط انجام دادن درست و منطقی کار است و پیامدهای احتمالی هر کاری، در صورتی قابل جبران خواهد بود که قبل از اقدام، توجه کافی به آن شده، و پیش بینیهای لازم صورت گرفته باشد. امام علی (ع) دوراندیشی و آینده نگری را نشانه خردمندی دانسته و عاقلترین انسان را فردی میداند که آینده نگری بیش تری داشته باشد.
آن حضرت میفرماید:
أَعْقَلُ النَّاسِ أَنْظَرُهُمْ فِي الْعَوَاقِب؛ [۳] خردمندترین مردم، عاقبت اندیشترین آن هاست.
فعالیتها و اقدامات مدیران در سازمان، پیامدهایی دارد که بسا برای سازمان چندان مطلوب نباشد. بنابراین، مدیران و مسئولان باید آینده را به خوبی بشناسند و آثار و پیامدهای احتمالی اقدامات خود را پیش بینی نمایند، تا بتوانند از عواقب نامطلوب آن در امان بمانند. از این رو، امام علی (ع) یکی از دلایل ضرورت آینده نگری را، مصون ماندن از مشکلات دانسته و میفرماید:
من نظر فی العواقب سلم من النوائب؛ [۴] کسی که در عواقب کار بیندیشد، از گرفتاریها در امان باشد.
پرهیز از شتابزدگی و سستی
انجام دادن کارها خصوصاً کارهای کلان و زیربنایی، نیازمند وجود مقدمات و زمینه سازی متناسب است؛ به طوری که اگر مقدمات و زمینههای لازم به وجود نیامده باشد، نمیتوان به آن کار اقدام کرد؛ و در صورت اقدام نیز معمولاً نمیتوان به نتیجه مطلوب رسید. انجام دادن کارها پیش از فراهم آوردن مقدمات لازم و قبل از زمینه سازی، معقول و منطقی نبوده و بعید نیست که فرد یا سازمان را با مشکلات بسیاری روبه رو سازد، و خسارات فراوانی به وجود آورد.
همان گونه که شتابزدگی در کارها مطلوب نیست، و برای نظام مدیریتی مشکل آفرین است، سستی و کوتاهی در کارها نیز مطلوب نبوده و چه بسا فرصتها و امکانات را به هدر دهد و خسارات بسیاری به جای گذارد. بنابراین، مدیران باید هم از شتابزدگی و عجله بپرهیزند و قبل از فراهم شدن مقدمات و اسباب لازم، به انجام دادن کاری اقدام نکنند، و هم به هنگام آماده شدن زمینهها و مقدمات، سستی نکنند و فرصت را از دست ندهند.
امام علی (ع) این مسأله را به مالک اشتر تذکر داده و میفرماید:
َ إِيَّاكَ وَ الْعَجَلَةَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا أَوِ [التَّسَاقُطَ التَّسَقُّطَ فِيهَا عِنْدَ إِمْكَانِهَا أَوِ اللَّجَاجَةَ فِيهَا إِذَا تَنَكَّرَتْ أَوِ الْوَهْنَ عَنْهَا إِذَا اسْتَوْضَحَتْ فَضَعْ كُلَّ أَمْرٍ مَوْضِعَهُ وَ أَوْقِعْ كُلَّ [عَمَلٍ أَمْرٍ مَوْقِعَهُ ؛ [۵] بپرهیز از شتاب در انجام دادن کارها قبل از رسیدن وقتشان؛ و سستی و اهمال در کارها آن گاه که انجام دادن کاری ممکن است؛ و از لجاجت در اموری که مبهم است؛ و ضعف و سستی در اموری که روشن است. پس هر کاری را در جای خودش قرار بده، و هر کاری را در وقت خود انجام ده.
بهره مندی از عقل، و خردمندی اقتضا میکند که انسان هیچ کاری را شتابزده و نسنجیده انجام ندهد. بنابراین، مدیران عاقل و خردمند هرگز نسنجیده عمل نمیکنند و گرفتار شتابزدگی در عمل نمیشوند؛ چرا که میدانند لازمه مدیریت صحیح و منطقی، این است که قبل از انجام دادن هر کار جوانب و زوایای مختلف آن به درستی تبیین و بررسی گردد، تا کارها به صورت ناپخته و نادرست انجام نگیرد؛ زیرا کارهای شتابزده و ناپخته، به ویژه در کارهای مدیریتی، میتواند به شدت آسیب زا باشد، و مشکلات و خسارتهای بسیاری به وجود آورد.
البته همان گونه که از عجله و شتابزدگی در کارها باید اجتناب کرد، از سستی و اهمال در انجام دادن آنها نیز باید پرهیز نمود؛ چرا که سستی و تأخیر موجب از دست رفتن فرصت میشود، و بازگشت فرصت نیز یا ممکن نیست و یا بسیار مشکل است.
