فرهنگ مصادیق:شکار برای تفریح و سرگرمی

شکار برای تفریح و سرگرمی

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف	عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط های بوستان

ردیف	عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده: الیاس صالحی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-23-10-95
کلید واژه: شکار تفریحی، شکار در حال احرام، زمان شکار، وسیله شکار، شرایط شکار.

تعریف صید

صید در لغت و به تبع در کلمات فقها به معنای شکار حیوان وحشی و نیز خود حیوان وحشی آمده است. مراد از شکار اعم از گرفتن، به دام افکندن و کشتن است. انگیزه‌های مختلفی برای شکار جانوران وجود دارد از جمله: ۱.مصرف در قوت زندگی، ۲. تجارت، (فروش پوست و مو، استخوان و عاج، گوشت و دیگر اجزای بدن شکار)، ۳ تفریح، و ...

شکار در قرآن

آیات صید در قرآن مجید همه در سوره مائده است آیات: ۱ و ۲ و ۹۴ و ۹۵ و ۹۶. و هر کدام از این آیات ناظر به مبحث خاصی از شکار کردن می‌باشد؛ در یکی از آیات قرآن خداوند متعال می‌فرماید: « یَسْئَلُونَکَ ما ذا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّا عَلَّمَکُمُ اللّهُ فَکُلُوا مِمّا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ عَلَیْهِ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ؛ «ای پیغمبر (ص) مردم از تو می‌پرسند چه چیزی برایشان حلال است، بگو حلال شده است بر شما کشتارهای پاکیزه، و نیز شکار آنچه که به دست می‌آید بوسیله شکار کنندگانی (سگان شکاری) که شما آنها را طبق دستور الهی تعلیم می‌دهید. پس بخورید از آنچه این حیوانات شکاری برای شما نگاه داشته‌اند و نام خدا را بر آن ببرید.
خدای تعالی دنبال بیان حکم شکار و در آخر آن فرموده: (وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ) تا اشاره کرده باشد به اینکه در مساله شکار کردن باید از خدا ترسید، و بیهوده حیوانات وحشی را بی جان ننموده و در کشتن آنها اسراف نورزید و صرفا به منظور تفریح و سرگرمی و یا خودنمایی و زورمندی شکار نکرد، و باید دانست که خدای تعالی در حسابگری سریع است، و کیفر ظلم و تعدی را قبل از آخرت در همین دنیا می‌دهد، و این ظلم‌ها و تجاوزها و دام اندازی‌ها و بی خبر کشتن حیوانات بی زبان همانطور که بسیار به چشم خود دیده‌ایم جز سوء عاقبت و نکبت ثمره‌ای ندارد.
در آیه دیگر شکار کردن محرم را مورد توجه قرار داده و می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَقْتُلُواْ الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! شکار را در حال احرام به قتل نرسانید.» و در آیه دیگر وقتی محرم از احرام خارج شد جواز به شکار کردن می‌دهد «وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا؛ چون از احرام خارج شدید شکار بکنید یعنی بعد از احلال شکار جایز است.»
در آیه دیگر حکم شکار حیوانات دریایی و صحرایی را بیان می‌کند و همچنین زمان حرام بودن شکار که همان حالت احرام است را بیان می‌کند: «احل لکم صیدالبحر و طعامه متاعا لکم و للسیاره و حرم علیکم صید البر مادمتم حرما و اتقوا الله الذی الیه تحشرون؛ برای شما شکاردریائی و خوردن آن حلال شد تابرای شما و رهگذران متاعی باشد و شکارخشکی مادامی که در حالت احرام هستید بر شماحرام شد و بترسید از خدایی که بسوی او محشور می‌شوید) . این آیه در مقام بیان حکم شکار کردن حیوانات دریایی و صحرایی است،نه حکم خوردن آنها، لذا می‌فرماید: شکار حیوانات دریایی بر شما حلال شد وخوردن حیوانات دریایی طیب و قابل اکل نیز بر شما حلال است و آنگاه در مقام منت گزاری می‌فرماید: هم برای شما که در حال احرام هستیدو هم برای غیر شمااز رهگذران . و در ادامه می‌فرماید: شکار حیوانات بری که در خشکی هستند تا زمانیکه درحالت احرام هستید بر شما حرام است،پس در التزام به این نواهی و تقوی وخداترسی داشته باشید، چون محاسبه اعمال در روز قیامت و صحنه محشر باخدای سبحان است .
این آیه در مقام بیان حکم شکار کردن حیوانات دریایی و صحرایی است، نه حکم خوردن آنها، و این خود شاهد است بر اینکه باید متعینا بگوییم مراد از (طعامه- خوردن) که معنای مصدری است، نیست، بلکه مراد شکار کردن است و مقصود از حلیت طعام دریا حلیت خوردن آن است، در نتیجه از حلیت صید جواز شکار کردن حیوانات دریایی استفاده می‌شود، و از طعام دریا حلیت خوردن هر چیزی که از دریا گرفته شود بدست می‌آید، و لو اینکه این عنوان (آنچه از دریا گرفته شود) اعم است، هم شامل شکار می‌شود و هم مردارهایی که آب بیرون می‌اندازد و هم غیر حیوان، الا اینکه آنچه از اخبار اهل بیت (علیه السلام) وارد شده است این عنوان (آنچه از دریا گرفته می‌شود) را تفسیر می‌کند به ماهی‌های شور و امثال آن از شکارهای مانده و کهنه.

سفر برای شکار تفریحی در روایات

روایات زیادی در مورد شکار وجود دارد که جنبه‌های مختلف شکار کردن را بیان می‌کند از شرایط شکار، وسائلی که می‌توان با آن شکار کرد و ... ولی در اینجا فقط به مواردی که نهی از شکار تفریحی شده است به چند نمونه روایت اشاره می‌شود:
۱. صحیحه ابن مروان: « من سافر قصّر وأفطر، إلاّ أن یکون رجلا سفره إلی صید، أو فی معصیه الله، أو رسولا لمن یعصی الله، أو فی طلب شحناء أو سعایه أو ضرر علی قوم مسلمین ».
کسی که مسافرت می‌کند نماز را شکسته بخواند و روزه را افطار کند مگر اینکه مسافرت شخص برای برای صید کردن، یا معصیت خداوند باشد یا فرستاده کسی باشد که معصیت خداوند را انجام می‌دهد یا در طلب کینه ورزی و نمّامی یا ضرر رساندن به عده‌ای از مسلمانان باشد.
۲. روایه إسماعیل بن أبی زیاد: «سبعه لا یقصرون الصلاه » إلی أن قال: « والرجل یطلب الصید یرید به لهو الدنیا، والمحارب الّذی یقطع السبیل؛ هفت گروه هستند که نماز را در سفر شکسته نمی‌خوانند ... مردی که در پی صید کردن از روی لهو و هوس مسافرت می‌کند ( برای معاش و ضروری زندگی نباشد) و راهزنی که راه مردم را می‌بندد».
۳. از امام صادق علیه السّلام در مورد شخصی که مسافتی را یک روز یا دو روز یا سه روز بشکار می‌رود سؤال کردند که آیا نماز را شکسته می‌خواند یا تمام؟ آن حضرت فرمود: اگر برای بدست آوردن غذای خود و خانواده اش بشکار رفته باید نماز را شکسته بخواند و روزه را افطار کند، امّا اگر برای غرضی غیر از بدست آوردن غذای خود و خانواده اش رفته باشد (مثلا برای تفریح یا لهو و لعب که هیچ فایده مشروعی در آن نیست یا برای افزونی مال و نظیر اینها) نماز را قصر نمی‌خواند و روزه را افطار نمی‌کند و هیچ کرامت و شایستگی در این کار یا برای او نیست».
۴. موثّقه عبید: عن الرجل یخرج إلی الصید یقصر أم یتمّ؟ قال: « یتمّ لأنّه لیس بمسیر حقّ؛ در مورد شکسته یا تمام خواندن نماز مردی که برای انجام صید مسافرت می‌کند سوال شد، که حضرت در جواب فرمودند نماز را تمام بخواند زیرا شکار کردن مسیر حق نیست».
۵. در روایتی عبد العظیم بن عبد اللّه نقل شده است که به امام جواد علیه السلام عرض کردم ای پسر رسول خدا معنی سخن خداوند عزّ و جلّ چیست که می‌فرماید: فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ ( بقره: ۱۶۹) (هر کس ناچار شود و محارب و دزد نباشد) امام علیه السلام فرمود: «عادی: دزد باشد و باغی کسی است که بدون احتیاج به قوت خود و عیال، بشکار رود و به هوس صیدی را دنبال کند نه برای آنکه روزی فرزندانش را بدست آورد و آنها را از گرسنگی نجات دهد بلکه بصرف هوی و هوس صید می‌کند. و این دو نمی‌توانند در حالت اضطرار هم از مردار بخورند و بر هر دو حرام است همچنان که در حال اختیار بر آنها حرام بوده، و نیز نمی‌توانند در روزه و نماز تقصیر کنند به عنوان سفر».

نهی از شکار در اسلام و سیره پیامبر(ص)

دین اسلام به حقوق حیوانات بسیار توجه دارد تا جایی که در روایاتی در کتب روایی نقل شده است که شکار حیوانات برای تفریح و بدون احتیاج حرام است بنابراین سفر کسی که برای تفریح به شکار می‌رود، سفر معصیت بوده و باید نمازش را تمام بخواند.
در سیره حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله آمده است که ایشان شکار کردن را دوست نداشت و می‌فرمود: هر کسی به دنبال شکار رود از امور اخروی، غافل می‌گردد. طبق روایت دیگری، آن حضرت (صلی الله علیه وآله) هرگز صید نکرد و به این کار نیز امر نفرمود. روایت دیگری نیز حاکی است که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) از اذیت (کشتن) حیوان‌ها نهی فرمود، مگر آن که (حیوان حلال گوشت و) برای خوردن باشد.

شکار از منظرهای مختلف

در مورد شکار حرام از سه منظر می‌توان صحبت کرد، شکار از منظر صیاد، شکار از منظر آلات و وسائل صید، شکار از منظر حیوان شکار شده، که هر کدام مباحث و مسائل مربوط به خود را دارد که در اینجا به آنها پرداخته می‌شود:

الف. شکار از منظر صیاد

یکی از اموری که در شکار مطرح است خود صیاد و شرایط زمانی و مکانی خاصی است که در آن قرار می‌گیرد و در در دین اسلام نیز احکام مخصوص به صیاد و موقعیت‌های مختلفی که در آن قرار می‌گیرد مورد توجه قرار گرفته و احکام مربوط به آنها بیان شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌شود.

شرایط شکارچی یا صیاد

اگر شخصی برای غیر تفریح و برای امرار معاش به شکار بپردازد اشکالی ندارد ولی باید برای اینکه استفاده از صیدی که انجام می‌دهد حلال باشد شرایطی را که شرع اسلام بیان کرده است انجام دهد و اگر این شرایط رعایت نشود حکم به حلیت شکار مشکل است، آن شرایط عبارتند از:
۱.مسلمان یا در حکم مسلمان بودن: مراد از در حکم مسلمان بودن، کودکی است که پدر و مادر او یا یکی از آن دو مسلمان باشند. بنابراین، شکار کافر، حتی اهل کتاب بنابر قول مشهور حلال نیست.
۲. عاقل بودن: بنابراین، شکار دیوانه حلال نخواهد بود.
۳. ممیّز بودن: بنابر این، شکار کودک غیر ممیّز حلال نیست.
۴. رها کردن سگ یا پرتاب کردن تیر به قصد شکار: بنابراین، چنانچه سگ، خود در پی شکار برود، یا تیر به سمت هدفی پرتاب شود و به طور اتفاق به حیوانی اصابت کند و آن را بکشد، شکار حلال نخواهد بود.
۵. قصد نوع شکار را داشتن: بنابراین، اگر قصد شکار کننده خوک بوده و به طور اتفاقی به آهو اصابت کرده است، آهو حلال نخواهد بود.
۶. بردن نام خدا هنگام روانه کردن سگ یا پرتاب تیر: بنابر این، اگر به عمد نام خدا را نبرد صید حلال نخواهد بود؛ اما اگر فراموش کند حلال است.
در مورد اینکه آیا زمان بردن نام خدا هنگام روانه کردن سگ یا پرتاب کردن تیر است یا بردن نام خدا پیش از رسیدن یا اصابت به شکار نیز کفایت می‌کند یا نه؟ بین مراجع اختلاف است.
۷. یکی دیگر از شرایط حلال بودن شکار این است که اگر شکار در حالی که هنوز حیات دارد ناپدید شد در هنگامی که پیدا می‌شود زنده باشد و اگر شکار مرده یافت شد این شکار حرام می‌باشد، مگر آن که به سبب وجود قراین و شواهد یقین پیدا کند که مرگ شکار به سبب آلت صید بوده است.
۸. دست نیافتن به شکار در حال داشتن حیات مستقر: بنابراین، اگر شکار را زنده بیابد باید آن را ذبح کند تا حلال شود. در غیر این صورت حلال نخواهد بود.

شکار در موقیعت‌های زمانی و مکانی خاص

برخی از شکارها در موقعیت‌های زمانی و مکانی خاص دارای احکام خاصی می‌گردند که در ذیل چند نمونه از آن بیان می‌شود:

شکار در شب

سؤال: مرسوم شده که افراد، خوابگاه پرندگان حلال گوشت وحشی را شناسایی، و شب هنگام موقعی که حیوان در خواب است با ترفندها و ابزارآلات مختلف آنها را شکار می‌کنند؛ که چنین شکاری با توجّه به حدیث «حیوان در آشیانه اش در امان است» چه حکمی دارد؟
جواب: چنین شکاری حلال نیست. البته اگر حیوان را به دام بیاندازند و بعداً ذبح کنند گوشتش حلال است.
پیامبر اسلام فرمود: هنگام خواب پرنده سراغش نروید؛ تا صبح شود. مردی پرسید پرنده چه هنگامی می‌خوابد؟ آن حضرت فرمود: شب، هنگام خواب اوست.

شکار در ماه‌های حرام

حکم شکار در ماه‌های حرام نیز مانند ماه‌های دیگر است، همانطور که در سوالی به این مطلب اشاره شده است.
سوال: حکم شرعی شکار پرندگان در ماه‌های حرام چیست؟
جواب: شکار کردن، اگر منع قانونی نداشته و به قصد تفریح و خوش گذرانی نباشد، جایز است؛ اگرچه در ماه‌های حرام باشد.

شکار در حرم

از جمله محرمات احرام شکار حیوان وحشی است؛ در حرم باشد یا بیرون از حرم؛ چنان که شکار کردن در حرم حرام است؛ خواه شکارچی محرم باشد یا غیر محرم. با این تفاوت که خوردن گوشت شکار بر مُحرم مطلقا حرام است؛ هرچند مُحِلی آن را در بیرون حرم شکار کرده و به درون آورده باشد؛ لیکن خوردن آن برای مُحل جایز است.
در حرمت شکار تفاوتی میان انواع شکار کردن، همچون کشتن، به دام افکندن و گرفتن نیست؛ بلکه کمک کردن دیگری بر شکار با اشاره، گفتار و یا در اختیار گذاشتن سلاح نیز حرام است.
اگر مُحرم در بیرون حرم حیوانی را شکار کند، بنابر قول مشهور، گوشت آن حتی بر مُحل نیز حرام خواهد بود.

صید پرندگان حرم مکّه و مدینه

پرندگان وحشی حرم مکه محترم اند؛ ازاین رو، شکار و حبس کردن، کشتن و خوردن گوشت آن‌ها حرام است و چنانچه کسی پرنده ی حرم را شکار کند یا بکشد اگر محل باشد باید قیمت آن را به فقیر، صدقه بدهد. و اگر محرم باشد باید کفاره بدهد.
صید پرندگان حرم مدینه نیز در محدوده ی دو حرّه (بین الحرتین) به قول برخی حرام است لیکن کفّاره ندارد.

انگیزه‌های شکارچی

مسافرت برای شکار یا به انگیزه سرگرمی و خوش گذرانی است یا به جهت تهیه آذوقه خانواده و یا برای تجارت .
مسافرت کردن برای شکار یا به انگیزه خوش گذرانی و سرگرمی است یا به جهت تهیه آذوقه خانواده و یا برای تجارت. بدون شک، شکار رفتن با دو هدف آخر جایز است؛ چنان که در سفر شکاری با انگیزه نخست، نماز تمام است و چنین سفری موجب قصر نماز نمی‌شود؛ لیکن در حرمت سفر برای شکار به قصد سرگرمی و خوش گذرانی اختلاف است. بنابر قول به حرمت، تمام بودن نماز به جهت حرمت سفر است؛ اما بنابر قول به جواز، تمام بودن نماز به دلیل خاص می‌باشد.

حکم سفر برای شکار تفریحی

مسأله: اگر برای لهو و خوش گذرانی به شکار رود، نمازش تمام است و چنانچه برای تهیه معاش به شکار رود، نمازش شکسته است و اگر برای کسب و زیاد کردن مال برود، احتیاط واجب آن است که نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند، ولی باید روزه نگیرد.

خوردن گوشت شکار تفریحی

سوال: اگر شخصی به قصد تفریح به شکار رود، آیا می‌تواند گوشت شکار را بخورد؟
پاسخ: اگر شکار کردن به عنوان تفریح و خوشگذرانی باشد، هر چند گوشت آن را مصرف کنند، شرعاً حرام است؛ لذا، در چنین سفری (به عنوان سفر حرام) نماز و روزه تمام خواهد بود امّا با توجه به این که حرمت فقط برای این سفر و شکار کردن بیان شده است؛ اگر حیوان شکار شده، از حیوانات حلال گوشت بوده و شرایط شکار در آن رعایت شود، خوردن آن اشکال ندارد.

ب. شکار از منظر ابزار صید

یکی از مواردی که می‌توان در مبحث شکار مورد توجه قرار داد شکار حیوانات با ابزارهای گوناگون است که هر کدام حکم و شرایط مخصوص به خود را دارد که در اینجا به بعضی از آنها اشاره می‌شود.

ابزار شکار

در تحقق تذکیه با شکار، ابزاری خاص لازم است. این ابزار یا از جنس حیوان است، مانند سگ شکاری و یا از نوع جماد، مانند سلاح گرم. در هر یک از این ابزار، شرایطی معتبر است که بدون آن‌ها تذکیه محقق نمی‌شود، از قبیل آموزش دیده بودن سگ برای شکار یا برنده و تیز بودن سلاح.
حلیّت شکار با آلات صید، مشروط به آن است که مرگ شکار مستند به جراحت وارده با آن آلات باشد.

حکم شکار با ابزار غصبی

اگر حیوانی را با سگ غصبی یا اسلحه غصبی شکار کند، شکار حلال است و مال خود او می‌شود؛ اگر چه غصب، گناه است و باید اجرت اسلحه یا سگ را به صاحبش بدهد.

صید، پرنده شکاری

حیوان یا موجودی که به وسیله پرنده شکاری، مانند عقاب صید می‌گردد، اگر توسط پرنده شکاری کشته شود، خوردن آن حلال نیست ولی اگر کشته نشود و زمان کافی برای سر بریدنش باشد و ذبح شود، حلال است.

خرید و فروش پرنده شکاری

بنابر قول به حرمت خرید و فروش درندگان، پرنده شکاری ـ به جهت آنکه منفعت حلال دارد ـ از این حکم مستثنا و داد و ستد آن صحیح است.

شکار با تفنگ و سگ

تعدادی از شکارچیان هنگام شکار با اسلحه، از سگ‌های شکاری برای پیدا کردن پرنده‌ای که تیر خورده، استفاده می‌کنند. بنابر این اگر سگ شگاری، پرنده صید شده‌ای را که در اثر اصابت تیر مُرده، پیدا کند و بیاورد، اگرچه حلال است اما تنها باید آن قسمت از بدن پرنده را که سگ شکاری به دهان گرفته، با آب پاک شسته و طهارت دهند. و در صورتی که پرنده صید شده، زنده باشد و قبل از ذبح شرعی به خاطر ترس از سگ و یا گاز گرفتن آن بمیرد، خوردنش حرام است.

شکار با سلاح‌های الکترونیکی و لیزری

سؤال: با توجّه به گسترش علم و تکنولوژی، در صورتی که شکار با سلاحهای الکترونیکی و لیزری صورت گیرد، به گونه‌ای که زخمی در شکار حاصل نگردد، شرعاً چه حکمی خواهد داشت؟
جواب: در صورتی که زخم توأم با خونریزی در آن حاصل نشود، جایز نیست...

صید ماهی به وسیله برق

صید ماهی با زنده گرفتن آن از آب با هر ابزاری صحیح می‌باشد.
سؤال: اخیراً عدّه‌ای از صیادان نقل می‌کنند که ماهی را به وسیله برق صید می‌کنند ماهی صید شده در آب می‌میرد مرده آن را از آب بیرون می‌آورند، سؤال این است که این چنین ماهی از نظر حلّیّت و یا حرمت چه حکمی دارد؟
جواب: اشکال دارد، مگر این که بیرون از آب بمیرد.

صید تفریحی ماهی

سؤال: در رابطه با این مسأله که اگر برای لهو و خوش گذرانی به شکار رود نمازش تمام و اگر برای تهیه ی معاش باشد نمازش شکسته است آیا این حکم شامل کسانی که برای صید ماهی می‌روند نیز هست یا خیر؟
پاسخ: بله، شامل آن‌ها هم می‌شود.

حکم شکار با ابزارهای مختلف

۱. شکار با اسلحه: شایع‌ترین شیوه برای شکار، شکار با اسلحه است. تیرهای موجود در اسلحه‌ها (تفنگ) به سه دسته تقسیم می‌شود: ۱. نوک پهن، ۲. ساچمه‌ای، ۳. نوک تیز
بنا به فتوای مشهور فقها، گلوله باید تیز باشد و با فرو رفتن در بدن حیوان، آن را پاره کند و اگر گلوله، تیز نباشد و با فشار در بدن حیوان فرو رود و حیوان را بُکشد یا به واسطه حرارتش بدن حیوان را بسوزاند و در اثر سوزاندن، حیوان بمیرد، حلال نیست و خوردنش حرام است؛ اما به فتوای آیت الله سیستانی و آیت الله مکارم:«اگر حیوانی را با تفنگ شکار کنند، خواه گلوله آن، تیز باشد یا نباشد، شکار پاک و حلال است.»
۲. شکار با دام: شیوه دیگر شکار کردن، استفاده از دام‌های زمینی و هوایی است، که تعدد تنوع این نوع دام‌ها، زیاد است. اگر به وسیله دام یا چوب و سنگ و مانند آن حیوانی را شکار کنند، حرام است، مگر این که موقعی به حیوان برسند که هنوز زنده باشد و آن را مطابق آداب شرع سر ببرند.
بعضی از شکارچیان، حیوان گرفتار شده در دام را، دوباره با اسلحه، شکار می‌کنند. این کار، مستلزم حرام شدن پرنده می‌شود و حیوان حلال گوشت وحشی در صورتی با شکار کردن پاک و حلال می‌شود که بتواند فرار کند.
۳. شکار با سنگ: شیوه دیگری که برای شکار کردن مورد استفاده قرار می‌گیرد، پرتاپ سنگ به وسیله دست یا کمان(تیرکمان) است. حکم شکار با سنگ، همان حکم شکار با دام است که اگر به صورت زنده شکار شوند، حلال اند.

زدن پتک به سر ماهی صید شده

سؤال: گاهی اوقات ماهی را زنده از آب می‌گیرند و با پتک بر سرش می‌زنند تا بمیرد. آیا خوردن گوشت آن ماهی حلال است؟
جواب: آری، حلال است.

صید با مواد منفجره

سؤال: نظر به این که عدّه‌ای با استفاده از نارنجک و یا دیگر موادّ منفجره اقدام به صید ماهی می‌نمایند به طوری که در اثر موج انفجار ایجاد شده، ماهیها روی سطح آب قرار می‌گیرند و سپس آنها را از روی آب جمع می‌کنند آیا چنین ماهیهایی حلال هستند؟
جواب: اگر ماهیها زنده یا نیمه جان از دریا گرفته شوند حلال هستند.

ج. شکار از منظر حیوان شکار شده

موضوع شکار از دید حیوان شکار شده مربوط به شکار انواع مختلفی از حیوانات است در شرع مقدس در مورد آنها مطالبی بیان شده است که در اینجا به چن نمونه از آنها اشاره می‌شود.

انواع صید به لحاظ تذکیه

شکار حیوان وحشی (کشتن با آلات صید) از راه‌های تذکیه حیوان به شمار می‌رود، صید یا از حیوانات خشکی است و یا دریایی و هر یک از آن دو یا حلال گوشت است و یا حرام گوشت. نوع دوم، یا نجس العین است یا پاک. بدون شک، حیوان وحشی حلال گوشت قابل تذکیه است؛ چنان که حیوان وحشی نجس العین، مانند سگ و خوک قابل تذکیه نیست. در تذکیه پذیر بودن حیوانات حرام گوشت اختلاف است.

صید ملخ

اگرملخ را با دست یا به وسیله دیگری زنده بگیرند، بعد از جان دادن، خوردن آن حلال است. و لازم نیست کسی که آن را می‌گیرد مسلمان باشد و در موقع گرفتن، نام خدا را ببرد۱ولی اگر ملخ مرده‌ای در دست کافر باشد و معلوم نباشد که آن را زنده گرفته یا نه، اگر چه بگوید زنده گرفته‌ام حلال نیست.

شکار گنجشک

در مورد صید و شکار کنجشک روایاتی نقل شده است که در مورد بیهوده شکار نکردن گنجشک و در مورد ذبح آن می‌باشد به آنها اشاره می‌کنیم: در روایتی حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمودند: «اگر کسی گنجشکی را بیهوده بکشد، روز قیامت در پیشگاه خدا فریاد می‌زند و می‌گوید: فلانی مرا بیهوده کشت بدون آن که از این کشتن، سودی ببرد! و نگذاشت که من از حشرات زمین، استفاده نمایم و چیزی بخورم»!
و همچنین در روایتی دیگر می‌فرمایند: «هر کس گنجشکی را بدون رعایت حق آن بکشد، خدای تعالی در روز قیامت از او بازخواست کند. سؤال شد که ای رسول خدا! حق گنجشک چیست؟ فرمود: این که او را ذبح کند، نه این که گردنش را بِکَنَد».

شکار نکردن چند حیوان

از امام صادق و امام رضا علیهماالسلام با اندکی تفاوت نقل شده است: «رسول خاتم صلی الله علیه و آله از قتل شش موجود زنده نهی فرموده: زنبور عسل، مورچه، قورباغه، مرغ سبزک (سبزقبا)، هدهد (شانه به سر) و پرستو»

نهی از شکار قورباغه

در مورد شکار قورباغه روایتی بدین مضمون از حضرت رسول صلی الله علیه و آله نقل شده که یک نفر پزشک در محضر رسول خدا(صلی الله علیه وآله) از قورباغه و استفاده دارویی از آن سخن به میان آورد. آن حضرت (صلی الله علیه وآله) بی درنگ، آن پزشک را از کشتن قورباغه نهی فرمود.

شکار و برداشتن جوجه از لانه

باید از شکار جوجه که توانایی پرنده فرار یا پرواز را ندارد، پرهیز کرد. پیامبر اسلام (ص) فرمود: جوجه را که هنوز پر در نیاورده به سراغش نروید و شکارش نکنید تا پَر در آورد و قدرت پرواز یابد، آن گاه تیر و کمان و دامتان را برای شکار آنها بردارید.
در روایتی پیامبر اسلام (ص) فرمود: مردی از پیشینیان، لانه پرنده‌ای را یافته بود و هرگاه آن پرنده جوجه دار می‌شد، آنها را برمی داشت. پرنده از کار آن مرد به خداوند شکایت کرد. خدای متعال به پرنده الهام کرد که اگر آن مرد باز گردد، او را نابود خواهم کرد.
مسأله: برداشتن جوجه پرنده از لانه اش، مکروه است.

شکار حیوان حلال گوشت وحشی

حیوان حلال گوشت وحشی در صورتی با شکار کردن پاک و حلال می‌شود که بتواند فرار کند یا پرواز نماید بنابراین بچه آهو که نمی‌تواند فرار کند و بچه کبک که نمی‌تواند پرواز نماید، با شکار کردن پاک و حلال نمی‌شود و اگر آهو و بچه اش را که نمی‌تواند فرار کند با یک تیر شکار نمایند، آهو حلال و بچه اش حرام است. و همچنین حیوان وحشی ای که اهلی شده و نیز بچه حیوان وحشی که توان پرواز یا فرار ندارد، با شکار کردن حلال نمی‌شود؛ بلکه باید ذبح شود.

شکار سگ و خوک

سگ و خوک بواسطه سربریدن و شکار کردن پاک نمی‌شوند و خوردن گوشت آنها هم حرام است، و حیوان حرام گوشتی را که درنده و گوشتخوار است مانند گرگ و پلنگ، اگر به دستوری که گفته می‌شود سرببرند، یا با تیر و مانند آن شکار کنند پاک است، ولی گوشت آن حلال نمی‌شود، و اگر با سگ شکاری آن را شکار کنند، پاک شدن بدنش هم اشکال دارد.

کشتن حیوانان موذی

ناگفته نماند که از بین بردن حیوان موذی، جایز است و کشتن حیوانی که انسان از آن برخود می‌ترسد و قصد تعرض دارد، جایز می‌باشد.
یکی از موذیان، سگ هار و ولگرد است، اما از دیدگاه اسلام، در همین موارد نیز جایز نیست که سگ هار و ولگرد را حبس کنند تا از گرسنگی و تشنگی بمیرد، بلکه باید آن را به طور خاصی از بین ببرند. نکته دیگر، این که در اسلام، کشتن سگ‌ها نیز دیه دارد، به گونه‌ای که خون بهای سگ شکاری، چهل درهم و سگ نگهبان، بیست درهم تعیین شده است.
ابن عباس می‌گوید که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) از کشتن هر جانداری نهی فرمود؛ مگر آن که آزار برساند.

قانون مجازات شکار و حفظ حرمت انسان‌ها

در سیر زمان و به تکامل رسیدن تمدن‌ها و فرهنگ‌ها و تشکیل زندگی اجتماعی انسان‌ها و ایجاد روابط متقابل بین آنها، بشر به فکر بحث و گفت وگو پیرامون حقوق انسان‌ها افتاد و انواع ظلم‌ها و بی عدالتی‌ها را درباره انسان نقض حقوق بشر نامید، کم کم حقوق حیوانات را نیز کانون توجه خود قرار داد و قوانینی در این باب وضع کرد.
حفظ حقوق حیوانات از جمله شکار کردن آنها، در مورد حیوانات کم یاب یا حیوانات دیگری که اگر چه کمیاب نیستند ولی با شکار بی رویه در معرض انقراض نسل و نابودی قرار می‌گیرند، به چند صورت قابل تصور است که هر کدام قوانین و احکام مربوط به خود را دارد:
۱. در مواردی که حفظ گونه‌های مختلف حیوانی هیچ معارضه‌ای با حقوق دیگر انسان‌ها ندارد، در اینجا اشکالی ندارد برای حفظ و نگهدای آنها هزینه شود و کسانی که به شکار بی رویه و تفریحی آنان می‌پردازند طبق قانون رفتار شود. در قدیم، شکار پرندگان و حیوانات، تهدید خاصی برای محیط زیست نبود؛ اما امروزه به علت افزایش جمعیت و نیاز بیشتر به پرندگان وحشی (به خاطر مرغوبیت گوشت آن‌ها و ...) و پیشرفت تکنولوژی در ساخت اسلحه، بعضی از پرندگان به علت شکار بی رویه، در معرض انقراض قرار گرفته‌اند. دولت‌ها برای حلّ این مشکل، قوانینی صادر کرده‌اند که شکارچیان باید به آنها پایبند باشند و نباید به خاطر منافع شخصی خود، نسل‌های بعدی را، از این نعمت‌های الهی محروم کنند. مراجع تقلید عظام نیز نسبت به نابودی محیط زیست حکم احتیاطی فرمودند:
سؤال: شکار و صید بی رویّه آبزیان، که موجب نابودی نسل آنها خواهد شد، از لحاظ شرعی چه حکمی دارد؟
جواب: اگر موجب ضرر و زیان جامعه گردد حرام است. در صورتی که چنین شکاری خلاف قانون باشد، بنابر احتیاط جایز نیست.
سؤال: طبق اعلام بعضی مؤسّسات آگاه، نوع بعضی از جانداران، کمیاب و یا رو به زوال است، شکار آنها برای نگهداری و یا فروش چه صورتی دارد؟
جواب: سزاوار است برای حفظ این نعمت‌های الهی کوشش شود، و حیوانات کمیاب شکار نشود، تا نوع آنها منقرض نگردد.
سؤال: گروهی از پرندگان در کشورهای مجاور تحت حفاظت بوده و برای پرورش آنها هزینه‌های کلانی صرف می‌شود، آیا شکار آنها در زمانی که به کشور ما مهاجرت می‌کنند جایز است؟
جواب: شکار آنها دور از انصاف اسلامی است.
۲. در مواردی که:
الف. نگهداری از حیوانات بودجه‌ای کلان می‌خواهد و از طرفی برخی انسان‌ها برای امور ضروری زندگی خود نیازمند حمایت‌های مالی هستند.
ب. منع از شکار برخی از حیوانات موجب می‌شود بعضی از افراد جامعه در مضیقه و تنگناهای شدید اقتصادی و معیشتی قرار بگیرند؛ ج. اگر مجازات‌هایی که برای شکار برخی از حیوانات قرار داده شده باعث بی حرمتی به اشخاص شود و باعث ضررهای مادی از جمله جریمه کردن‌ها گزاف و همچنین ضررهای روحی از جمله زندان و حبس اشخاص گردد، دیگر آن قوانین و مجازات‌ها و صرف بودجه‌های کلان از بیت المال مسلمین برای حفظ و نگهداری از حیوانات، با روح دین سازگار نیست و حجیت ندارد، زیرا در مقام حفظ حرمت و زندگی انسان و حفظ گونه‌ای خاص از حیوان، حفظ زندگی انسان مقدم است.
همانطور که خداوند در قرآن کریم اصل استفاده انسان از مخلوقات دیگر را به این بیان مجاز می‌شمرد:
«وَسَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا مِّنْهُ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لَّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ؛ و او آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه را از سوی خود مسخر شما ساخته است. در این نشانه‌های مهمی است برای کسانی که اهل فکرند».
و همچنین از جمله مخلوقاتی که برای آرامش و حیات انسان خلق شده‌اند حیوانات اند. خداوند می‌فرماید:
«اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْکَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ؛ خداوند کسی است که چهارپایان را برای شما آفرید تا برخی را سوار شوید، و از برخی تغذیه کنید.»

امور متفرقه شکار

استفاده از بیت المال برای شکار

دوربین، اسلحه، وسایل نقلیه دولتی و... که در اختیار کارمندان دولت است، امانت نزد آنان است و آنان باید در حفظ آنها بکوشند و نباید از آنها برای استفاده شخصی، مثل شکار، بهره ببرند. امیرالمؤمنین(ع) به یکی از کارگزاران خویش فرمود:
کسی که امانت را سبک شمارد و به آن خیانت ورزد ... خود را در دنیا به ذلّت و خواری انداخته، و در آخرت خوارتر و رسواتر خواهد بود. بزرگ‌ترین خیانت، خیانت به ملّت است. و بدترین نوع فریبکاری فریب پیشوایان است.
استفتاء:
سؤال: این جانب اقدام به استفاده شخصی از بیت المال کرده‌ام، وظیفه من برای برئ الذّمه شدن چیست؟ استفاده شخصی از امکانات بیت المال تا چه حدّی برای کارمندان جایز است؟ و در صورتی که با اذن مسئولین مربوطه باشد، چه حکمی دارد؟
جواب: استفاده کارمندان از امکانات بیت المال در ساعات رسمی کار، به مقدار متعارفی که مورد ضرورت و نیاز است و شرایط کاری بیانگر اذن به کارمندان در این مقدار از استفاده است، اشکال ندارد و همچنین استفاده از امکانات بیت المال با اذن کسی که از نظر شرعی و قانونی حق اذن دارد، بدون اشکال است. در نتیجه، اگر تصرفات شخصی شما در بیت المال به یکی از دو صورت مذکور باشد، چیزی در این رابطه به عهده شما نیست، ولی اگر از اموال بیت المال استفاده غیر متعارف کرده باشید و یا بدون اذن کسی که حقّ اذن دارد، بیشتر از مقدار متعارف استفاده نمایید، ضامن آن هستید و باید عین آن را اگر موجود باشد به بیت المال برگردانید و اگر تلف شده باشد، باید عوض آن را بدهید و همچنین باید اجرت المثل استفاده از آن را هم در صورتی که اجرت داشته باشد به بیت المال بپردازید.

شکار بر خلاف قانون(قوانین شرعی)

شکارچی باید به قوانین دولت درباره کمیت و کیفیت شکار، داشتن سلاح مجاز، داشتن پروانه شکار، شکار در فصل و روزهای مجاز، شکار در محل مجاز و ... پایبند باشد. تخلف از قوانین حکومت اسلامی، جایز نیست؛ اما سبب حرمت گوشت شکار نمی‌شود.

گوشت شکار غیر قانونی

سؤال: طبق قانون محیط زیست جمهوری اسلامی ایران، شکار قوانین مخصوص به خود را دارد، و یک شکارچی باید به آن پایبند باشد. از جمله آنها مراعات کمیّت و کیفیّت شکار، داشتن سلاح مجاز، داشتن پروانه شکار، شکار در فصل و روزهای مجاز، شکار در محلّ مجاز، و رعایت بعضی قوانین دیگر می‌باشد. حال اگر یک شکارچی همه، یا یکی از قوانین مربوطه را رعایت ننماید، استفاده از شکار مذکور چه حکمی دارد؟
جواب: گوشت آن شکار حرام نیست؛ ولی تخلّف از قوانین حکومت اسلامی جایز نمی‌باشد.

راهکاریی برای پرهیز از شکار معصیت

برای پرهیز و انجام ندادن شکار حرام که به عنوان یکی از منکراتی است که نباید انسان مرتکب شود چندین راهکار وجود دارد که به چند مورد آن اشاره می‌شود:
۱. اولین راهکار این است که هر شخص مسلمان با توجه به روایاتی که در باب نهی از شکار تفریحی و شکار برخی از موجودات یا شکار یا نهی از شکار در موقعیت‌های زمانی و مکانی خاص وارد شده است، از انجام چنین شکاری‌هایی پرهیز کنند زیرا هم گناه است و هم مورد نهی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله شده است و از طرفی دیگر ضرر به محیط زیست و گونه‌های مختلف جانوران که سرمایه‌های زمین هستند زده می‌شود.
۲. کسانی که رسانه یا موقعیت فرهنگی و اجتماعی مناسب دارند با هر وسیله‌ای که می‌توانند از نوشتن مقاله یا کتاب یا جمله یا متن یا سخنرانی و... مردم را توجیه کنند و درک فرهنگیشان را افزایش دهند و آنها را از انجام شکارهای حرام نهی کنند. و همچنین افراد عادی می‌توانند شخصی را که مرتکب چنین عملی می‌شود را با صلاح نهی از منکر ارشاد و نهی کنند.
۳. حکومت و دستگاه‌های اجرایی نیز می‌توانند قوانینی را وضع کنند که از شکارهای حرام و غیر مجاز جلوگیری کنند و با قرار دادن جریمه و مجازات برای کسانی که به این کار مرتکب می‌شوند آنها را از انجام شکار حرام و غیر قانونی باز دارند.
۴. برنامه ریزی اقتصادی کشور به گونه‌ای باشد که برخی مردم برای تأمین زندگی مجبور به شکارهای حرام نشوند.

مقاله و کتاب شناسی

۱. پایان نامه: بررسی اهمیت مذهبی، معیشتی، تفننی شکا ر در دوران تا ریخی ایران بر اسا س مدارک با ستا نشنا سی، مهدی موسوی
۲. ال‍ف‍ب‍ای ب‍ی‍م‍اری‍ه‍ا و آف‍ات ش‍ک‍ار: ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن ک‍ت‍اب درب‍اره ب‍ی‍م‍اری‍ه‍ای ش‍ک‍ار، ف‍ری‍دون ف‍ره‍ت س‍پ‍اه‍ی
۳. مجموعه قوانین و مقررات حفا ظت از محیط زیست، شکا ر و صید مشتمل بر قوانین و مقررات مربوط به حفا ظت از آب و هوا ...، تهران ریا ست جمهوری، معا ونت پژوهش، تدوین و تنقیح قوانین و مقررات کشور، اداره چا پ و انتشا رات، ۱۳۸۷.
۴. احکام و مقررات شکار و صید، علی اکبر صادقی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۵. ‫ ‬‬‬‬‬‬‬‬
۵. مقاله: احکام و مقررات شکار و صید برای شکارچیان و صیادان. (؟؟؟)
۶. احکا م صید ما هی از دیدگا ه فریقین (؟؟؟)
۷. بررسی احکا م صید وشکا ر درفقه اما میه (؟؟؟)
۸. فقه فا رسی با مدارک: فروع دین و نصوص احکا م در معا ملات و صید و ذبا حه و اطعمه و اشربه و مسا ئل نکا ح، کمره‌ای، محمدبا قر،
۹. آموزش احکام ذبح دام و طیور و صید آبزیان با رویکرد اجرایی، محمد جواد استکی، اصفهان، کنکاش، 1390.

فهرست منابع

قرآن
نهج البلاغه
۱. ابن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، مبارک بن محمد، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1367.
۲. ابن ادریس حلّی، محمد، کتاب السرائر، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق؛
۳. ابن منظور، لسان العرب، محمد بن مکرم، محقق / مصحح: میر دامادی، جمال الدین، ناشر: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع- دار صادر، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۱۴ ق .
۴. احکام و مقررات شکار و صید، علی اکبر صادقی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۵. ‫ ‬‬‬
۵. البخاری، الطب النبوی، تحقیق عبدالغفار سلیمان البنداری، بیروت، دار الجیل، ۱۳۶۹ ش.
۶. البروجردی، مرتضی، مستند العروه الوثقی (الإجاره)، تقریر بحث السید أبوالقاسم الموسوی الخوئی، نشر لطفی، الطبعه ۱۳۶۵ (هـ . ش).
۷. پورتال انهار. portal.anhar.ir
۸. توضیح المسائل مراجع (محشّی)، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
۹. جوادی آملی، عبدالله، مفاتیح الحیاه، نشر اسراء، چاپ ۲۴، بهار ۱۳۹۱،
۱۰. حرّ عاملی، محمدبن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲.
۱۱. خامنه‌ای، سید علی حسینی، أجوبه الاستفتائات، دفتر معظم له، قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
۱۲. رضی الدین حسن بن فضل طبرسی، مکارم الأخلاق. ترجمه میرباقری.
۱۳. سایت اسلام کوئست. portal.anhar.ir
۱۴. السبزواری، السید عبدالأعلی الموسوی، مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام، مؤسسه المنار، الطبعه الرابعه، ۱۴۱۳ ـ ۱۴۱۷ (هـ . ق).
۱۵. شعرانی، عبد الوهاب، منح المنه فی التلبس بالسنه، مصر، قاهر، مکتبۀ المحمودیه.
۱۶. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
۱۷. طباطبائی، سید محمّدحسین، المیزان، ترجمه سید محمّدباقر موسوی همدانی، قم، انتشارات اسلامی، 1363.
۱۸. علامه حلی، تذکره الفقهاء، موسسه آل البیت، قم
۱۹. کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، ۱۳۹۱ق.
۲۰. لنکرانی فاضل، توضیح المسائل.
۲۱. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، (م. ۱۱۱۰ ق.)، سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق.
۲۲. مجله فقه اهل بیت D، فارسی، (؟؟؟)
۲۳. محقق حلّی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام، تهران: انتشارات استقلال، ۱۴۰۹ق؛
۲۴. محمد بن مکی العاملی (شهید اول)، الدروس الشرعیه، مؤسسه النشر الاسلامی، قم ۱۴۱۴ق.
۲۵. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، انتشارات دارالحدیث.
۲۶. مفید، محمد بن نعمان، المقنعه، قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق
۲۷. مکارم شیرازی، توضیح المسائل.
۲۸. مکارم شیرازی، ناصر، استفتاءات جدید، محقق/ مصحح: ابو القاسم علیان نژادی، ج ۳، ص ۸۵، ناشر: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، چاپ دوم، قم، ۱۴۲۷ ه‍ ق.
۲۹. نجفی، الشیخ محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، دارالکتب الإسلامیه و المکتبه الإسلامیه، تهران، چاپ ۱۳۶۲ ـ ۱۳۶۹ (هـ . ش).
۳۰. النراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعه الی احکام الشریعه، مؤسسه آل البیت علیهم السّلام لإحیاء التراث، الطبعه الاولی، ۱۴۱۵ ـ ۱۴۱۹ (هـ . ق).
۳۱. هاشمی شاهرودی، محمود. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، موسسه دایره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
۳۲. هندی، متّقی، کنزالعمال، مؤسّسهالرّساله، بیروت، ۱۴۰۹ق.