فرهنگ مصادیق:روش برخورد امامان معصوم(علیهم السلام) با مدعیان دروغین؟
نویسنده:محسن انبیایی، دانش پژوه فلسفه دین مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
محتویات
مقدمه
حوزه / مدعیان دروغین که با سوءاستفاده از احساسات پاک حق جویان میخواهند مریدانی برای خویش جذب کنند. اینان نه تنها نقاب حق به چهره دارند، بلکه خود را از رهبران این جبهه معرفی مینمایند و از همین رو در گمراه نمودن ساده دلان به موفقیتهایی دست مییابند.
سرویس علمی فرهنگی خبرگزاری حوزه: در این نوشتار ، ادعاها، انحرافات اعتقادی و اقدامات عملی و علت برخورد شدید معصومان(ع) با این افراد و شیوههای مختلف به کار گرفته شده ائمه(ع) رامورد بررسی قرار داده است.
جبهه توحیدی در طول تاریخ همواره از سوی گروههای مختلف تهدید شده است، گاه تهدیدات افرادی که خارج از این جبهه قرار داشتهاند و دشمنی خود را با جبهه حق آشکارا اعلام کردهاند و گاه تهدیدات کسانی که بر چهره خویش نقاب حق زدهاند، به همین دلیل مقابله با آنها دشواریهای خاص خود را داشته است. از مهمترین این گروهها، مدعیان دروغینی هستند که با سوءاستفاده از احساسات پاک حق جویان میخواهند مریدانی برای خویش جذب کنند. اینان نه تنها نقاب حق به چهره دارند، بلکه خود را از رهبران این جبهه معرفی مینمایند و از همین رو در گمراه نمودن ساده دلان به موفقیتهایی دست مییابند.
اهل بیت(ع) و مقابله با انحرافات
ضرورت به کارگیری روش مناسب برای مقابله با این انحراف ما را وا میدارد که به چگونگی برخورد ائمه معصومان(ع) با این افراد بپردازیم. از آنجا که سبک و سیره زندگی معصومان(ع) در تمامی جنبهها الگویی کامل و کارا برای زندگی ماست، ضروری است که در مسئله مهمی چون شیوه برخورد با گروهها و اندیشههای انحرافی از این سبک پیروی نماییم. ائمه معصوم(ع) برای مقابله با این افراد از روشهای متفاوتی استفاده کردهاند و این سبکهای مختلف مقابله، گنجینه ارزشمندی را برای ما فراهم ساخته است. شباهتهای فراوان میان ادعاها و اقدامات این گروههای انحرافی در زمان ائمه معصوم(ع) و دوران معاصر، بر اهمیت روش مقابله معصومان(ع) با این افراد میافزایند.
در این مقاله ، ادعاها، انحرافات اعتقادی و اقدامات عملی و علت برخورد شدید معصومان(ع) با این افراد و شیوههای مختلف به کار گرفته شده ائمه(ع) مورد بررسی قرار گرفته است.
ادعاها
- ادعای بابیت: غالب مدعیان دروغین ، مدعی مقام بابیت ائمه معصوم(ع) بودهاند که از آنها میتوان به محمد بن فرات، قاسم یقطینی، علی بن حسکه، ، ابن بابای قمی، حلاج و محمد بن نصیر اشاره کرد. اینها به روشهای مختلف ادعا میکردند که با ائمه معصوم(ع) ارتباطی خاص دارند.
- ادعای امامت: مقام امامت از دیگر مقاماتی است که برخی از این افراد مدعی آن بودهاند. در شرح حال بسیاری از این افراد ادعای هر دو مقام بابیت و امامت ذکر شده است و گاه ادعای مقام نبوت نیز به این مجموعه اضافه شده است. اینها در ابتدا ادعای مقام بابیت دارند و بعد از تحکیم بنیانهای این ادعا، مدعی مقام بالاتر یعنی امامت شدهاند.
- ادعای نبوت: مدعیان دروغین برای رسیدن به اهداف خود، از هیچ گونه ادعایی پروا نداشتهاند و در موقعیتهای مناسب هر مقامی را برای خود ادعا کردهاند. از مهمترین مقامهای ادعایی این افراد، مقام نبوت است.
- ادعای مکالمه با خداوند: این افراد گاه از ادعای نبوت پا را فراتر گذاشته و مدعی مکالمه مستقیم با خداوند عزوجل شدهاند.
- ادعای الوهیت: برخی از این افراد همچون محمد بن نصیر در نهایت امر مقام ربوبیت را ادعا کرد.
انحرافات اعتقادی
۱. غلو: غلو در لغت به معنای گذشتن از حد شیء و در اصطلاح به معنای زیاده روی و گذشتن از حد معقول و واجب در باب اعتقادات شرعی است که اعتقاد به الوهیت ائمه معصوم(ع)، اعتقاد به نبوت ائمه اطهار(ع) و تفضیل امیرالمؤمنین(ع) به پیامبر(ص) از جمله مصادیق غلو میباشد.
۲. حلول و تناسخ: از دیگر انحرافات اعتقادی که در میان بیشتر این مدعیان وجود داشته است، اعتقاد به حلول و تناسخ بوده است. این مدعیان، در پی ادعای تناسخ، منکر معاد شدند و ثواب و عقاب را همان لذایذ و سختیهای دنیوی دانستهاند.
انحرافات عملی
- اباحی گری: یکی از مهمترین انحرافات عملی بیشتر این مدعیان، ترویج اباحی گری بوده است. این مسئله در جذب افراد فرصت طلب در اطراف این مدعیان تأثیر فراوان داشته و در زمان حاضر نیز از مهمترین شیوههای جذب مخاطب توسط مدعیان دروغین و گروههای انحرافی است.
- تحریف و جعل روایت: بی شک ایجاد و ترویج اندیشهای باطل، به دلایلی نیاز دارد که مخاطبان ساده اندیش را خرسند سازد. برای این منظور مدعیان دروغین برای تک تک ادعاها و اعمال خویش روایتی را جعل میکردند. شدت این جریان به اندازهای بود که امام صادق(ع) فرمودند: «در میان آنان دروغگویانی وجود دارند که شیطان به دروغهای آنها احتیاج دارد». برخی از این افراد با روشهای مخصوصی این احادیث را در لابه لای کتابهای شناخته شده اصحاب وارد میکردند.
- تأویل روایات: مدعیان دروغین برای رسیدن به اهداف شوم خود علاوه بر جعل حدیث، آیات و روایات را تأویل میکردند. مدعیان دروغین در زمان حاضر نیز از همین شیوه استفاده میکنند تا در مقابل نصوص قطعی کتاب و سنت مستمسکی برای خویش فراهم سازند و اعتقادات را زیر سؤال ببرند.
- اهانت به معصومین(ع) و اصحاب ایشان: این مدعیان دروغین برای رسیدن به اهداف شوم خود از هیچ تلاشی فروگذار نکردند؛ در همین باره اگر جانب داری ائمه معصوم(ع) به نفع آنان بود، حمایت میکردند و حتی به غلو در آن میپرداختند؛ ولی اگر ایشان را مانع اقدامات خود میدیدند، به ناگاه رنگ عوض میکردند و به ایشان توهین میکردند.
- انحرافات دیگر: موارد انحرافات این افراد به قدری است که نیازمند کتابی مفصل است، آنها برای گمراه ساختن ساده اندیشان از ابزار سحر و جادو استفاده میکنند. رسیدن به مقام و ریاست حتی با کشتن افراد، جمع اموال از طریق ادعاهای دروغین و حتی دزدی و نشان دادن چهرهای زاهدانه بر خلاف حقیقت درونی خود از دیگر روشهای این افراد میباشد.
شیوههای برخورد ائمه معصوم(ع) با مدعیان دروغین
خطر این انحرافات به اندازهای برای جامعه شیعه زیاد بوده که ائمه اطهار(ع) هر گونه کوتاهی در مقابله با این شیادان را روا ندانستند و آنها را بدتر از یهود و نصارا و مشرکان قلمداد کردند. با آنکه بسیاری از این مدعیان شخصیتهای شناخته شده و با سابقه شیعه بودهاند و دفع این افراد چه بسا مشکلاتی برای جامعه اندک و نوپای شیعه ایجاد میکرد؛ ائمه معصوم(ع) با تمامی روشهای ممکن به دفع این افراد میپرداختند. بدیهی است که ایشان در هر مورد با توجه به شرایط از شیوه مخصوصی استفاده میکردند و درصورتی که رفع مشکل با گامهای ساده تر ممکن بود، به همان اکتفا مینمودند و در غیر این صورت از روشهای دیگر مانند لعن، منزوی کردند و حتی کشتن آنها استفاده میکردند که این اقدامات در دو گروه سلبی و ایجابی تقسیم بندی میشود.
اقدامات سلبی
- توصیه و دعوت به بازگشت: سادهترین برخوردی که ائمه معصوم(ع) در برابر مدعیان دروغین داشتند، امر به معروف و نهی از منکر و دعوت به بازگشت به صراط مستقیم بود. همان گونه که در کتابهای مفصل فقهی بیان شده است تا زمانی که با برخوردهای ساده تر بتوان شخص خطاکار را از گناه خویش بازداشت، نوبت به مراحل شدیدتر نمیرسد.
- اعلام برائت و لعن: آنگاه که تذکرات ائمه اطهار(ع) به این افراد کارساز واقع نمیشده است، ایشان برای محفوظ ماندن جامعه شیعه از خطرات این افراد برخوردهای سخت تری را در پیش میگرفتهاند. یکی از رایجترین این برخوردها، اعلام برائت از این افراده بوده است.
- بیان نقش شیطان در ایجاد انحراف: یکی از نکات قابل توجه دربارهٔ انحراف مدعیان دروغین که ائمه معصوم(ع) فاش کردهاند، آن است که صاحبان این ادعاها با شیطان ارتباط خاص داشتهاند و شیطان خود را برای آنها آشکار ساخته است. شیطان برای منحرف ساختن انسانها گاه علاوه بر وسوسههای نفسانی، به صورت سمعی و بصری با کسانی که زمینه لازم را داشته باشند، ارتباط برقرار مینماید.
- منزوی کردن: یکی دیگر از اقداماتی که معصومین(ع) در مقابل این افراد انجام دادهاند، منزوی کردن این افراد بوده است. به کار گیری این روش که در زمان رسول خدا(ص) نیز سابقه داشته است، دارای فواید زیادی است که از جمله آنها اعلام انحراف این افراد به جامعه شیعه، درامان ماندن جامعه شیعه از خطر انحراف آنها، اعلام برائت از ادعاها و اعمال آنها در مقابل مخالفان، فراهم ساختن زمنیه بازگشت این افراد به صراط مستقیم و جلوگیری از جعل احادیث توسط این افراد و ادعای شنیدن این روایات از ائمه معصوم(ع) میباشد.
- اعلام ارتداد: از آنجا که ادعاهای افراد نامبرده گاه به شکلی بود که از خط قرمزهای شریعت پا را فراتر گذاشته بودند، ائمه معصوم(ع) بدون هیچ ملاحظهای خروج آنها را از دین اعلام میکردند که این کار به روشهای تفسیق و تکفیر، اعلام صریح ارتداد، درخواست عمومی برای اجرای حکم ارتداد، فرستادن مأمور برای اجرای حکم ارتداد، اجرای حکم ارتداد در حضور امام و اعلام رضایت از به درک واصل شدن این افراد میباشد.
اقدامات ایجابی
اقدامات معصومین(ع) در مقابله با این مدعیان مختص اقدامات سلبی نبود، ایشان روشهای ایجابی فراوانی را برای حفظ اصحاب از این انحرافات به کار بستند و به این طریق، از ایجاد آن در جامعه شیعه جلوگیری میکردند.
- ارائه معنویت اصیل: سیر و سلوک الی الله همیشه مشتاقان خاص خود را دارد که مرغ جانشان واله دیدار حضرت حق است و برای رسیدن به مقام لقاءالله از هیچ اقدامی فروگذار نمیکنند. آنان بی صبرانه به دنبال کشف مسیر این حرکت مقدس بودند و بدیهی است که اگر این مهم از سوی رهبران الهی صورت نپذیرد، زمنیه برای سودجویی فرصت طلبان فراهم میآید. از این رو ائمه اطهار(ع) برنامه سیر و سلوک معنوی خاصی را برای اصحاب تعریف نمودهاند. تمامی احتیاجات سالک مانند هدف، برنامه، شرح منازل، ذکر موانع، انگیزشها، تضمینها و...، در روایات ائمه معصوم(ع) به زیبایی تبیین شده است.
- تبیین جایگاه امام برای مقابله با غلو: یکی از برنامههای تربیتی ائمه(ع) برای مقابله با ادعاهای دروغین، برخورد با پدیده غلو از راه تبیین دقیق جایگاه امام در نظام هستی بود. در سخنان ایشان تأکید بر عبد بودن بودنشان در برابر خداوند فراوان وجود دارد.
- خشکاندن رشیه انحراف (مقابله با ریاست طلبی): یکی از ریشههای انحرافات، پیروی از هوا و هوس است. ائمه اطهار(ع) برای جلوگیری از ایجاد عرفانهای دروغین، اقدامات تربیتی فراوانی را برای تزکیه نفس اصحاب خویش در پیش گرفته بودند اما با توجه به نقش خاص ریاست طلبی در این بین، ایشان به صورت ویژه اصحاب را از آن برحذر میداشتند.
- معرفی الگوهای رفتاری: یکی دیگر از اقدامات ایجابی ائمه معصوم(ع) برای مقابله با مدعیان دروغین، معرفی الگوهای رفتاری از میان اصحابشان بود تا از این طریق، شیعیان هم با شیوه درست سیر و سلوک آشنا شوند و هم در صورت عدم دستیابی به ائمه اطهار(ع) از طریق ارتباط با این افراد، صواب را از ناصواب تشخیص دهند.
