فرهنگ مصادیق:دروغ - اهل البیت
کلید واژه: آثار زیانبار دروغ، انواع دروغ، موارد جواز دروغ گفتن
دروغ
خبر دادن از چیزی بر خلاف واقع؛ و ضدش راستی است. دروغ گفتن، نوشتن، با اشاره و نقل آن (بدون آگاهی دادن به دروغ بودن) و گوش دادن به آن، از گناهان کبیره و حرام است؛ چه برای امری کوچک باشد یا بزرگ.
کلمه کذب (دروغ) با مشتقاتش، دویست و هشتاد و دو (۲۸۲) مرتبه در قرآن مجید آمده است؛ که به معنای دروغ گفتن، اتهام به دروغ گوی، تکذیب و قبول نکردن رسالت پیغمبران علیهم السلام و سخنان آنان، ادعای دروغین و موارد دیگر که در همه آنها معنای دروغ موجود میباشد.
آثار زیانبار دروغ
بی ایمانی
نفاق و دورویی
ریا
بی وفای
ظاهرسازی و فریب کاری
دنیاگرای
بی اعتمادی
فراموشی و تناقض گوی
تشویش ذهنی و فکری و اضطراب روحی.
انواع دروغ
جدی که حرام است.
شوخی که دو صورت دارد:
شوخی بودن آن معلوم است که حرام نیست ولی باید به اندازه ی باشد که باعث عادت به دروغ گویی نشود و آن کاری است بس مشکل.
شوخی بودن آن معلوم نیست که حرام است، مثل دروغ گفتن به فرد ساده لوح خوش باور.
موارد جواز دروغ گفتن
برای اصلاح جامعه و بین افراد.
برای دفع ضرر مالی یا جانی یا عِرضی (آبرو) از خود یا از فرد دیگر و در جنگ با دشمن.
وعده دروغ برای دلخوشی و خوشحال کردن همسر بعد از ازدواج اما قبل از عقد ازدواج و در موقع عقد، باید به آنچه وعده داده شده، عمل شود. نکته قابل توجه: حدیثی که نقل شده بر جواز دروغ گفتن به همسر، شامل هر دروغی نیست فقط مورد جواز، وعده دروغ است؛ آن هم در مواقع حساس، چون که روح احساساتی زن بگونه ی است که در زمان خلوت و انس، جز اظهار محبت، گذشت و گشاده رویی چیز دیگری را طلب نمیکند و در آن موقع هر چه خواست باید بگوید بچشم، والا اگر نه بگوید همان لحظه فورا شعله گرم برافروخته خانمش، خاموش خواهد شـد و مجلس گرم انس و خلوت به سردی تبدیل خواهد گشت که دیگر برای آن مجلس، کاری نمیشود انجام داد و باید زمان بگذرد تا فرصت مناسب. این مطلب را با کمی دقت در حدیث جواز وعده دروغ به همسر که مثل موارد قبل و بعد آن به صورت عام نیامده بلکه به صورت خطابی آمده است، شاید بشود فهمید؛ به حدیث پنجم مراجعه کنید.
نقل حکایات و امثال و حِکَم برای تفهیم مطلبی.
چند نکته
نکته اول: هر چند برای دفع ضرر، چه کم یا زیاد، دروغ جایز است؛ لکن اگر ضرر، مالی و قابل تحمل است، مستحب است آن ضرر را قبول کند و دروغ نگوید.
نکته دوم: منظور از ضرر، ضرری است که نابجا و مستحقش نیست و به ناحق باشد؛ نه این که برای هر ضرری، دروغ جایز باشد.
مثلا کسی با ماشین زده به یک ماشین پارک شده در کنار خیابانی، در این جا راست گفتن ضررآور است اما به خاطر مقصر بودن در تصادف، باید راست بگوید چون اگر دروغ بگوید، حق دیگری را ضایع کرده و جبران خسارت وارده و ضرر را متوجه دیگری میکند.
ضرر مالی مثل این که دزدی سد راه کرده و با زور میخواهد پول بگیرد و یا شخصی در جستجوی فردی است که آبرو ریزی، کتک کاری و یا او را بکشد؛ در این مواقع دروغ جایز بلکه قسم خوردن هم جایز است.
قال النبِیُّ صلی اللّه علیه و آله و سلّم کَبُرَتْ خِیَانَهً أَنْ تَحْدُثَ أَخَاکَ حَدِیثاً هُوَ لَکَ مُصَدِقٌ و َأَنْتَ بِِهِ کاذِبٌ؛ حضرت رسول صلی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: چه خیانت بزرگی است که به برادرت چیزی بگویی که او تو را تصدیق کند و تو به او دروغ گفته باشی[۱].
... وَأَعْظَمُ الْخَطَایَا عِنْدَ اللَّهِ لِسَانُ الْکَذَّابِ...؛ امیرالمؤمنین علی علیه السّلام فرمود: بزرگترین خطایا (گناهان) نزد خدا، زبان دروغ پرداز است[۲].
عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِاللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَهَ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ الطَّائِیِّ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَهَ قَالَ قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَایَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی یَتْرُکَ الْکَذِبَ هَزْلَهُ وَجِدَّهُ؛ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودهاند: هیچ بنده طعم ایمان را نمییابد، تا این که دروغ را چه شوخی و چه جدی آن ترک کند. (کافی، ج۲، ص340)
عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَهَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ مِمَّا أَعَانَ اللَّهُ بِهِ عَلَی الْکَذَّابِینَ النِّسْیَانَ؛ امام صادق علیه السلام فرمودهاند: از چیزی که خدای متعال بر دروغگویان قرار داده، فراموشی است.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَأَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ فِی وَصِیَّهِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ علیه السلام قَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ أَحَبَّالْکَذِبَ فِی الصَّلَاح وَ أَبْغَضَ الصِّدْقَ فِی الْفَسَادِ إِلَی أَنْ قَالَ یَا عَلِیُّ ثَلَاثٌ یَحْسُنُ فِیهِنَّ الْکَذِبُ الْمَکِیدَهُ فِی الْحَرْبِ وَعِدَتُکَ زَوْجَتَکَ وَالْإِصْلَاحُ بَیْنَ النَّاسِ؛ حضرت رسول صلی اللّه علیه و آله و سلّم در وصیتی به امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: یا علی، خدای متعال، دروغ گفتن برای اصلاح را دوست دارد و راست گفتن که سبب فساد شود، مبغوض خدا است؛ تا این که فرمود یا علی سه چیز است که در آنها دروغ گفتن نیکو است؛ حیله و چاره اندیشی در جنگ با دشمن، وعده دادن به همسرت و اصلاح بین مردم[۳].
عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ و َعَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِمَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِی حَمْزَهَ عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ لِی أَبِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا یَا بُنَیَّ انْظُرْ خَمْسَهً فَلَا تُصَاحِبْهُمْ و َلَا تُحَادِثْهُمْ و َلَا تُرَافِقْهُمْ فِی طَرِیقٍ فَقُلْتُ یَا أَبَتِ مَنْ هُمْ عَرِّفْنِیهِمْ قَالَ إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَهَ الْکَذَّابِ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَهِ السَّرَاب یُقَرِّبُ لَکَ الْبَعِیدَ و َیُبَعِّدُ لَکَ الْقَرِیبَ وَ إِیَّاکَ وَمُصَاحَبَهَ الْفَاسِقِ فَإِنَّهُ بَائِعُکَ بِأُکْلَهٍ أَوْ أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ وَ إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَهَ الْبَخِیلِ فَإِنَّهُ یَخْذُلُکَ فِی مَالِهِ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ وَ إِیَّاکَ و َمُصَاحَبَهَ الْأَحْمَقِ فَإِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَنْفَعَکَ فَیَضُرُّکَ وَ إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَهَ الْقَاطِعِ لِرَحِمِهِ فَإِنِّی وَجَدْتُهُ مَلْعُوناً فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِی ثَلَاثَهِ مَوَاضِعَ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ (فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمی أَبْصارَهُمْ) و َقَالَ (الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ و َیَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَهُ و َلَهُمْ سُوءُ الدّارِ) و َقَالَ فِی الْبَقَرَهِ (الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ)؛ امام زین العابدین علیه السلام به فرزندش امام محمد باقر علیه السلام فرمودند: (ای فرزندم با پنج نفر رفقات وهمنشینی و سفر نکن؛ گفتم پدر جان چه کسانی هستند؟ آنها را به من معرفی کن؛ فرمودند:
بر حذر باش رفقات و همراهی با دروغگو، چون که او مثل یک سراب میماند که دور را نزدیک وانمود میکند و نزدیک را دور.
بر حذر باش رفقات و همراهی با فاسق، چون که او تو را به یک لقمه غذا یا کمتر از آن میفروشد.
بر حذر باش رفقات و همراهی با بخیل، چون که او موقع نیاز به مالش (مثل قرض و غیره) از تو حذر میکند
بر حذر باش رفقات و همراهی با احمق، چون که او میخواهد به تو نفع برساند ولی بجای آن، ضرر میرساند
بر حذر باش رفقات و همراهی با قاطع رحم، چون که من (امام میگوید) سه بار او را مورد لعن در قرآن مجید یافتم... (کافی، ج۲، ص641)
منابع
گروهی از پژوهشگران، دروغ، سایت دانلود بوک، بخش با معصومین
