فرهنگ مصادیق:خرید و فروش ربوی-پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم

خرید و فروش ربوی-پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم

نویسنده: الیاس صالحی
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/1/27
کلمات کلیدی: ربا، مکیل، موزون، معامله

توضیح مختصری در مورد ربا

در دین مبین اسلام، ربا یکی از گناهان بسیار بزرگ به شمار می‌رود و در چندین آیه از قرآن کریم و همچنین در احادیث فراوانی از پیامبر اسلام و ائمه اطهار (علیهم السلام) تصریح به حرمت آن شده و گستره حرمت آن غیر از ربا خواران شامل ربا پردازان، شاهدان و نویسندگان اسناد ربا نیز می‌شود. و همچنین از جمله گناهانی است که در قرآن وعده عذاب بر آن داده شده است بلکه تشدید عذاب آن را بیشتر از گناهان دیگر بیان می‌کند.
در مورد حرمت ربا فقهاء و علماء اجماع کرده‌اند: در کتاب حدائق الناظرۀ بیان شده است: هیچ اختلافی بین اصحاب در حرمت ربا، در صورت علم به آن وجود ندارد.
کلمه ربا قبل از اسلام توسط اعراب به معنی زیاد شدن مورد استفاده قرار می‌گرفت و دادن و گرفتن ربا امر رایجی بوده است و هرگاه فردی بدهی خود را نمی‌توانست پرداخت کند بدهی او دو برابر می‌شد و در صورت عدم پرداخت بدهی او مجدداً دوبرابر می‌گردید. این عمل باعث رواج برده داری در بین اعراب شده بود.

اقسام و انواع ربا

ربا در دین اسلام دو قسم است یکی ربای حلال و دیگری ربای حرام؛ همانطور که در روایتی امام صادق علیه السلام فرمود: ربا دو قسم است ۱. بصورت هدیه‌ای است که برای شخص برده می‌شود تا بیشتر او را مورد توجه قرار دهد این قسم ربا همان است که قرآن می‌فرماید هدیه‌ای به دیگران بپر دازید تا در عوض بیشتر از آن هدیه بهره مند شوید ثوابی برای شما از این هدیه که به دیگری داده تا در عوض بهره مند شوید، نمی‌باشد ۲. ربائی که مانند قسم اول نیست که بصورت هدیه باشد بلکه پولی به کسی می‌دهند که در عوض چند برابر از او مطالبه نمایند و خداوند به آن وعده جهنم داده است.
قسم دوم که ربای حرام است خود به دو نوع تقسیم می‌شود: ۱. ربای قرضی (به این صورت که قرض دهنده شرط کند که زیادتر از مقداری که داده بگیرد) ۲. ربای معاملی،

معنای اصطلاحی ربای معاملی

ربای در معامله: به این صورت که مقداری از جنسی را که با وزن یا پیمانه می‌فروشند به زیادتر از همان جنس بفروشد؛ مثلاً یک کیلو گندم را به یک کیلو و نیم گندم بفروشد. اما ربا در اجناسی که بصورت عددی خرید و فروش می‌شوند مثل گردو و یا تخم مرغ حرام نیست. در روایتی امام صادق علیه السلام ربا را برای راوی اینطور معنا کرده‌اند: «چند درهم بدهی و دو برابر، آن را بگیری و یا گندمی بدهی و دو برابر از همان جنس را بگیری».
این مقاله مربوط به ربای معاملی است و ربای قرضی در مقاله‌ای دیگر مورد بحث قرار می‌گیرد.

آیات مربوط به ربا خواری

در چندین آیه از قرآن کریم به مسئله ربا خواری و گناه آن اشاره شده است، که به چند نمونه از آن اشاره می‌شود:
۱.خداوند در سوره بقره رباخواری را به شدت مورد انتقاد قرار داده است و می‌فرماید: «کسانی که ربا می‌خورند، (در قیامت) بر نمی‌خیزند مگر مانند کسی که بر اثر تماس شیطان، دیوانه شده (و نمی‌تواند تعادل خود را حفظ کند، گاهی زمین می‌خورد، گاهی به پا می‌خیزد) این به خاطر آن است که گفتند: داد و ستد هم مانند ربا است (و تفاوتی میان آن دو نیست). در حالی که خدا بیع را حلال کرده، و ربا را حرام! ...».
۲. و هنچنین در آیه دیگر از قرآن آمده است: « ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت فرمان) خدا به پرهیزید، و آن چه از (مطالبات) ربا باقی مانده، رها کنید، اگر ایمان دارید! اگر (چنین) نمی‌کنید، بدانید خدا و رسولش، با شما پیکار خواهند کرد! و اگر توبه کنید، سرمایه‌های شما، از آن شماست اصل سرمایه، بدون سود نه ستم می‌کنید، و نه بر شما ستم وارد می‌شود».
۳. و نیز در آیه دیگر بیان می‌کند: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید ربا (و سود پول) را چند برابر نخورید از خدا بپرهیزید تا رستگار شوید».

ربا از منظر روایات

دومین منبع برای احکام قول، فعل و تقریر معصوم(علیه السلام) است. روایات زیادی در کتابهای معتبر شیعه و سنی در رابطه با حرمت ربا آمده است. در اینجا به ذکر برخی از آنها بسنده می‌کنیم:
۱. پیامبر(صلی الله علیه و آله): «من اخذ الربا وجب علیه القتل و کل من اربی وجب علیه القتل؛ هرکس ربا بگیرد، کشتنش واجب است ».
۲. از پیامبر(صلی الله علیه و آله) روایت شده است «من اکل الربا ملاالله بطنه نار جهنم بقدر ما اکل، فان کسب منه مالا لم یقبل الله شیئا من عمله، و لم یزل فی لعنه الله و ملائکته مادام معه قیراط؛ خداوند در روز قیامت شکم رباخوار را به اندازه ربایی که خورده است، از آتش جهنم پر می‌کند. هیچ یک از اعمال و کارهای نیک او را نمی‌پذیرد; تا زمانی که قیراطی از اموال ربوی در دستش است، پیوسته مورد لعن و نفرین خدا و فرشتگان قرار خواهد گرفت».
۳. در روایتی نقل شده است: امام صادق (علیه السلام) به مردی برخورد که ربا می‌خورد و آن را شیر می-نامید. امام فرمود: اگر قدرت اجرایی می‌داشتیم او را گردن می‌زدم».
۴. امام صادق(ع) در روایتی از اجداد خود درباره وصیت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) به حضرت علی علیه السلام فرمود: «یا علی درهم ربا اعظم عندالله من سبعین زنیه کلها بذات محرم، فی بیت الله الحرام؛ یا علی ربا هفتاد شعبه دارد که ساده‌ترین آنها مثل تجاوز به مادر خود در خانه کعبه می‌باشد و گناه یک درهم ربا از هفتاد بار زنا با محارم در خانه خدا بیشتر است.»
۵. در روایتی امام کاظم(علیه السلام) از پدرانش و آنها از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل می‌کند: «ان اخوف ما اخاف علی امتی من بعدی، ...، و الربا؛ از چیزهایی که من نگران آلودگی امت خود بعد از مرگم خود در آن می‌باشم، رواج رباخواری در میان آنها است.»
۶.در روایتی حضرت علی (علیه السلام) فرمود: «رسول خدا در کار رباخواری پنج نفر را لعنت کرد یکی خورنده آن و دوم خوراننده اش سوم و چهارم دو شاهد و پنجم نویسنده اش را.»
۷. در روایتی امام صادق (علیه السلام) از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند: «وقتی مرا شبانه به آسمان بردند به مردمی برخوردم که وقتی می‌خواستند برخیزند از بزرگی شکم‌ها نمی‌توانستند، از جبرئیل پرسیدم این‌ها کیانند؟ گفت: این‌ها کسانی هستند که در دنیا ربا می‌خوردند و خداوند در موردشان فرمود: لایقومون الا کما یقوم الذی یتخبطه الشیطـان من المس، و قوم نامبرده را دیدم که مانند آل فرعون هر صبح و شام بر آتش عرضه می‌شدند و ایشان از شدت دلهره می‌گفتند: پروردگارا قیامت کی بپا می‌شود؟!».
روایات زیاد دیگری در مورد حرمت ربا و عقوب بر آن در کتب شیعه و سنی آمده است. به عنوان نمونه در کتاب وسائل الشیعه، بیش از سیصد روایت در این باره بیان شده است.

فرق ربا وخرید وفروش

در آیه‌ای از قرآن کریم می‌فرماید که ربا خواران می‌گویند می‌گویند ربا هم یک نوع معامله است و فرقی بین آن‌ها نیست چون معامله حلال است ربا هم حلال است، در حالی که بین معامله و ربا بسیار فرق است زیرا معامله عبارت است از عوض کردن مالی که از آن بی نیاز است به مالی که به آن نیازمند است و این امری است عادلانه و عاقلانه و لازمه حیات اجتماعی انسان است اما ربا عبارت است از دادن مالی که از آن بی نیاز است به دیگری که به آن نیازمند است به شرطی که در موقع پس دادن همراه با زیادتی بدهد.

علت تحریم ربا

در روایتی امام رضا (علیه السلام) علت تحریم ربا را اینطور بیان کرده‌اند: «خوبی‌ها از میان جامعه می‌رود، ثروت‌های مردم تلف می‌شود، انسان‌ها به دنبال افزون طلبی در سود و منفعت می‌روند، به سبب رایج شدن ربا کسی به دیگری وام نمی‌دهد و موجب فساد و ظلم و ستم در اجتماع می‌شود». و همچنین در روایتی دیگر آن حضرت در مورد تحریم ربا فرمود: «علت تحریم ربا؛ چون خداوند نهی فرموده از ربا و چون موجب فساد اموال می‌شود چون وقتی انسان یک درهم را به دو درهم بفروشد پول برابر یک درهم یک درهم است و یک درهم دیگر باطل است پس خرید و فروش ‍ربوی بر زیان فروشنده و خریدار است پس از این جهت که موجب فساد اموال می‌شود خداوند حرام نموده».
در روایتی دیگر هشام ابن حکم در باره علت تحریم ربا از امام صادق (علیه السلام) سؤال کرد، حضرت در جواب فرمود: «اگر ربا کار حلالی بود مردم از تجارت دست بر می‌داشتند و آن چه به آن (از صنایع وحرفه‌ها) محتاج بودند ترک می‌کردند لذا خداوند ربا را حرام نمود تا مردم از حرام به حلال و تجارت و خرید و فروش رو بیاورند و بین ایشان قرض باقی بماند».

شرایط تحقق معامله ی ربوی

در مورد محقق شدن معامله ربوی چند شرط وجود دارد و اگر معامله‌ای با این شرایط انجام شود ربا و حرام است و اگر این شرایط در آن وجود نداشته باشد، و از طرفی نیز شرایط صحت معامله را نیز داشته باشد معامله صحیح است، شرایط محقق شدن ربای معاملی این امور است:

هم جنس بودن عوض و معوض

دو جنسی که مورد معامله قرار می‌گیرند، هم جنس یکدیگر باشند. مثلاً کسی یک کیلو گندم بفروشد و به عوض آن یک کیلو و نیم گندم بگیرد. بنابراین اگر کسی یک کیلو برنج بفروشد و عوض آن دو کیلو گندم بگیرد، معامله صحیح است، زیرا طرفین معامله (گندم و برنج) هم جنس یکدیگر نیستند. از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است: «لایکون الربا الّا فیما یکال أو یوزن؛ ربائی نیست مگر در آنچه پیمانه یا وزن شود».
تذکّر ۱: اگر یکی از دو جنس، سالم و دیگری معیوب، یا جنس یکی خوب و جنس دیگری بد باشد، یا با یکدیگر تفاوت قیمت داشته باشند، چنانچه بیش تر از مقداری که می‌دهد بگیرد، باز هم ربا و حرام است ؛ پس اگر مس درست بدهد و بیش تر از آن مس شکسته بگیرد یا برنج مرغوب بدهد و بیش تر از آن برنج نامرغوب بگیرد، یا طلای ساخته را بدهد و بیش تر از آن طلای نساخته بگیرد، ربا و حرام می‌باشد. هم چنین است اگر مقدار کم تری طلا با عیار بالا بدهد و مقدار بیش تری طلا با عیار پایین بگیرد.
تذکّر ۲: اگر جنسی را که می‌فروشد و عوضی را که می‌گیرد از یک چیز عمل آمده باشد (هر دو از یک ریشه باشند)، چنان چه بیش تر از مقداری که می‌دهد بگیرد، باز هم ربا و حرام است ؛ بنابراین اگر یک کیلو روغن بفروشد و در عوض آن یک کیلو و نیم پنیر بگیرد، یا یک کیلو میوه ی رسیده (مانند انگور) بفروشد و در عوض آن دو کیلو میوه ی نارس (مانند غوره) بگیرد، ربا و حرام است.
تذکّر ۳: جو و گندم در ربا یک جنس حساب می‌شوند.

خرید و فروش اجناس با وزن و پیمانه

معامله ی ربوی وقتی محقّق می‌شود که اجناس مورد معامله با وزن یا پیمانه (حجمی) فروخته شوند. بنابراین اگر چیزی را که مثل پارچه با متر می‌فروشند، یا چیزی را که مثل تخم مرغ با شماره (عددی) معامله می‌کنند، بفروشد و زیادتر بگیرد، مثلاً ده تا تخم مرغ بدهد و یازده تا بگیرد اشکال ندارد.
از امام صادق (علیه السلام) روایت شده: «اذا اختلف الشیطان فلا بأس مثلین بمثل یداً بیدٍ؛ هنگامی که دو چیز با هم فرق داشته باشند، اشکال ندارد که یکی دو برابر دیگری دست به دست (کنایه از معامله) شود».
منظور از هم جنس بودن این است که، در نظر عرف از یک نوع باشند. گر چه بلحاظ خوبی و بدی فرق داشته باشند و هر دو از یک چیز مشتق و گرفته شده باشند بنابراین در گوشت گاو و گوسفند گر چه به نظر عرف از یک نوع هستند ولی چون از یک چیز گرفته نشده‌اند ربا در آن‌ها تحقق ندارد.
تذکّر: جنسی را که در بعضی شهرها با وزن یا پیمانه می‌فروشند و در بعضی از شهرها با شماره معامله می‌کنند، اگر در شهری که آن را با وزن یا پیمانه می‌فروشند زیادتر بگیرد، ربا و حرام است و در شهر دیگر ربا نیست. (به عبارت دیگر، معامله تابع مکان آن است. ممکن است معامله‌ای در شهری ربوی باشد و همان معامله در شهر دیگر ربوی نباشد.) البتّه اگر به این صورت است که در اغلب شهرها به صورت وزنی معامله می‌شود و تنها در چند شهر به صورت غیر وزنی معامله می‌شود، احتیاط این است که در همان چند شهر محدود هم چنین معامله‌ای انجام نشود.

یکی از دو جنس از نظر وزن، بیش تر از جنس دیگر باشد

سومین و آخرین شرطی که سبب می‌شود یک معامله، آلوده به ربا شود، این است که یکی از طرفین معامله از حیث وزن یا حجم، بیش تر از دیگری باشد. مثلاً یک کیلو گندم بدهد و در عوض آن یک کیلو و نیم گندم بگیرد.
تذکّر: اگر چیزی را که اضافه می‌گیرد غیر از جنسی باشد که می‌فروشد، مثلاً یک کیلو گندم را بفروشد و در عوض آن یک کیلو گندم و نیم کیلو برنج بگیرد، باز هم ربا و حرام است، هم چنین است اگر یک کیلو گندم را به یک کیلو گندم و مقداری پول بفروشد. بلکه اگر چیزی زیادتر نگیرد ولی شرط کند که خریدار عملی برای او انجام دهد، ربا و حرام می‌باشد.

احکام ربای معاملی

در اینکه ربای معاملی به بیع اختصاص دارد یا شامل هر نوع معاوضه معاملی، مانند صلح می‌شود، اختلاف است. مشهور قول دوم است.
معامله نقدین به نسیه، حتّی بدون فزونی یکی بر دیگری جایز نیست، لیکن اگر یکی از دو عوض، نقدین و دیگری غیر آن باشد، معامله آن دو به نسیه جایز است، چه با فزونی یکی بر دیگری و یا بدون آن. معامله دو همجنس پیمانه‌ای یا وزنی به نسیه بدون زیادی یکی بر دیگری جایز نیست؛ لیکن بنابر مشهور، معامله دو ناهمجنس به نسیه با زیادی یکی بر دیگری جایز است.
در اینکه در معامله ربوی، تنها زیادی دریافتی، فاسد و باطل است یا علاوه بر آن، اصل معامله نیز مطلقا باطل می‌گردد، خواه زیادی به عنوان جزء معامله باشد یا شرط آن، و یا اینکه در صورت جزء معامله بودن، موجب فساد آن خواهد شد، اختلاف است. قول دوم به ظاهر کلمات فقها نسبت داده شده است.
بنابر قول به عدم بطلان معامله، تنها بازگرداندن زیادی دریافتی به مالک آن واجب است؛ لیکن بنابر قول به بطلان معامله، در اینکه باید هم زیاده و هم اصل را به مالکش برگرداند یا تنها زیاده را، مسئله محل بحث است. بر قول دوم ادعای اجماع شده است.
البته در صورت جهل به حرمت ربا، آیا بازگرداندن زیادی واجب است یا نه؟ معروف بین متأخران وجوب آن است؛ لیکن برخی در فرض توبه شخص پس از علم به حرمت ربا، بازگرداندن زیادی را واجب ندانسته‌اند.

حرمت دادن و گرفتن ربا

همچنان که گرفتن ربا حرام است دادن آن نیز حرمت دارد، و گناه ربا خواری اینقدر زیاد است که حتی نویسنده و دو شاهد آن نیز مورد لعنت رسول خدا قرار گرفته‌اند: و همانطور که در روایتی امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: «آکل الربا و مؤکله وکاتبه و شاهداه فیه سواء ... لعن رسول الله (ص) الربا و آکله و بایعه و مشتریه؛ خورنده و خوراننده ربا و نویسنده و دو شاهد آن با هم مساویند و...رسول خدا (ص) ربا و خورنده و بائع و مشتری آن را لعنت کرد.»

خرید و فروش جنس تَر و خشک

بعضی از اجناس هستند که حالت تری و خشکی دارند مانند: انگور و کشمش، امام خمینی در مورد خرید و فروش این اجناس گفته‌اند: اگر برای چیزی حالت تری و خشکی باشد مانند: رطب و خرما، انگور و کشمش، احتیاط نفروختن آن‌ها به یکدیگر است اگرچه از نظر وزن مساوی باشند. مثلاً: اگر کسی یک کیلو انگور بدهد و در عوض آن یک کیلو کشمش بگیرد، اگرچه ظاهراً در وزن مساوی هستند، اما باز هم ربا محسوب می‌شود. (زیرا وزن یک کیلو انگور، پس از تبدیل شدن به کشمش، با وزن یک کیلو کشمش متفاوت می‌شود.)

انواع زیادی و اضافه در معامله ربوی

زیادی ای که در معامله یا قرض ربوی شرط می‌شود یا عین است یا منفعت، مانند سکونت در خانه‌ای یا عملی که مالیت دارد، مانند دوختن لباس یا چیزی که در آن منفعت است، مانند شرط مصالحه یا بیع محابات و یا چیزی که در آن غرض عقلایی وجود دارد، مانند شرط نظافت مسجد. شرط زیادی عینی یا حکمی که مالیت دارد، مانند قسم دوم و سوم موجب تحقق ربا می‌شود. در تحقق ربا با شرط زیادی حکمی که مالیت ندارد، اختلاف است؛ چنان که در ثبوت ربا در شرط زیادی حکمی که از ناحیه اجل قرار دادن برای یکی از دو عوض در بیع نسیه حاصل می‌شود، اختلاف است؛ هرچند مشهور قائل به تحقق ربا با آن هستند.

خرید و فروش کالای همجنس، به صورت نسیه

خرید و فروش دو چیز همجنس به صورت نسیه نیز حرام است مثلا: اگر فروشنده یک کیلو گندم بدهد که مدّتی بعد یک کیلو گندم در عوض آن بگیرد، مانند آن است که زیادی گرفته و حرام می‌باشد. یعنی همین که جنس را نقد تحویل داده و عوض آن را بعد از مدّتی می‌گیرد، این گذشت زمان، زیادی محسوب شده و معامله را ربوی می‌کند.
تذکر۱: دادن و گرفتن یک کیلو گندم به صورت نسیه وقتی حرام است که به در عقد معامله انجام شود ولی اگر به صورت قرض باشد اشکالی ندارد.
تذکر۲: خرید و فروش نسیه کالا در صورتی که یک طرف معامله جنس باشد و طرف دیگر پول و مبلغ جنس در معامله نسیه بیشتر از معامله نقدی باشد اشکال ندارد و تفاوت نقد و نسیه ربا محسوب نمی‌شود، امّا اگر بعد از انجام معامله به ازای مهلت بیش تر، مبلغ را اضافه کنند، مقدار اضافی ربا محسوب می‌شود، مثلاً: اگر شخصی کالایی را سه ماهه به طور نسیه بخرد و بعد از رسیدن موعد مقرّر از فروشنده درخواست کند که مهلت را تمدید کند به این شرط که او هم مبلغی زائد بر آنچه که هنگام معامله تعیین شده به او بپردازد، این مقدار اضافی ربا بوده و حرام است.

برخی از احکام معامله ربوی

احکام و مسائل مربوط به ربا زیاد است و در بسیاری از موارد بین مراجع اخلاف وجود دارد، در اینجا به چند نمونه از احکام ربا بنا بر فتوای برخی از مراجع اشاره می‌شود و برای اطلاع از بقیه مسائل و نظرات دیگر مراجع، به رساله‌های عملیه و استفتائات آنان مراجعه شود:
سؤال: آیا با باطل شدن معامله ربوی کل معامله باطل می‌شود یا آن مقداری که به عنوان ربا اخذ شده است؟
پاسخ: کل معامله باطل است.

ربا در حال اضطرار

سوال: چنانچه خوردن مردار در هنگام اضطرار برای کسی که از شدّت گرسنگی در خطر مرگ است و غیر از مردار چیزی برای خوردن و حفظ جان خود ندارد، شرعاً جایز است، آیا خوردن ربا نیز بر اثر اضطرار برای کسی که توان کار ندارد ولی سرمایه کمی دارد و ناچار است آن را در معامله ربوی بکار بگیرد تا با سود حاصل از آن زندگی کند، جایز است؟
جواب: ربا حرام است و قیاس آن به خوردن مردار در حال اضطرار قیاس مع‌الفارق است زیرا مضطرّ به خوردن مردار فعلاً چیزی جز آن در اختیار ندارد تا جان خود را با آن حفظ کند. ولی شخصی که توان کار ندارد می‌تواند سرمایه خود را تحت عنوان یکی از عقود اسلامی مثل مضاربه به کار بیاندازد.
سؤال: آیا اضطرار واقعی جوازی برای ربا دادن یا گرفتن آن می‌شود؟
پاسخ: به مقدار اضطرار در فرض اضطرار مانعی ندارد.

خرید و فروش از شخص ربا خوار

سؤال: خرید و فروش پارچه از تاجری که ربا خوار است چه حکمی دارد؟
پاسخ: معامله با او اشکالی ندارد ولی امر به معروف و نهی از منکر را فراموش نکنید. مگر اینکه بدانید از پول رباخواری در آن پارچه وجود دارد.

دلالی در ربا

سؤال: اشخاصی مؤسساتی برای دلالی در معاملات ربوی تأسیس می‌کنند و از مراجعین مضطّر جهت این دلالی وجوهی را دریافت می‌کنند این وجوه از نظر شرعی حرام است یا خیر؟ و اگر حرام است توسط حاکم شرع قابل استرداد است یا خیر؟
جواب: دلالی ربا مانند خود ربا حرام است و پولی که دلال گرفته ضامن است و باید به صاحبش برگرداند.

رفتار با شخص رباخوار

۱. در مورد شخص ربا خوار از نظر شرع مقدس اسلام چگونه باید رفتار شود؟
۲.در صورتی که مال به ربا رفته، صاحب داشته باشد آیا مال به صاحب اصلی برگردد یا خیر؟ و در غیر این صورت چه باید کرد؟
جواب: ربا حرام است ربا خوار باید از گناه گذشته توبه کند و آنچه را که بابت ربا گرفته ضامن است باید به مالک آن برگرداند و اگر نزاعی در بین باشد رسیدگی به آن موکول به محاکم قضائی است.

نماز خواندن در لباسی که با پول ربا تهیه شده

سوال: نماز خواندن با لباسی که از پول ربا خریداری شده چه حکمی دارد؟ جواب: پوشیدن آن لباس و نماز خواندن با آن جایز نیست.
سوال: اگر شخصی اعلام کند «هرکس یک میلیون تومان به من قرض بدهد، در پایان دویست هزار تومان به او می‌دهم» این جعاله صحیح است؟
جواب: این کار جایز نیست و ربا محسوب می‌شود.

استثنائات ربا

حکم حرمت ربا کلی نیست و در بعضی از موارد است که ربا دادن و ربا گرفتن حلال می‌باشد در روایات حرمت ربا از سه دسته برداشته شده است:
۱. ربا گرفتن از کافری که در پناه اسلام نیست. (امّا ربا دادن به کافر جایز نیست. مثلاً اگر شخصی به غیر مسلمانی که در پناه اسلام نیست پولی قرض بدهد، می‌تواند بیش تر از مقداری که قرض داده پس بگیرد، امّا اگر قضیه به عکس باشد، یعنی آن شخص مسلمان از غیر مسلمان پولی قرض کند، نباید بیش از مقداری که قرض گرفته به او بازگرداند.)
۲. ربا گرفتن پدر و فرزند از یکدیگر
۳. ربا گرفتن زن و شوهر از یکدیگر.

راه‌های فرار از ربا (حیله‌های ربا)

برای دوری از ربا، لازم است افرادی که اهل تجارت هستند طبق روایت وارده، از مسائل و احکام ربا مطلع باشند.
فرار از ربا فرایندی است که در آن با ترفندهایی ممنوعیت شرعی ربا از میان می‌رود. فرار از ربا ممکن است با بهره گیری از حیله‌های ربا یا استثنائات ربا باشد.[۱۴]
اکثر فقها معتقدند بکارگیری حیله در معاملات ربوی صحیح است اما عده‌ای هم معتقدند حیله در ربای معاملی صحیح و در ربای قرضی باطل است، برخی معاصران راه‌های فرار از ربا را نپذیرفته و کاربرد آنها را تنها در معامله دو همجنسی که در بازار دارای دو قیمت متفاوت هستند، مانند گندم مرغوب و نامرغوب، جایز دانسته‌اند. امام خمینی و برخی دیگر از فقهاء معتقد است در هر دو صورت حیله باطل است چرا که معامله بدون قصد واقعی انجام شده است، و با فلسفه ی تحریم ربا منافات دارد. اما فقهای موافق حیله‌های ربا معتقدند فرار از ربا انگیزه طرفین است و قصد آنها انجام معامله صحیح می‌باشد.
باید توجه داشت در واقع حیله به معنی منفی آن نیست، بلکه نوعی چاره جویی است، در اینجا به برخی از حیله‌های فرار از ربا، اشاره می‌شود:
۱. فروختن کالا به طرف مقابل در برابر کالایی از جنس دیگر؛ سپس خریدن کالای طرف مقابل به بهای دریافتی در معامله نخست. برای مثال کسی که می‌خواهد یک کیلو گندم را در برابر دو کیلو جو به دیگری بفروشد برای فرار از ربا یک کیلو گندم را در برابر یک کیلو برنج به او می‌فروشد و سپس دو کیلو جو را از وی به یک کیلو برنج می‌خرد.
۲. دو جنس را بدون زیادی با هم معامله می‌کنند؛ لیکن طرف مقابل، مقدار زیادی را به طرف دیگر می‌بخشد، بدون آنکه بخشیدن شرط شده باشد.
۳. هر یک از دو طرف جنس خود را به دیگری قرض می‌دهد و سپس ذمه او را ابراء می‌کند، بدون آنکه ابراء در قرض شرط شده باشد.
۱. انجام دو معامله ی مستقل که هیچ ارتباطی با هم نداشته باشد، به طور مثال، شخصی می‌خواهد مقداری طلای با عیار ۱۸ را با مقدار کم تری طلای با عیار ۲۱ مبادله کند. این شخص برای این که دچار ربای در معامله نشود، می‌تواند ابتدا طلای با عیار ۱۸ را به طلا فروش بفروشد و پس از آن مقداری کم تر طلای با عیار ۲۱ را از او بخرد، در این حالت در واقع طلا با طلا مبادله نشده، بلکه دو معامله ی مستقل انجام شده است.
۲. ضمیمه کردن چیزی به جنسی که وزن کم تری دارد، مثلاً یک من گندم و یک دستمال را به یک من و نیم گندم بفروشد، اگر مقدار کمتر، در قیمت، مساوی با مقدار بیشتر همجنس آن باشد و کسی که مقدار کمتر را می‌دهد، برای خلاصی از فروش آن به زیادتر از همجنس، چیزی علاوه کند مثلاً یک من گندم اعلا و یک دستمال را به یک من و نیم گندم متوسّط بفروشد اشکال ندارد و همچنین است اگر از هر دو طرف چیزی زیاد کنند مثلاً یک من گندم و یک دستمال را به یک من و نیم گندم و یک دستمال بفروشد.

آثار مخرب ربا خواری

هر عملی که انسان در زندگی انجام می‌دهد دارای آثاری است، حال اگر عمل مثبت باشد آثار مثبت دارد و اگر عمل منفی باشد آثار مخرب و منفی دارد. با توجه به اینکه ربا خواری یک عمل منفی و مورد مذمت در دین اسلام است دارای آثار و تبعات مخرب برای فرد و یا جامعه می‌باشد، برخی از آثار منفی که برای ربا خواری برشمرده شده است عبارتند از:

انحراف از عقل و شرع

یعنی خورندگان و گیرندگان ربا، در روز قیامت به شکل دیوانه‌ها از گور برمی خیزند و اهل محشر به این نشانه آن‌ها را می‌شناسند و حشر ربا خواران بااین صورت برای این است که در دنیا از طریق عقل و شرع منحرف شده و از مقتضای حیات انسانی که مهربانی و عدالت و کمک به یکدیگر است دور گردیدند و در حقیقت ربا خواران در همین دنیا مجنون و ممسوس شیطان و متحرک به حرکت اویند.

محرومیت ربا خوار از برکت کسب و کار

ربا خوار از آثار خیر و برکت معنوی که در کسب و کار و جنبش و سعی در تحصیل معاش است محروم است چنان چه رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: «عبادت هفتاد قسم است و افضل اقسام آن طلب مال حلال است». مال ربوی هر چند فراوان باشد عاقبتش بی برکت است چنان چه تجربه ثابت کرده مال ربوی دوام ندارد و عذابش برایش می‌ماند.

مشکلات فردی، عصبی

یکی دیگر از آثاری گرفتن ربا، ایجاد مشکلات روحی و روانی است، چرا که در اکثر موارد دریافت ربا و پرداخت سود و اصل پول بیش از حد توان فرد است و فرد همیشه نگرانی و استرس پرداخت آن را دارد و همیشه دغدغه‌ای فکری او را آزار می‌دهد و همین امر باعث به هم ریختگی اعصاب و تعادل در امور شخصی و اجتماعی می‌شود.

راکد ماندن کار و فعالیت اقتصادی

اگر در جامعه‌ای ربا خواری رواج پیدا کند، افراد سرمایه دار به دنبال کسب و کار و تولید و فعالیت اقتصادی نمی‌روند، به دلیل اینکه به هر حال سرمایه گذاری در تولید و فعالیت اقتصادی ریسکی دارد و احتمال ضرر و خسارت در آن وجود دارد هر چند ضرر اندک، اما انجام معامله ربوی هیچ ریسکی نداشته و شخص سود خود را به صورت مشخص و تضمینی طلب می‌کند و از طرف دیگر، شخص دریافت کننده ربا با توجه به سودی بالایی که قرار است پرداخت کند ، حتی اگر کار تولیدی و اقتصادی خوبی را هم با آن انجام دهد، چندان موفق نخواهد شد . چرا که سود حاصل از تولید به جای صرف در خود تولید به اموال فرد ربا دهنده افزوده خواهد گشت.

ایجاد فاصله طبقاتی

ایجاد فاصله و شکاف طبقاتی مشخص‌ترین و واضح‌ترین آثار ربا خواری در جامعه می‌باشد در این فضا شخص ربا دهنده سود خود را دریافت می‌کند و اصل سرمایه اش نیز تضمین شده است و روز به روز بر سرمایه اش افزوده می‌شود و شخص ربا گیرنده هم هر چه سود کند باید به ربا دهنده دهد و علاوه بر آن اصل سرمایه اش هم ممکن است از بین برود ، در این شرایط روز به روز این شکاف و فاصله طبقاتی بیشتر و بیشتر خواهد شد.

ربا خواری و نزول عذاب الهی

یکی دیگر از آثار ربا خواری که گریبانگیر تمام افراد جامعه می‌شود هلاکت آن جامعه است در روایتی از امام علی(علیه السلام) نقل شده است: «اذا اراد الله بقریه هلاکا، ظهر فیهم الربا؛ زمانی که خداوند بخواهد مردمی را نابود کند، ربا در میانشان رواج پیدا می‌کند؛ یعنی ربا موجب نابودی می‌گردد.»

آسیب‌های دینی

در روایتی زراره می‌گوید به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم این که خدا در قرآن می‌فرماید خداوند کم می‌گرداند و برکت را می‌برد از مال ربائی و صدقات را زیاد می‌کند در حالی که کسی رامی بینم که ربا می‌خورد و مالش هم زیاد می‌شود حضرت فرمودند: کدام کم شدن و بی برکتی بدتر از این که یک درهم ربا دین را از بین می‌برد و اگر توبه کند مالش می‌رود و فقیر می‌شود.
زیرا هر چند مال در نزد رباخوار زیاد می‌شود، اما شرعا مال او نیست و تصرفش در آن اموال حرام است و هر یک درهم از ربا باعث نقص دین ربا خوار می‌شود.

لعن خداوند و ملائکه

در روایتی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمدند: کسی که ربا بخورد خداوند شکمش را به مقدار آن چه خورده از آتش پر می‌کند پس اگر از ربا مالی را به دست آورد عملش را نمی‌پذیرد و همیشه مورد لعن خدا و ملائکه است مادامی که قیراتی از مال ربوی نزدش باشد.

مرگ ناگهانی و زلزله

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در روایتی فرمودند: هرگاه در بین امت من ربا زیاد شود زلزله هم زیاد می-شود. در روایتی امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: در کتاب علی علیه السلام یافتم که نوشته شده بود هرگاه بعد از من ربا رایج شود مرگ ناگهانی هم رایج می-شود.

عذاب دردناک الهی

در روایتی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: در شب معراج جماعتی را دیدم که هرگاه یکی از ایشان می‌خواست برخیزد از بزرگی شکمش نمی‌توانست. از جبرئیل پرسیدم این‌ها چه کسانی هستند؟ گفت: ربا خوارانند که روز قیامت بر نمی‌خیزند مگر مانند جن زده‌ها ناگاه ایشان را بر راه آل فرعون دیدم که بامداد و شامگاه بر ایشان آتش عرضه می‌شود می گو یند خدایا چه وقت قیامت برپا می‌شود.

پست‌ترین شغل ها

در روایتی امام باقر علیه السلام فرمود: پست‌ترین شغل‌ها بدست آوردن درآمد از راه ربا می‌باشد.

تحریم رباخواری در چند مرحله

روش قرآن در مبارزه با انحرافات ریشه دار اجتماعی این است که تدریجا زمینه سازی می‌کند، و افکار عموم را تدریجا به مفاسد آن‌ها آشنا می‌سازد، و آنگاه که آمادگی برای پذیرفتن تحریم نهائی حاصل شد قانون را به صورت صریح اعلام می‌کند (مخصوصا در مواردی که آلودگی به گناه زیاد و وسیع باشد).
اعرابدر زمان جاهلیت آلودگی شدیدی به رباخواری داشتند، مخصوصا محیط مکه محیط رباخواران بود و سرچشمه بسیاری از بدبختی‌های اجتماعی آن‌ها نیز همین کار زشت و ظالمانه بود، به همین دلیل قرآن برای ریشه کن ساختن رباخواری حکم تحریم را در چهار مرحله بیان کرده است:
۱ . در آیه ۳۹ سوره روم نخست درباره ربا به یک پند اخلاقی قناعت کرده است و می‌فرماید: تنها از دیدگاه افراد کوته بین است که ثروت ربا خواران از راه سود گرفتن افزایش می‌یابد، اما در پیشگاه خدا چیزی بر آن‌ها افزوده نمی‌شود بلکه زکات و انفاق در راه خدا است که ثروت‌ها را افزایش می‌دهد.
۲ . در سوره نساء آیه ۱۶۱ ضمن انتقاد از عادات و رسوم غلط یهود به عادت زشت ربا خواری آن‌ها اشاره کرده و می‌فرماید: یکی دیگر از عادات بد آن‌ها این بود که ربا می‌خوردند با این که از آن نهی شده بودند.
۳ . در سوره آل عمران آیه ۳۰ حکم تحریم یک نوع ربا (اضعافا مضاعفه) صریحا ذکر شده، و خداوند می-فرماید: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ربا را [با سود] چندین برابر مخورید و از خدا پروا کنید باشد که رستگار شوید.
۴ . بالاخره در سوره بقره آیات ۲۷۵ تا ۲۷۹ هر گونه ربا خواری به شدت ممنوع اعلام شده و در حکم جنگ با خدا ذکر گردیده است.
مجازات ربا خواری در حقوق کیفری
قانون مجازات اسلامی ایران ربا را جرم و برای آن مجازات در نظر گرفته است: «مرتکبین اعم از ربا دهنده، ربا گیرنده و واسطه بین آنها علاوه بر ردِ اضافه به صاحب مال به شش ماه تا سه سال حبس و تا ۷۴ ضربه شلاق و نیز معادل مورد ربا به عنوان جزای نقدی محکوم می‌گردند.»

کتب

۱.آژیر خطر! ربا خطرناکترین جنایت دینی و اجتماعی، محمدعلی صابونی ؛ محل انتشاربی جا، ناشرحسین زائی، تاریخ نشر۱۳۸۵،
۲.اسلام و مشکلات اقتصادی (۲) : مسئله ربا و رباخواری، ابوالاعلی مودودی ، ترجمه سید هادی خسروشاهی، محل انتشار تهران، ناشرموسسه مطبوعاتی فراهانی، تاریخ نشر ۱۳۸۲ ق
۳. اسلام و موسیقی بانضمام حرمت ربا ، مصاحبه با تاگور، پدیدآورنده محمد حسن شریعتی سنگلجی، محل انتشار تهران، ناشردانش، تاریخ نشر1355.
۴. الربا فقهیا و اقتصادیا: رساله البکا لوریوس لعام ۱۹۶۹م. - ۱۹۷۰م وضعیت نشر و پخش و غیره، ناشر، پخش کننده و غیره حسن محمدتقی جواهری تاریخ نشر۱۴۰۵ق. = 1364
۵. با نک بدون ربا در اسلام : الگویی برای جا یگزینی ربا و بررسی فعا لیتها ی با نکی در پرتو فقه اسلام به ضمیمه مقا له "با نک در جا معه اسلامی "، نام نخستین پدیدآور مولف محمدبا قر صدر، نام سایر پدیدآوران مترجم یحیی علوی، وضعیت نشر تهران ، نام ناشر، دانشگا ه اما م صا دق (ع)، تاریخ نشر۱۳۹۳
۶. الربا خطره و سبیل الخلاص عنه ، تا لیف حمد بن حما د بن عبدالعزیز الحما د، وضعیت نشر قا هره ، نام ناشر، حمد بن حما د بن عبدالعزیز الحما د، تاریخ ۱۳۶۳ ۱۴۰۴ق .
۷. الربا فی التشریع الاسلامی ، ملکوتی ، مسلم ، وضعیت نشرقم ، نام ناشر مهر، تاریخ نشر۱۳۵۳ =۱۳۹۵
۸. الربا فی مذهب اهل البیت (ع)، بقلم محمدتقی آل الفقیه عا ملی ، بیروت ، نام ناشر، دارالاضواء ، تاریخ نشرو بخش و غیره م ۱۴۱۰=۱۹۹۰
۹. الربا و اکل الما ل با لبا طل ، تا لیف محمد زکی عبدالبر، وضعیت نشر کویت ، نام ناشر، دارالقلم ، تاریخ نشر۱۳۶۵ ۱۹۸۶م .= ۱۴۰۶ق .=
۹. الربا و المعا ملات المصرفیه فی نظر الشریعه الاسلامیه ، تا لیف عمر بن عبدالعزیز المترک ؛ اعتنی با خراجه و ترجمه لمولفه بکر بن عبدالله ابوزید، وضعیت نشر ریا ض ، نام ناشر، دارالعا صمه ، تاریخ نشرو بخش و غیره۱۳۷۳ ۱۴۱۴ق .=
۱۰. الربا و المعا ملات فی الاسلام ، تا لیف السید محمد رشید رضا ؛ کتب مقدمتها و اتمها محمد بهجه البیطا ر، وضعیت نشر بیروت ، نام ناشر، القا هره : دارالکلیا ت الازهریه ، تاریخ نشر۱۳۶۵ ۱۹۸۷۶م .= ۱۴۰۶ق .=
۱۱. الگوی اقتصاد بدون ربا ، انور، محمد ترجمه: اسدالله فرزین وش، وضعیت نشر تهران، نام ناشر، موسسه تحقیقات پولی و بانکی، تاریخ نشر۱۳۷۵.
۱۲. با نکداری، ربا و قوانین ما لی اسلام، بهشتی ، محمد، ۱۳۰۷-۱۳۶۰، وضعیت نشر تهران ، نام ناشر، نشر بقعه ، تاریخ نشر۱۳۸۷

مقالات

۱.عنوان مقاله: بررسی شرایط تحقق ربای معاملی، شناسه (COI) مقاله: NCCH01_113، منتشر شده در کنفرانس ملی چارسوی علوم انسانی در سال ۱۳۹۴، نویسندگان مقاله: یاسر عبدی و جعفر جعفرزاده.
۲. عنوان مقاله: حلیّت ربای تولیدی و انتاجی در بوتۀ نقد و بررسی، نویسنده سید احمد محمودی استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه اصفهان.

سایت

پورتال انهار. portal.anhar.ir/.
سایت اسلام کوئست. www.islamquest..

فهرست منابع

۱. بجنوردی، حسن بن آقا بزرگ موسوی، القواعد الفقهیه، نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۱۹ ج ۵، ص 87.
۲. بحرانی، یوسف، حدائق الناضره، انتشارات جامعه مدرسین قم، 1363.
۳. بحرانی، یوسف بن ابراهیم، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم، دفترانتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین ، چاپ اول، ۱۴۰۵ هـق،
۴. بهشتی (شهید)، محمد حسین؛ ربا در اسلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوم ۱۳۷۱. مشفقی پور، محمد رضا؛ روشی نوین در بیان احکام، تهران، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی استان، ۱۳۷۵، جلد اول، ص ۲۶۸ - ۲۴۴.
۵. توضیح المسائل مراجع: مطابق با فتاوای مراجع معظم تقلید. محل نشر، قم. تاریخ نشر۱۳۸۷.
۶. جهانگیر منصور، قانون مجازات اسلامی، نشر دیدار، چاپ ۴۳، ۱۳۸۵،
۷. حر عاملی، محمد بن حسن بن علی؛ وسائل الشیعه، قم، موسسه آل البیت (ع) چاپ اول، ۱۴۰۹ ج ۱۸، ص ۱۱۷ و ۱۲۷ و 140.
۸. حلی، حسن بن یوسف، نهایه الاحکام، مصحح مهدی رجایی، اسماعیلیان، قم
۹. خامنه‌ای، سید علی حسینی، أجوبه الاستفتائات، دفتر معظم له، قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
۱۰. خمینی، سید روح الله، استفتائات، دفتر انتشارات اسلامی، قم، پنجم، ۱۴۲۲ ه ق.
۱۱. خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، نجف، دارالکتب العلمیه، ۱۳۹۰ق؛
۱۲. خمینی، سید روح الله، توضیح المسائل ، محقق/ مصحح: مسلم قلی پور گیلانی ، چاپ اول ، ۱۴۲۶ ه‍ ق .
۱۳. سبزواری، عبدالاعلی، مهذب الأحکام فی بیان حلال و الحرام، ج۱۷، ص۲۹۹-۳۰۰.
۱۴. سید عبدالحسین دستغیب، گناهان کبیره، انتشارات جامعه مدرسین قم، سال ۱۳۷۶،
۱۵. شعیری، جامع الأخبار، مطبعه حیدریه، چاپ نجف‏، چاپ بی تا.
۱۶. شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.
۱۷. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، العروه الوثقی [تکمله] مکتبه الداوری، قم و المطبعه الحیدری، طهران ۱۳۷۸ (هـ. ق).
۱۸. طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۲ق؛
۱۹. طباطبایی، محمد بن علی، المناهل، موسسه اهل البیت(علیهم السلام) لاحیاء التراث، قم.
۲۰. طباطبائی، سید محمّدحسین، المیزان، ترجمه سید محمّدباقر موسوی همدانی، قم، انتشارات اسلامی، 1363.
۲۱. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ترجمه حسین نوری و محمد مفتح، تهران: فراهانی، ۱۳۵۰، ص 390.
۲۲. طوسی، الامالی، قم: دارالثقافه، ۱۴۱۴.
۲۳. عباس قمی، سفینه البحار، تهران: فراهانی، جلد ۱، ۱۳۶۳، ص 507.
۲۴. علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، جلد ۱، قم: مؤسسه دارالکتاب، جلد ۱، ۱۴۰۴ ق.، ص 93.
۲۵. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۴۰۷ق.
۲۶. محدث نوری، مستدرک الوسائل، قم: آل البیت(ع)، ۱۴۰۸.
۲۷. محدث نوری، مستدرک الوسائل، قم: آل البیت(ع)، ۱۴۰۸.
۲۸. محمدرضا حکیمی و محمد حکیمی و علی حکیمی، الحیاه، جلد ۵، الفصل الرابع عشر: الربا، سحق، جبار، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۴ ش.، ص 409.
۲۹. مکارم شیرازی، ناصر، بررسی طرق فرار از ربا ، تهیه و تنظیم حجه الإسلام والمسلمین ابوالقاسم علیان نژادی، مدرسه امام علی ابن ابیطالب(ع)، قم، 1385.
۳۰. مکارم شیرازی، ناصر، و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه،دار الکتب الإسلامیه، تهران،‏ چاپ اول، ۱۳۷۴ش.‏
۳۱. مکارم شیرازی، ناصر ، توضیح المسائل، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام، چاپ ۵۲، ۱۴۲۹ق.
۳۲. مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.
۳۳. میثم موسایی، تبیین مفهوم و موضوع ربا از دیدگاه فقهی، تهران: مؤسسه تحقیقات پول و بانکی، ۱۳۷۶، ص 4.
۳۴. نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، به کوشش محمود قوچانی، تهران، ۱۳۹۴ق.

پانویس

بازگشت به خرید و فروش ربوی