فرهنگ مصادیق:حکمت تفاوت در تقسیم روزی
مقدمه
بدون شک خداوند رزق و روزی را بین انسانها تقسیم کرده است؛ چه سپاسگزار باشند چه ناسپاس. و این لطف عام خداوند است که شامل همگان- اعم از مسلمان و کافر- شده است. اما چرا خداوند این روزی را یکسان تقسیم نکرده است؟ آیا این عمل با عدالت خداوند تناقض ندارد؟
تفاوت نه تبعیض
ابتدا باید به این نکته توجه کرد که آنچه در خلقت وجود دارد “تفاوت” است نه “تبعیض”. تبعیض از ناحیه دهنده است، ولی تفاوت مربوط به گیرنده است. تبعیض آن است که در شرایط مساوی و استحقاقهای همسان بین اشیاء و انسانها فرق گذاشته شود، ولی تفاوت آن است که در شرایط نامساوی چنین فرقی وجود داشته باشد. بدون شک اختلافی که در میان انسانها از نظر بهرههای مادی و درآمدها وجود دارد قسمت مهمش مربوط به تفاوت استعدادهای آنها است، این تفاوت استعدادهای جسمانی و روحانی که سرچشمه تفاوت در کمیت و کیفیت فعالیتهای اقتصادی میشود بهره بعضی را بیشتر و درآمد بعضی را کمتر میکند.
البته تردیدی نیست که گاهی صرفاً حوادثی که از نظر ما جنبه تصادف دارد سبب میشود که بعضی به مواهب بیشتری دست یابند، ولی اینها را میتوان امور استثنائی شمرد، آنچه پایه و ضابطه اصلی در غالب موارد است، همان تفاوت در کمیت یا کیفیت تلاشها است (البته موضوع بحث ما یک جامعه سالم و خالی از استثمار و بهره کشیهای ظالمانه است، نه جوامع منحرف که از قوانین آفرینش و نظام انسان برکنارند).
حتی کسانی را که گاهی ما آنها را انسانهای بی دست و پا و بی عرضهای میپنداریم و از اینکه در آمدهای قابل ملاحظهای دارند تعجب میکنیم اگر با دقت بیشتری در جسم و روان و اخلاق آنها بیندیشیم و قضاوتهایی که از مطالعات سطحی سرچشمه میگیرد، دور بیفکنیم، خواهیم دید که آنها غالباً نقطه قوتی داشتهاند که به جائی رسیدهاند.
به هر حال این تفاوت درآمدها از تفاوت استعدادهایی سرچشمه میگیرد که آن هم نیز از مواهب الهی است، ممکن است در پارهای از موارد اکتسابی باشد ولی در پارهای از موارد نیز قطعاً غیر اکتسابی است، بنابراین حتی در یک جامعه سالم از نظر اقتصادی نیز تفاوت درآمدها غیر قابل انکار است، مگر اینکه بتوانیم انسانهای قالبی هم شکل و هم رنگ و هم استعداد بسازیم که هیچ گونه تفاوتی باهم نداشته باشند و تازه اول دردسر و مشکلات است!.
امام صادق(علیه السلام) میفرمایند: "من از بنده مۆمن در عجبم، زیرا خداوند هر چیزی که برای او مقدر نماید، سرانجامش برای این بنده خیر است، اگر مقدر شود که او را با قیچی تکه تکه نمایند، برای او خوب است و اگر مقدر شود که شرق و غرب عالم از آن او باشد، باز هم به نفع او تمام میشود"!
حکمت تفاوت روزیها
۱ـ امتحان الهی
امام علی(علیه السلام) میفرماید: “خداوند روزیها را مقدر فرمود و آنها را زیاد و کم به صورت عادلانه تقسیم نمود، تا از این طریق سپاس گزاری و شکیبایی توانگر و تهی دست را به آزمایش گذارد”.[۱]
پس یکی از حکمتهای تفاوت در رزق در بین انسانها آن است که وسیلهای برای آزمایش آنها باشد. در عین حال باید این تصور را از خود دور نماییم که اگر خداوند به شخصی امکانات مالی بهتری داده و او را از دشواریهایی همانند بیماری و آوارگی و غیره دور داشته، پس خداوند او را بیشتر دوست دارد، بلکه باید به این یقین برسیم که خداوند بهتر از دیگران، خوبی بنده مۆمن خود را خواسته و هر تصمیمی که برای او گرفته، در آن خیری نهفته است.
امام صادق(علیه السلام) میفرمایند: "من از بنده مۆمن در عجبم، زیرا خداوند هر چیزی که برای او مقدر نماید، سرانجامش برای این بنده خیر است، اگر مقدر شود که او را با قیچی تکه تکه نمایند، برای او خوب است و اگر مقدر شود که شرق و غرب عالم از آن او باشد، باز هم به نفع او تمام میشود"![۲]
و این تفاوتها را حتی در میان پیامبران نیز مشاهده مینماییم به گونهای که پیامبری همانند سلیمان(علیه السلام) برسرزمین پهناوری حکمرانی مینموده و جن و انس و پرندگان در خدمت او بودند، و بادها در اختیارش قرار گرفته و او را به هر مکانی که خواسته بود میبردند، و از طرف دیگر، پیامبری همانند ایوب(علیه السلام) در دشواریها و گرفتاریهای فراوانی قرار داشت، و این نمیتواند دلیل باشد بر این که خداوند سلیمان(علیه السلام) را بر ایوب(علیه السلام) ترجیح داده، بلکه دلیل آن است که هر یک از بندگان به گونهای مورد آزمایش قرار میگیرند.
با دانستن این مسئله و این که جایگاه ویژهای برای بندگان نزد خداوند وجود دارد که به جز با از دست دادن اموال و یا رسیدن آسیب جسمی به شخص، نمیتوان به آن جایگاه رسید [۳]و یا این که دشواریهای زندگی هر چه بیشتر باشد پاداش خداوند در مقابل آن نیز بیشتر خواهد بود، و خدا زمانی که بندهای را دوست میدارد، او را به دشواریهای بزرگ مبتلا میسازد،[۴]
تفاوت روزی انسانها به تفاوت استعدادهای آنان برمی گردد نه تبعیض خداوند. این تفاوتها نیز قطعاً حکمتی دارد که در بیان ائمه آزمایش الهی است در جهت شناسایی افراد سپاسگزار و ناسپاس. این ثروتها اگر براساس استعدادهای افراد از راه مشروع کسب گردد خوب است وگرنه ممکن است استدراج الهی باشد برای کسانی که آیات الهی را فراموش کردهاند
۲ـ گاهی استدراج
این نکته نیز قابل توجه است که هر افزایش ثروتی را نمیتوان لطف خاص خداوند دانست، بلکه تنها ثروتی از این خصوصیت برخوردار است که از راه مشروع به فرد با ایمان عطا شده و او نیز این ثروت را در راههایی که مورد پسند خداوند است، هزینه نماید.
در غیر این صورت، سرمایه و ثروت، نه تنها لطف خاص نیست، بلکه شاید نشانهای از عذاب الهی باشد که قرآن کریم، تعبیر “استدراج” را برای آن به کار برده[۵] و بیان نموده که اگر اشخاصی، آیات و نشانههای الهی را که برایشان قرار دادیم، به فراموشی بسپرند، ما نیز در مقابل، درهای رسیدن به تمام مقاصد دنیوی را برای آنان باز مینماییم، تا آن که از ثروتها و موقعیتهای به دست آمده برای خود شادمان شوند، سپس آنها را در حالی که امر برایشان مشتبه شده، به عذاب ناگهانی دچار خواهیم نمود [۶] مطمئنا چنین ثروتی را نباید نشانه لطف خاص خدا بدانیم، بلکه باید از گرفتار شدن در چنین دامی به او پناه ببریم.
کلام آخر
تفاوت روزی انسانها به تفاوت استعدادهای آنان بر میگردد نه تبعیض خداوند. این تفاوتها نیز قطعاً حکمتی دارد که در بیان ائمه آزمایش الهی است در جهت شناسایی افراد سپاسگزار و ناسپاس. این ثروتها اگر بر اساس استعدادهای افراد از راه مشروع کسب گردد خوب است وگرنه ممکن است استدراج الهی باشد برای کسانی که آیات الهی را فراموش کردهاند.
