فرهنگ مصادیق:ثواب و اهمیت نصیحت و خیرخواهی

ثواب و اهمیت نصیحت و خیرخواهی

خداوند عزّ وجل فرمود: محبوب‌ترین چیزی که بنده من به آن مرا عبادت می‌کند، خیرخواهی برای من [و در راه رضایت من] است.» در واقع، با خیرخواهی گستره بندگی خداوند بیش تر می‌شود و این تنها ناصح نیست که بندگی می‌کند؛ بلکه نصیحت پذیرها نیز در مسیر بندگی قرار می‌گیرند.

نصیحت

واژه «نصح» و «نصیحت» در زبان روزمرّه فارسی معمولاً به معنای اندرز به کار می‌رود؛ ولی در لغت عرب چنین نیست و مفهوم وسیع و گسترده‌ای دارد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به اصحابش فرمود: «اَلدِّینُ النَّصِیحَهُ قُلْنا لِمَنْ قالَ لِلَّهِ وَلِکِتابِهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِاَئِمَّهِ الْمُسْلِمِینَ وَعامَّتِهِمْ؛
دین، نصیحت و خیرخواهی است. [اصحاب می‌گویند:] پرسیدیم: [خیرخواهی] برای چه کسی؟ فرمود: برای خدا و کتابش و برای رسول خدا و پیشوایان مسلمین و تمام مسلمانان.» روشن است که نصیحت به معنای اندرز در مورد خدا و رسول اوصلی الله علیه وآله معنی ندارد و معلوم می‌شود مراد از آن خیرخواهی است.
راغب می‌گوید: «نصح و نصیحت، هر کار یا هر سخنی است که در آن مصلحت صاحب عمل و سخن باشد... و این واژه یا در اصل به معنای خلوص و اخلاص است؛ لذا به عمل خالص «ناصح» می‌گویند و یا به معنای اصلاح نمودن و محکم کاری است که به کار خیاط «نُصح» می‌گویند؛ به خاطر اصلاح و محکم کاری که بر روی پارچه انجام می‌دهد... و توبه نصوح هم یا به معنای توبه خالص است و یا توبه محکم و پایدار.»
از آنجا که شخص خیرخواه از روی خلوص و اخلاص در کار دیگران می‌کوشد و یا دنبال اصلاح و محکم کاری در امور دیگران است، واژه نصح و نصیحت دربارهٔ او به کار می‌رود.
امام صادق علیه السلام فرمود: عَلَیکُمْ بِالنُّصْحِ لِلَّهِ فِی خَلْقِهِ فَلَنْ تَلْقاهُ بِعَمَلٍ اَفْضَلَ مِنْهُ؛ بر شما لازم است که خیرخواه خلق خدا برای [رضای] خدا باشید؛ چرا که هرگز با عملی که با فضیلت تر از خیرخواهی باشد خدا را [در روز قیامت] ملاقات نخواهید کرد و هر گاه این واژه در بحث اخلاقی به کار رود، درست نقطه مقابل حَسَدْ قرار دارد. نُصح در اخلاق یعنی خیرخواهی و اینکه انسان نه تنها خواهان زوال نعمت از دیگران نباشد، بلکه خواهان بقای نعمت و فزونی آن برای همگان باشد و خلاصه هر آنچه از خیر و خوبی و سعادت برای خود می‌خواهد، برای دیگران نیز بخواهد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «لِینْصَحْ الرَّجُلُ مِنْکُمْ اَخاهُ کَنَصِیحَتِهِ لِنَفْسِهِ؛ باید مردی [و انسانی] از شما خیرخواه برادرش باشد؛ آن گونه که خیرخواه خویش است.»

خیرخواهی

اهمیت خیرخواهی در روایات

در روایات نیز تعبیرات حساس و حیاتی از نصح و خیرخواهی آمده است که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

محبوب‌ترین عمل

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «قالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ اَحَبُّ ما تَعَبَّدَ لِی بِهِ عَبْدِی النُّصْحُ لِی؛ خداوند عزّ وجل فرمود: محبوب‌ترین چیزی که بنده من به آن مرا عبادت می‌کند، خیرخواهی برای من [و در راه رضایت من] است.» در واقع، با خیرخواهی گستره بندگی خداوند بیش تر می‌شود و این تنها ناصح نیست که بندگی می‌کند؛ بلکه نصیحت پذیرها نیز در مسیر بندگی قرار می‌گیرند.

بالاترین منزلت

هر کس در مسیر خیرخواهی مردم قدم بردارد، از باب «اَلْخَلْقُ کُلُّهُمْ عِیالُ اللَّهِ» در مسیر خدا قدم برداشته و حرکت در مسیر الهی باعث بالا رفتن مقام و منزلت اخروی او می‌شود.
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اِنَّ اَعْظَمَ النَّاسِ مَنْزِلَهً عِنْدَ اللَّهِ یوْمَ الْقِیامَهِ اَمْشاهُمْ فِی اَرْضِهِ بِالنَّصِیحَهِ لِخَلْقِهِ؛ به راستی بلندمرتبه‌ترین مردم در پیشگاه خداوند در قیامت کسی است که از همه بیش تر تلاش در خیرخواهی مردم کرده است.»

برترین عمل

امام صادق علیه السلام فرمود: «عَلَیکُمْ بِالنُّصْحِ لِلَّهِ فِی خَلْقِهِ فَلَنْ تَلْقاهُ بِعَمَلٍ اَفْضَلَ مِنْهُ؛ بر شما لازم است که خیرخواه خلق خدا برای [رضای] خدا باشید؛ چرا که هرگز با عملی که با فضیلت تر از خیرخواهی باشد خدا را [در روز قیامت] ملاقات نخواهید کرد.»
امّا نشانه ناصح [و خیرخواه] چهار چیز است: ۱. به حق داوری و حکم می‌کند؛ ۲. و خود نیز حق را مراعات می‌کند [و به حق رفتار می‌کند] ؛ ۳. و آنچه برای خود می‌پسندد، برای مردم نیز می‌پسندد؛ ۴. و بر هیچ کس تعدّی [و تجاوز] روا نمی‌دارد

عملی ضروری و فراگیر

نُصح و خیرخواهی فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه یک وظیفه دینی و اسلامی است و بر همگان لازم است در هر حال خیرخواه برادران مؤمن خویش باشند.
امام علی علیه السلام فرمود: «اِمْحَضْ اَخاکَ النَّصِیحَهَ حَسَنَهً کانَتْ اَوْ قَبِیحَهً؛ برادرت را خالصانه نصیحت و خیرخواهی کن؛ خواه [اندرز و خیرخواهی تو در نظر او] نیک باشد یا زشت.» و امام صادق علیه السلام فرمود: «یجِبْ لِلْمُؤْمِنِ عَلَی الْمُؤْمِنِ النَّصِیحَهُ لَهُ فِی الْمَشْهَدِ وَالْمَغِیبِ؛ بر مؤمن واجب است که خیرخواه [برادر] مؤمن [خود] باشد؛ چه در پشت سر و چه در حضور او.»

نشانه انسان خیرخواه

هم برای شناسایی افراد خیرخواه از غیر آنها و هم برای شناخت خود لازم است که اجمالاً با برخی نشانه‌های نُصح و خیرخواهی آشنا گردیم:
۱ تا ۴. نشانه‌های انسان خیرخواه در کلام پیامبرصلی الله علیه وآله
رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:اَمَّا عَلامَهُ النَّاصِحِ فَأَرْبَعَهٌ یقْضِی بِالْحَقِّ وَیعْطِی الْحَقَّ مِنْ نَفْسِهِ وَیرضی لِلنَّاسِ ما یرضاهُ لِنَفْسِهِ وَلا یعْتَدِی عَلی اَحَدٍ؛ امّا نشانه ناصح [و خیرخواه] چهار چیز است:
۱. به حق داوری و حکم می‌کند؛
۲. و خود نیز حق را مراعات می‌کند [و به حق رفتار می‌کند] ؛
۳. و آنچه برای خود می‌پسندد، برای مردم نیز می‌پسندد؛
۴. و بر هیچ کس تعدّی [و تجاوز] روا نمی‌دارد.»
۵. نهی از آنچه برای خود نمی‌پسندد
امام علی علیه السلام فرمود: «حَسَبُ الْمَرْءِ... مِنْ نُصْحِهِ نَهْیهُ عَمَّا لا یرْضاهُ لِنَفْسِهِ؛ از خیرخواهی مرد همین بس که... از آنچه برای خود نمی‌پسندد، [دیگران را] نهی نماید.»
۶. فرمانبرداری از خدا
حضرت علی علیه السلام فرمود: «اِنَّ اَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَاِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصاهُمْ لِرَبِّهِ؛ همانا مطیع‌ترین مردم برای خدا ناصح‌ترین آنان به خود می‌باشد و نافرمان‌ترین مردم نسبت به خداوند فریبکارترین نسبت به خود می‌باشد.»
۷. حسود نباشد
کسی می‌تواند خیرخواه مردم باشد که از پیشرفت دیگران ناراحت نشود و به تعبیر بهتر، حسود نباشد. حسود هرگز نمی‌تواند ناصح و خیرخواه خوبی برای مردم باشد.
امام صادق علیه السلام فرمود: «اَلنَّصِیحَهُ مِنَ الْحاسِدِ مُحالٌ؛ خیرخواهی از انسان حسود [نسبت به دیگران محال است.» منظور محال عادّی است؛ یعنی معمولاً انسان حسود خیرخواه مردم نیست؛ نه محال عقلی؛ چون ممکن است در موردی بر اثر انفعال و... حسود هم بتواند خیرخواهی کند.

آثار خیرخواهی

انسان خیرخواه چون دارای نیت پاک است و بر اساس«اِنَّمَا الْاَعْمالُ بِالنِّیاتِ؛ همانا عملها بر اساس نیتها هستند [که محاسبه می‌شوند] .«هر روز از نظر روحی و روانی ترقّی و رشد بیشتری پیدا نموده، به خداوند نزدیک تر می‌شود.
تا آنجا که بالاترین مقام در نزد خداوند مخصوص خیرخواهان است:.»... اَعْظَمُ النَّاسِ مَنْزِلَهً... اَمْشاهُمْ... بِالنَّصِیحَهِ»
راوی می‌گوید: نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نشسته بودم، آن حضرت فرمود: «اکنون شخصی بر شما وارد می‌شود که از اهل بهشت است.» پس مردی از انصار در حالی که آب وضو از محاسنش می‌چکید وارد شد و سلام کرد و مشغول نماز شد. فردای آن روز نیز پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آن سخن را تکرار فرمود. باز همان مرد انصاری وارد شد و روز سوم نیز همین داستان تکرار شد. بعد از خارج شدن آن حضرت از مجلس، یکی از یاران به دنبال آن مرد انصاری رفت و سه شب در نزد او به سر برد؛ ولی از شب بیداری و عبادت [فراوان] چیزی ندید، جز اینکه هنگام رفتن به رختخواب ذکر خدا را می‌گفت و بعد می‌خوابید و برای نماز صبح بیدار می‌شد.
انسان خیرخواه چون دارای نیت پاک است و براساس «اِنَّمَا الْاَعْمالُ بِالنِّیاتِ؛ همانا عملها براساس نیتها هستند [که محاسبه می‌شوند] .«هر روز از نظر روحی و روانی ترقّی و رشد بیش تری پیدا نموده، به خداوند نزدیک تر می‌شود. تا آنجا که بالاترین مقام در نزد خداوند مخصوص خیرخواهان است:.. اَعْظَمُ النَّاسِ مَنْزِلَهً... اَمْشاهُمْ... بِالنَّصِیحَهِ
بعد از سه شب آن صحابی گفت: من از پیغمبر خداصلی الله علیه وآله دربارهٔ تو چنین سخنی شنیدم، خواستم بفهمم که چه اعمال و عباداتی انجام می‌دهی که باعث شده پیامبرصلی الله علیه وآله تو را بهشتی بخواند؟ مرد انصاری در جواب گفت: غیر از آنچه دیدی از من بندگی [بیشتری] سر نمی‌زند، جز آنکه بر احدی از مسلمانان در خود غشّ و خیانتی نمی‌بینم و بر خیر و خوبی که خدای تعالی به او عنایت کرده، حسدی نمی‌ورزم [و در یک کلام خیرخواه مردم هستم] . آن صحابی گفت: این حالت است که تو را به این مرتبه [عالی] رسانده و این صفتی است که تحصیل آن از ما [و از هر کسی] برنمی آید.»

نکات پایانی

در خیرخواهی و خیرپذیری به این نکات توجه شود:

میانه روی

اندازه نگهدار که اندازه نکوست
هم لایق دشمن است وهم لایق دوست
امام زین العابدین علیه السلام فرمود: «کَثْرَهُ النُّصْحِ تَدْعُو اِلَی التُّهَمَهِ؛ زیادی نصحیت و خیرخواهی [و تکرار آن عامل [بدگمانی] و تهمت می‌شود.»

توجه به خیرخواهی دیگران

خیرخواهی و نصیحت آن گاه به نتیجه مفید می‌رسد که شخص نصیحت شده، خیرخواهی دیگران را مورد توجّه قرار دهد و به آن ترتیب اثر دهد.
امام علی علیه السلام فرمود: «طُوبی لِمَنْ اَطاعَ ناصِحاً یهْدِیهِ وَتَجَنَّبَ غاوِیاً یرْدِیهِ؛ خوشا به حال کسی که خیرخواهی ناصحی را که او را هدایت می‌کند، اطاعت کند و از گمراهی شخصی که او را به پستی می‌کشاند، دوری گزیند.»
و حضرت باقر علیه السلام فرمود: «اِتَّبِعْ مَنْ یبْکِیکَ وَهُوَ لَکَ ناصِحٌ وَلا تَتَّبِعْ مَنْ یضْحِکُکَ وَهُوَ لَکَ غاشٌّ؛ پیروی کن کسی را که تو را می‌گریاند در حالی که خیرخواه توست و پیروی نکن از کسی که تو را می‌خنداند لیکن فریبنده توست.»

منبع

ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره96

پانویس

منبع:سایت تبیان - تاریخ برداشت : ۹۵/۴/۱۳

بازگشت به خیرخواهی برای مؤمنین