فرهنگ مصادیق:تکوین و تحول اقطاع در اسلام از آغاز تا پایان دوره امویان
پایان نامه. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه تربیت مدرس. ۱۳۷۸. پایان نامه دکترا
استاد راهنما: هادی عالم زاده | دانشجو: جمال موسوی
در این رساله سیر و کارکردهای اقطاع به عنوان نهادی اقتصادی از زمان پیامبر (ص) تا پایان خلافت امویان به روش تاریخی و با استاد بر منابع کهن و متعبر تاریخ اسلام همچون کتاب الخراج ابویوسف، کتاب الاموال ابوعبید، سیره ابن هشام، تاریخی یعقوبی، فتوح البلدان بلاذری، تاریخ طبری و نظایر آن بحث و بررسی شده ست. در فصل اول، سیاست پیامبر (ص) دربارهٔ اقطاع اراضی موات و آباد، اقطاع محصولات اراضی یا طعمه، اقطاع اماکن مسکونی و اقطاع معادن تبیین، و معلوم گردیده است که همه این اقطاعات به صورت تملیک، موروثی و بلاشرط بوده و رفع نیاز از مهاجران نخستین، تالیف قلوب تازه مسلمانان و توسعه عمران و آبادی زمین از اهداف اولیه تاسیس این نهاد بوده است. در فصل دوم، سیاست خلفای راشدین در مساله اقطاع و نیز اراضی مشمول اقطاع یعنی "صوافی" مورد بررسی قرار گرفته و تحولات آن در مقایسه با دوره پیشین بیان شده است. تحولات اقطاع در دوره امویان موضوع فصل سوم رساله است که در آن علاوه بر اقطاع دیوانی و اقطاع نظامی،ذ مفاهیم طمعه، ایغار و مقاطعه مرسوم در این دوره نیز بررسی شده است. در دو فصل اخیر نشان داده شده است که سیاست عثمان بن عفان و خلفای اموی در خصوص نظام زمینداری و واگذاری اقطاعات -برخلاف گذشته-آثار و پیامدهای منفی اجتماعی و اقتصادی به دنبال داشت، از جمله ایجاد املاک وسیع و ظهور مالکان بزرگ که این پدیده خود موجب اخلال در تعادل اجتماعی و اقتصادی و ایجاد شکاف طبقاتی و مالا زمینه ساز بروز یا تشدید برخی بحرانهای سیاسی، خاصه در حجاز و عراق گردید. و بالاخره در آخرین فصل رساله، تاثیر عوامل اجتماعی و اقتصادی بر شکل گیری و تحول قطاع، در دورههای مورد بحث، به اجمال تحلیل و بررسی شده است.
