فرهنگ مصادیق:تشریح جسدغیرمسلمان
محتویات
مقدمه
از دیرباز، تشریح علمی و عملی در آموزشهای پزشکی جایگاه ویژهای داشته است. شکّی نیست که شناخت و درمان بسیاری از بیماریها از رهگذر تشریح، میسّر و آسان شده است. تشریح علمی بدن انسان هیچ اشکال شرعی ندارد، لیکن تشریح عملی بدن و اندام میّت از دیدگاه شرع مقدس اسلام با احکام ویژهای همراه است. در تشریح موضوعات متعددی وجود دارد که در این فصل، احکام هریک از آنها خواهد آمد.
تشریح جسد غیرمسلمان
ـ تشریح جسد غیرمسلمان و قطع اعضای او برای آموزش و پیوند، مطلقاً جایز است، و اگر حیات مسلمانی بر این تشریح متوقّف باشد واجب است، مگر این که اولیای او مخالفت کنند و فتنه و فسادی به دنبال داشته باشد.
تشریح جسد مسلمان
ـ تشریح جسد مسلمان ـ از لحاظ حکم اوّلی ـ جایز نیست و اگرکسی مرده مسلمانی را تشریح کند معصیت کرده و اگر سر او را قطع کند یا اعضای بدنش را جدا نماید به شرح و ترتیبی که در بحث دیات ذکر شده، دیه بر او واجب میشود.
ـ اگر تشریح جسد غیرمسلمان برای آموزش پزشکی ممکن باشد، تشریح جسد مسلمان جایز نیست گرچه حیات یک یا جمعی از مسلمانان متوقف بر این آموزش باشد و در صورت امکان تشریحِ غیرمسلمان، اگر کسی جسد مسلمان را تشریح کند گناه کرده است و به شرح و ترتیبی که در بحث دیات ذکر شده، دیه بر او واجب میشود.
ـ اگر حفظ جان مسلمانی بر تشریح متوقف باشد و تشریح کافر ممکن نباشد، تشریح جسد مسلمان جایز است، امّا برای مجرد آموزش و در صورتی که جان مسلمانی بر آن متوقف نباشد جایز نیست.
ـ در مواردی که حاکم شرع، تشریح بدن مردهای را لازم بداند، میتواند حکم به تشریح آن کند و در این فرض، تشریح جایز است.
ـ اگر اثبات حق متوقف بر نگهداری و یا تشریح جسد مسلمان باشد و طریق دیگری نباشد، نگهداری و تشریح آن اشکال ندارد و بهتر آن است که از حاکم شرع اجازه گرفته شود.
ـ در عدم جواز تشریح جسد مسلمان تفاوتی بین مسلمان شیعه و سنّی وجود ندارد.
ـ تشریح جسد افراد به ظاهر مسلمان که به خاطر فساد اخلاقی و قاچاق مواد مخدّر و... اعدام شدهاند جایز نیست مگر اینکه ارتداد و کفرشان ثابت شده باشد.
ـ در صورتی که تشریح کننده نداند که میّت مسلمان است یا غیرمسلمان، اگر در کشورهای مسلمان باشد محکوم به اسلام است و تشریح آن بدون ضرورت(۱) جایز نیست ولی اگر در کشورهای غیرمسلمان باشد حکم میّت غیرمسلمان را دارد.
ـ هرگاه مسلمانی وصیّت کند که جسد او را بعد از مرگ تشریح کنند، چنین وصیّتی نافذ نیست; آری اگر بر تشریح یک امر اهمّی مترتّب شود از قبیل اینکه جسد این شخص دارای مرضی خاص بوده که غیر از راه تشریح نمیتوانند به آن پی ببرند تا برای معالجه دیگران استفاده نمایند، در این صورت تشریح جایز است.
ـ در مواردی که تشریح جسد مسلمان جایز نیست، اگر اولیای او اجازه تشریح جسدش را بدهند، باز هم تشریح جسد حرام است.
تهیه جسد و استخوان
ـ اگر تهیه جسد غیرمسلمان برای آموزش و تشریح ممکن است باید تهیه کنند تا از تشریح جسد مسلمان جلوگیری شود، هرچند مستلزم تأمین بودجه و خرید از کشورهای دیگر باشد.
ـ نبش قبر مسلمانان برای تهیه استخوان جهت تشریح جایز نیست مگر این که نیاز فوری و ضروری پزشکی برای دستیابی به آنها وجود داشته باشد و دسترسی به استخوان میّت غیرمسلمان هم ممکن نباشد.
۱ ـ مقصود از کلمه «ضرورت» این است که حفظ جان مسلمان بر آن متوقّف باشد.
نگهداری و فروش استخوان
ـ اگر استخوان متعلق به کافر باشد نگهداری و استفاده از آنها مانعی ندارد، ولی استخوان مسلمان را نمیتوان نگاه داشت و باید دفن کرد.
ـ خرید و فروش استخوان کافر جایز نیست، امّا اگر استخوان کافر در اختیار کسی باشد، میتواند از شخص دیگری که مثلا برای تشریح به آن احتیاج دارد، مبلغی بگیرد و استخوان را در اختیار او قرار دهد.
تماس با جسد
ـ اگر کسی به جسد انسان میّت و یا استخوان و یا بعضی اعضای استخوان دار میّت مسلمانی که سه غسل او تمام شده دست بزند، یا با یکی از اعضای خود با آن تماس بگیرد، غسل مسّ میّت بر او واجب نمیشود. ولی اگر پیش از آن که غسل سوم تمام شود، با یکی از قسمتهای بدن میّت تماس پیدا کند، اگر چه غسل سوم آن قسمت تمام شده باشد، باید غسل مسّ میّت نماید.
دیه تشریح و قطع عضو میّت
دیه تشریح و یا قطع اعضای میّت به شرح زیر است:
الف: بریدن سر میّت غیر مسلمان و سایر اعضای بدنش دیه ندارد، ولی بریدن سر میّت مسلمان و اعضای دیگرش اگر در موردی باشد که تشریح آن برای آموزش پزشکی لازم باشد، به این معنی که حفظ جان مسلمانان متوقف بر این آموزش باشد ـ در این صورت ـ دیهای بر آن مترتّب نیست و همچنین است در صورتی که شخص وصیّت کرده باشد،بعد از مرگ، جسدش را تشریح نمایند. امّا در مواردی که بریدن آنها جایز نباشد، دیه لازم است.
ب: قطع کردن سر میّت مسلمان حرّ صد دینار دیه دارد و دیه قطع اعضا و سایر جنایات وارده بر او مثل نسبت دیه قطع سر میّت است به دیه انسان زنده یعنی یک دهم آن است. مثلاً قطع یک دست پنجاه دینار و قطع دو دست صد دینار دیه دارد. و قطع یک انگشت ده دینار دیه دارد و همین طور نسبت به جراحات وارده بر سر و صورت. و دیه از اموال ورثه نیست بلکه به خود میّت اختصاص دارد که باید در امور خیریه مصرف شود، البته ظاهراً قرض میّت را میتوان از آن پرداخت کرد و زن و مرد و کوچک و بزرگ در آن مساوی هستند.
ج: در مواردی که حفظ جان مسلمانان متوقف بر تشریح جسد مسلمان است بنابر احتیاط واجب باید دیه آن پرداخت شود تا صرف امور خیر برای متوفّی شود.
خارج کردن اشیای قیمتی از بدن میّت
ـ خارج کردن اشیای قیمتی مانند پلاتین و... از بدن میّت مسلمان به شرطی که بی احترامی به میّت محسوب نشود جایز است.
نگهداری جسد
ـ جسد مسلمان چه بالغ باشد و چه نابالغ و یا جنین سقط شده ملحق به مسلمان، مطلقاً باید دفن شود و نگهداری آن بنابر حکم اوّلی جایز نیست.
