فرهنگ مصادیق:بدعت چیست؟آیا سیئه یا حسنه دارد؟
محتویات
پرسش
بدعت چیست؟ آیا سیئه یا حسنه دارد؟ چند مثال بزنید.
پاسخ اجمالی
بدعت در لغت به معنای کار نو و بی سابقه است و در اصطلاح به معنای "ادخال ما لیس من الدین فی الدین" است؛ یعنی نسبت دادن چیزی به دین در حالی که در واقع جزو دین و شریعت نیست.
بدعت گذاری در دین؛ سیئه دارد و از گناهان کبیره است و در حرمت آن هیچ تردیدی نیست. پیامبر اکرم (ص) فرمود: ایجاد هر امری که سابقه در دین نداشته بدعت و هر بدعتی گمراهی و هر گمراهی در آتش است.
مانند کسی که نماز مستحبی را به جماعت بخواند یا سه مرتبه اعضاء وضوء را بقصد وضوء، بشوید، که در حدیث آمده که عاملش بدعت گذار است؛ یعنی بر خلاف سنت رفتار کرده است؛ زیرا آنچه در زمان پیامبر (ص) نبوده داخل دین کرده است.
اینها همه از مصادیق بدعت است و حرمت شرعی دارد و از گناهان کبیره است.
منظور از امر تازه و بی سابقه در دین این است که با هیچ یک از قوانین و مقررات اسلا م هماهنگی و سازگاری نداشته باشد پس تطبیق مقررات کلی اسلام بر مصادیق جدید و تازه بدعت نیست.
پاسخ تفصیلی
بدعت در لغت به معنای کار نو و بی سابقه است.
در اصطلاح شرعی به معنای نسبت دادن چیزی به دین در حالی که در واقع مطابق با هیچ یک از دستورات کلی دین و شریعت نباشد.
طبق این معنا بسیاری از رفتارهای مسلمین در صورتی که آن را به دین نسبت ندهند یا به اعتباری زیر مجموعه یکی از برنامههای کلی اسلام باشد از دایره بدعت خارج است و حرمتی ندارد [۱]
دربارهٔ تعریف اصطلاحی بدعت دو نکته مورد توجه است:
۱- بدعت نوعی تصرف در دین، از طریق افزودن یا کاستن شریعت است.
بنابر این آنجا که نوآوری، ربطی به دین و شریعت نداشته باشد، بلکه به عنوان یک مسأله عرفی و عادی انجام گیرد، بدعت نخواهد بود. مثلاً اگر ملتی یک روز خاص را برای خود به عنوان روز جشن و شادی معین کند، اما نه به این قصد که شرع چنین دستوری داده است، چنین کاری بدعت نیست هر چند بایستی حلیت و حرمت آن از جهات دیگری مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
از اینجا روشن میشود که بسیاری از نوآوریهای بشری در زمینه هنر، ورزش، صنعت، و ... از قلمرو بدعت اصطلاحی بیرون بوده و آن چه دربارهٔ آنها مطرح است مسأله حلال و حرام بودن آنها از جهات دیگر است که خود ملاک و مقیاس خاص خویش را دارد.
۲- منظور از امر تازه و بی سابقه در دین این است که با هیچ یک از قوانین و مقررات جزئی و کلی اسلام هماهنگی و سازگاری نداشته باشد، و نتوان مقررات کلی اسلام را بر مصادیق جدید و تازه، تطبیق کرد.
توضیح این که: اساس بدعت در شرع به این نکته باز میگردد که چیزی را به عنوان یک امر شرعی که دین به آن فرمان داده به کار برند، در حالی که برای مشروعیت آن، اصل یا ضابطهای در شرع وجود نداشته باشد؛ ولی هرگاه کاری را که انسان به عنوان یک عمل دینی انجام میدهد و دلیل شرعی (به صورت خاص، یا کلی و عام) بر مشروعیت آن وجود داشته باشد، آن عمل بدعت نخواهد بود. از بیان فوق، بسیاری از شبهات واهی که بر دست و پای برخی از افراد پیچیده است حل میشود. برای نمونه، انبوه مسلمانان جهان روز میلاد پیامبر اکرم (ص) را جشن میگیرند اما گروهی این امر را بدعت مینامند! در حالی که طبق آنچه گفتیم، هرگز ملاک بدعت بر آن صادق نیست. زیرا به فرض هم که این نوع تکریم و اظهار محبت، در شرع وارد نشده باشد، ولی اظهار محبت به پیامبر گرامی اسلام (ص) و خاندان او (س) یکی از اصول مسلم اسلام است که این گونه جشنها و احتفالات مذهبی جلوه و مظهری از آن اصل کلی است.
هیچ کدام از مذاهب اسلامی در حرمت شدید بدعت (داخل کردن چیزهایی که از دین نیست در دین) تردید نکردهاند .
مرحوم نراقی (ره) از علمای بزرگوار شیعه میفرماید: "حرمت بدعت مورد اتفاق امت اسلام است، بلکه اصل حرمت آن ضروری دین و ملت است".
بنابر این بدعت دارای سیئه میباشد دلیل عمده حرمت، روایات مستفیض بلکه متواتری است که شیعه و اهل سنت از پیامبر خدا (ص) نقل کردهاند که فرمودند : "ایجاد هر امری که سابقه در دین نداشته بدعت است و هر بدعتی گمراهی است و هر گمراهی در آتش است ".
علامه مجلسی، عالم بزرگ شیعی میگوید: " بدعت در شرع، چیزی است که پس از رسول گرامی حادت شده (به عنوان دین قلمداد شده) و دلیل شرعی خاص یا عامی نیز بر جواز آن در کار نباشد". مرحوم نراقی(ره) نیز این دیدگاه را پذیرفته و نوشته است: "بدعت عملی است که غیر شارع بدون دلیل و مدرک شرعی، آن را برای دیگران، به صورت یک عمل شرعی وانمود کند. اما اگر عملی از ناحیه شرع ثابت نشده باشد و آن عمل را کسی انجام دهد، بدون ارائه به صورت یک عمل شرعی، آن عمل از جهت بدعت حرام نخواهد بود گرچه ممکن است از جهت دیگری حرام باشد". شاطبی از فقیهان اهل سنت نیز، همین نظر را دارد و میگوید: "بدعت، طریقهای است در دین که اختراع شده و اصلی در شریعت ندارد. و لیکن در صورت، مشابه با شریعت است و به عنوان یک امر شرعی وانمود میشود" .بنابر این اگر مسلمانی اعمالی را انجام دهد که هیچ گونه سابقهای در دین نداشته باشند به شرط آنکه آن اعمال را به دین منسوب نکند و از دین نداند بدعت نخواهد بود [۲] .
در هر حال بدعت گذاری در دین دارای آثار مخرب سیاسی و اجتماعی و فرهنگی است و مهمترین عامل تخریب دین در جامعه است. شاید به خاطر همین عواقب و آثار بوده است که پیامبر (ص) دستور تخریب مسجد ضرار را دادهاند [۳]
لذا بدعت در دین و احکام آن، ممنوع است؛ مانند این که کسی نماز مستحبی را به جماعت بخواند یا مانند افرادی که بعضی حیوانات حلال گوشت را بر خود یا بر زنهای خود حرام کردند که این بدعت در دین است. [۴]
یا این که سه مرتبه اعضای وضو را به قصد وضو بشوید زیرا در حدیث وارد شده "من توضأ ثلاثا فقد ابدع" یعنی خلاف سنّتی که در زمان پیامبر (ص) بوده، عمل کرده و بدعت گذار است [۵] [۶] .
