فرهنگ مصادیق:اسلام درباره بازی چه حکمی دارد؟
مقدمه
به طور کلی در اسلام قمار و نیز بازی با آلات قمار حرام است. حرمت بازی با پاسور که یکی از ابزارهای قمار شناخته میشود، نیز از این باب است. بنابراین، وقتی چیزی ابزار قمار شناخته میشود، بازی با آن حرام خواهد بود. البته اگر مرجع تقلید در «آلت قمار بودن» پاسور تردید کند، فتوا به حرمت نمیدهد؛ چنان که از فتوای مرحوم آیت الله اراکی)ره( چنین به دست میآید. دربارهٔ شطرنج یک دیدگاه این است که: به طور کلی امروزه در سطح جهان آن را آلت قمار به شمار نیاورده، نوعی وسیله بازی فکری میشناسند. بر این اساس، شطرنج از نظر موضوع حکم شرعی تغییر ماهیت داده و به تبع آن حکمش نیز دگرگون شده است.
چه این که هر موضوعی حکم مخصوص به خود دارد. برای توضیح بیش تر دربارهٔ حکم شرعی بازی با شطرنج، پاسور و... باید به نکات زیر توجّه کرد:
بازیها به چهار گروه تقسیم میشوند
الف( بازی با آلات قمار با شرطبندی
ب( بازی با آلات قمار بدون شرطبندی
ج( بازی با غیر آلات قمار با شرطبندی
د( بازی با غیرآلات قمار بدون شرطبندی
علما دربارهٔ تعریف «قمار» اختلاف نظر دارند؛ ولی بدون تردید حکم دو نوع بازی روشن است. قسم چهارم قمار نیست و به هیچ وجه حرمت ندارد؛ همان طور که در قمار بودن قسم اول و حرام بودن آن تردید نیست. نوع سوم نیز تقریباً محل اتفاق نظر علمای دینی است و بسیاری از فقها اصلاً ملاک قماربازی را توأم بودن آن با برد و باخت و شرطبندی میدانند، حتّی اگر بازی با آلات قمار نباشد؛ مانند فوتبال که فی نفسه حرام نیست اما اگر با شرطبندی و برد و باخت مالی همراه باشد، قمار شمرده شده، حرام میگردد. پس شرطبندی در هرگونه بازی حرام است مگر در موارد استثنایی مانند شنا و تیراندازی و اسب سواری.
۱ تنها مورد اختلاف قسم دوم است؛ یعنی بازی با آلات قمار بی آن که با برد و باخت و شرطبندی همراه باشد. قبل از هر چیز باید یاد آور شد، قمار و بازی با آلات قمار متفاوت است؛ زیرا همان طور که گفته شد، ممکن است قمار بدون آلات قمار نیز صورت پذیرد. از سوی دیگر، بازیها تنها به خاطر قمار بودن حرمت ندارند. براساس روایات و فتوای فقها، بازی با آلات قمار نیز حرام است. مراد از آلت قمار، ابزاری است که نوعاً با آن قمار بازی میکنند؛ به عبارت دیگر، چیزی که در عرف متدیّنان و کسانی که تقیّد شرعی دارند، ابزار قمار بازی شمرده میشود؛ هر چند به قصد سرگرمی یا پرورش فکر بدون بردو باخت نیز مورد استفاده قرار میگیرد. این کار بازی با آلت قمار شمرده میشود و طبق روایات حرام است؛ اگر چه قمار نام نگیرد.
۳. دلیل تغییر حکم برخی بازیها بدان جهت است که، ممکن است یکی از آلات قمار به تدریج تغییر ماهیّت دهد و دیگر در عرف متدینان ابزار قمار شمرده نشده، ابزار تفریح و سرگرمی یا پرورش فکر خوانده شود. - چنان که برخی دربارهٔ شطرنج اظهار میدارند - در این صورت حکم آن تغییر میکند؛ زیرا حکم تابع موضوع است و با دگرگونی موضوع دگرگون میشود. بنابراین، بهتر است در این موارد به جای »تغییر حکم« از عبارت »تغییر موضوع« استفاده کنیم تا آنها که دقّت کافی ندارند نگویند اگر حلال و حرام پیغمبر)ص( ابدی است، چرا حکم خدا دگرگونی مییابد و حرمت به حلیت تبدیل میشود.
۴. گاه مرجع تقلید که کارشناس امور دینی است، یقین دارد وسیلهای ابزار قمار شمرده میشود. در این صورت، بازی با آن را حرام اعلام میکند. گاه ممکن است مرجع تقلید در صدق این عنوان تردید داشته باشد. بنابراین، فتوای هر مرجع تقلید برای مقلدان خودش اعتبار دارد؛ همان طور که بیمار به دستور پزشک خود عمل میکند. پس ممکن است یک مرجع تقلید مانند حضرت آیت اللّه سیستانی یا صافی گلپایگانی بازی با شطرنج را مطلقاً حرام بداند؛ ولی برخی مراجع دیگر مانند امام خمینی، مقام معظم رهبری، آیات عظام فاضل، مکارم و بهجت به شرط آن که آلت قمار باشد، حرام به شمارش آورند. بر این اساس چنانچه از آلت قمار بودن خارج شود، حرمتش نیز پایان مییابد. بنابراین، هرگونه بازی اگر همراه شرط بندی و یا با آلات قمار باشد، حرام است؛ مانند تخته نرد و شرط بندی در فوتبال. چنانچه وسیلهای قبلاً آلت قمار بوده و اکنون در آلت قمار بودنش تردید داریم، باید برای شناختن حکم آن به مرجع تقلید خود مراجعه کنیم. برای اطلاع بیش تر دربارهٔ قمار از دیدگاه آیات و روایات و سابقه تاریخی اش در پیش از بعثت، مطالب زیر سودمند مینماید. خداوند متعال قمار را، در ردیف میگساری و بت پرستی، از کارهای پلید شیطانی دانسته و به اجتناب از آن فرمان داده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»؛
۲-ای کسانی که ایمان آوردهاید، بدانید که شراب، قمار، بتها و چوبهای مخصوص برد و باخت، پلید و ناپاک و از کارهای شیطانی است، پس از این کارها بپرهیزید تا رستگار شوید«. «میسر» یعنی قمار. ریشه این واژه «یسر» به معنای آسانی است. قمار را از آن جهت «میسر» میخوانند که سبب گِرد آمدن آسان و بی زحمت مال میگردد.
۳ امام رضا)ع( میفرماید: »المیسر هوالقمار؛ میسر همان قمار است.
۴ البته در روایات متعدد، بازی با آلات قمار نیز در ردیف »میسر« شمرده شده است. امام باقر)ع( فرمود: وقتی ]آیه ۹۰ سوره مائده[ نازل شد، از پیامبر اکرم(ص) پرسیدند: یا رسول الله میسر چیست؟ فرمود: هر آنچه که با آن قمار بازی کنند حتی مانند قاب یا گردو.
۵ خداوند متعال در آیه بعدی میفرماید: شیطان همواره در صدد ایجاد دشمنی میان شما اهل ایمان و نیز بازداشتن شما از یاد خدا و برپایی نماز است و قماربازی و میگساری ابزار شیطان در نیل به این هدف شمرده میشود: «إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاهِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ».
۶ خداوند متعال همچنین میگساری و قماربازی را در یک ردیف و از گناهان کبیره میداند. البتّه ممکن است قمار و مِی منافعی نیز داشته باشد؛ اما قطعاً آثار زیانبار آن از سودش بیش تر است: »یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِما إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَ...«.
۷ آیه سوم سوره مائده - »حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَهُ وَ الْمَوْقُوذَهُ وَ الْمُتَرَدِّیَهُ وَ النَّطِیحَهُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاَّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ...« - نشان میدهد که تقسیم با »ازلام« نوعی قمار و حرام است. اعراب دوگونه ازلام )تیرهای مخصوص( داشتند: «ازلام» امر و نهی و «ازلام قمار». «ازلام قمار» عبارت بود از ده چوب تیر به نامهای فذّ، توأم، مسبل، نافس، حلس، رقیب، معلّی، سفیح، منیح، و رغد. هفت تای اولی به ترتیب از یک تا هفت سهم داشتند و سه تای اخیر بی سهم بودند. و کیفیت آن - آن گونه که در تفسیر مجمع البیان آمده است.
۸ - چنان بود که شتری را سربریده، ۲۸ قسمت میکردند. آنگاه تیرها را مخلوط کرده، هر یک از ده قمار باز تیری برمی داشت. صاحب هر تیر از سهمی خاص بهره مند میشد و آنان که سه تیر سفیح، منیح و رغد را به دست میآوردند، بی آن که بهرهای از شتر ببرند، پول شتر را میپرداختند. خداوند این کار را فسق میداند؛ یعنی »قمار« و بازی با آلات قمار که همراه برد و باخت باشد، گناه بزرگ و خروج از طاعت خداوند سبحان است.
۹ بی تردید نه تیرهای قمار خصوصیتی در تحریم داشتند و نه حیوان و گوشت آن. بنابراین، اموال به دست آمده از هر نوع برد و باخت و قمار بازی حرام است؛
۱۰ جز در مواردی مانند مسابقه شنا، تیراندازی و اسب سواری. خلاصه این که بازی قمار و آمیخته با برد و باخت مالی - با هر وسیلهای که انجام گیرد - حرام است. به دست آوردن مال به وسیله قمار، تصرف ناروا در مال دیگران است و بر اساس آیه «وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ وَ...»
۱۱ و روایات متعدد حرام شمرده میشود. نکته مهم دیگر بازتاب روانی قمار است. قمارباز همیشه بازنده است؛ چون اگر ببرد، حریص تر میشود و در قمار فزون تر فرو میرود که به معنای افزایش احتمال باخت است. او سرانجام همه آنچه را در دفعات قبل برده، خواهد باخت؛ به ویژه آن که چون ثروت باد آورده است، قدر نمیداند و برنگهداری آن پای نمیفشارد. بی تردید به دست آوردن اموال و زندگی و خانه آشنایان و فرو افکندن آنان در فقر، قساوت قلب بسیار نیاز دارد. چنان که در برخی روایات وارد شده است.
۱۲ قریشیان - همان طور کهامروزه نیز گاه به چشم میخورد - آن قدر به قماربازی ادامه میدادند که حتّی زن و فرزند خود را نیز میفروختند. بازی با آلات قمار حتّی اگر بدون برد و باخت باشد، حرام شمرده شده است تا کسی به این وادی خطرناک که شبکهای شیطانی است، نزدیک نشود. آن که میبازد نیز میکوشد برای جبران شکست روحی و مادی اش به بازی ادامه دهد؛ و چون اعصابش خرد شده است، چه بسا تمام زندگی اش را میبازد و برای تسکین خویش به مواد مخدر و مشروبات الکلی پناه برده، در منجلاب مفاسد فرو میغلتد. شاید بدین جهت شراب و قمار با هم در این آیات آمده است. در خصوص برخی بازیها، مانند شطرنج - هر چند از نظر فقهی اشکال آن برطرف شود - باید دانست »فقه« مرز نهایی میان حرام و واجب را مشخص میسازد. امّا به آثار وضعی آن مانند پیامدهای روانی، قساوت قلب و اتلاف عمر نمیپردازد. برخی کارشناسان مانند«شانتال شوده»، قهرمان شطرنج فرانسوی، شطرنج را ورزشی خسته کننده میدانند؛ ورزشی که پرداختن به آن سایر منابع ذهنی را از کار میاندازد و دیگر فعالیتهای ذهن را بیهوده و پوچ مینمایاند. شطرنج میتواند به مفهوم «نظریه پاسکالی» با فشاری که بر یک نقطه از بدن )مغز( وارد میسازد، اختلال حواس ایجاد کند. یکی دیگر از زیانهای شطرنج، کینهای است که میان بازیکنان پدید میآید؛ چنان که «الخین»، قهرمان شطرنج، میگوید: «برای برنده شدن در بازی شطرنج، باید از حریف متنفر شد». مهم تر از همه آن که بازی با پاسور و شطرنج و... عمر انسان را تلف، اعصابش را فرسوده و روانش را آشفته میسازد.
فهرست منابع
۱. ر.ک: المکاسب، شیخ انصاری، ذیل بحث قمار از مکاسب محرمه؛ هدایهالطالب الی اسرار المکاسب، شهیدی تبریزی، ص ۹۵؛ جواهرالکلام، محمد حسن نجفی، ج ۲۲، ص ۱۰۹.
۲. مائده(۹۰ :(۵.
۳. قاموس قرآن، سید علی اکبر قرشی، ج ۷، ص ۲۶۳.
۴. وسائل الشیعه، حر عاملی، ج ۱۲، ص ۱۱۹، ح ۳.
۵. همان، ح ۴. »قیل یا رسول اللّه! ما المیسر؟ فقال)ص(: کلّ ما تقومر به حتّی الکعاب و الجوز«
۶. مائده(۹۱ :(۵.
۷. بقره(۲۱۹ :(۲.
۸. مجمع البیان، طبرسی، ص ۲۴۴ - ۲۴۵.
۹. همان.
۱۰. تفسیر راهنما، علی اکبر هاشمی رفسنجانی، ص ۲۳۳.
۱۱. بقره(۱۸۸ :(۲؛ نساء(۲۹ :(۴.
۱۲. ر.ک: وسایل الشیعه، ج ۱۲، ص ۱۱۹ - ۱۲۱. در خصوص برخی بازیها، مانند شطرنج - هر چند از نظر فقهی اشکال آن برطرف شود - باید دانست »فقه« مرز نهایی میان حرام و واجب را مشخص میسازد. امّا به آثار وضعی آن مانند پیامدهای روانی، قساوت قلب و اتلاف عمر نمیپردازد.
