فرهنگ مصادیق:آیا شطرنج حرام است؟
محتویات
مقدمه
وقتی که من دانشجوی ترم یک بودم با چندتا از دوستان صمیمی ام که ترم بالایی ما در رشته فقه دانشکده الهیات بودند در سالن تنیس خوابگاه شهید نواب صفوی دانشگاه مازندران مشغول بازی تنیس روی میز بودیم. بعد از یک دور بازی من با دوتا از دوستان نشستیم و مشغول به بحث کردن در رابطه با مسائل سیاسی، اجتماعی و دینی شدیم که به یک باره بحث ما به این فتوا از امام خمینی(ره)رسید که شطرنج را حلال اعلام کردهاند و جنجال شروع شد.
این دوست ما برای اثبات حرفش مبنی بر حرام بودن شطرنج به رساله آیت الله بهجت و افرادی همچون آیت الله دستغیب(شهید محراب) و علامه حسن زاده آملی و روایاتی از امامین صادق و رضا(علیهما السلام )استناد کرد. میگفت آیت الله بهجت شطرنج را حرام اعلام کرده و علامه حسن زاده هم که بنده خدمتشان رفتم و ازش پرسیدم هم همین سخن را فرمودهاند روایتی هم از امام صادق بدین مضمون گفت که هر کس اگر شطرنج بازی کند مانند کسی است که به با مادر خویش زنا کند و اگر نگاهش به شطرنج افتد و از آن مجلس خارج نشود مانند کسی است که به عورت مادر خویش نگاه کرده است و روایتی از امام رضا(ع) بدین مضمون که فرمودهاند بازی کردن با شطرنج حرام است زمانیکه سر امام حسین(ع) را به شام بردند یزید امر کرد تا سر آنحضرت را در طشت در زیر تخت او گذاردند و بساط شطرنج را بر آن پهن نمودند و یزید به بازی با شطرنج مشغول شد و شراب میخورد و مقداری از آن را در طشت میریخت و امام فرمود هرکس چشمش به شطرنج افتد باید یاد کند امام حسین(ع) رو و یزید و آل زیاد را لعنت کند و اگر چنین کند خدا او را از گناهان پاک کند هرچند به تعداد عدد ستارگان باشد. ایشان این سخنان را به یکی از اساتید دانشکده خودمان در رشته فقه که نمیدانم کدام استاد بود هم گفته بود و ایشان هم همه این حرفا رو قبول کرده بود و پاسخی نداشت. نمیدانم چطور یک استاد دانشگاه هرچیزی را بدون سند قبول میکند این هم از عجایب روزگار است. و خلاصه هرچه ما دلیل آوردیم ایشان قانع نشد. تازه نفهمیدیم که علامه حسن زاده چرا و در کجا فرمودهاند که شطرنج حرام است؟و این دوست ما میگفت که شطرنج به این دلایل حرام اعلام شده است.
سخنان و دلایل ما در رابطه با شطرنج
اول نظر مراجع عظام تقلید شیعه در عصر معاصر راجع به شطرنج
آیت الله العظمی خامنهای و حضرت امام خمینی(ره): اگر به نظر مکلّف، شطرنج در حال حاضر از آلات قمار محسوب نشود در این صورت بازی با آن بدون شرطبندی اشکال ندارد
آیت الله العظمی مکارم شیرازی: اگر شطرنج در عرف عام از صورت قمار خارج شده باشد بازی با آن بدون برد و باخت مالی اشکال ندارد.
آیت الله العظمی اراکی: در صورتی که شطرنج از آلت قمار بودن خارج شده باشد، بازی با آن اشکال ندارد.
آیت الله العظمی فاضل لنکرانی: در موردی که شطرنج از آلت قمار بودن خارج شده یعنی برای مکلف این معنی محرز شده باشد و برد و باختی هم در کار نباشد اشکال ندارد
آیت الله العظمی تبریزی: بازی بدون برد و باخت با شطرنج در صورتی که شطرنج به طور کلی از آلات قمار بودن خارج شده باشد، اشکال ندارد.
آیت الله العظمی بهجت: بازی کردن با آلات قمار، از قبیل ((نرد)) و ((پاسور)) و ((شطرنج ))، با برد باخت حرام قطعی، و بدون برد و باخت احتیاط در ترک آن است و در شطرنج احتیاط شدیدتر است . (این حکم در صورتی است که همان شطرنج معهود قدیم باشد)
آیت الله العظمی صافی: بازی با پاسور و شطرنج و لو بدون برد و باخت جایز نیست و فرقی بین کامپیوتری و غیرآن نیست. والله العالم
آیت الله العظمی جوادی آملی: الف) اگر چیزی ابزار قمار باشد، بازی با آن جایز نیست؛ هرچند بدون برد و باخت باشد. ب) اگر چیزی در زمان گذشته ابزار قمار بود، ولی فعلاً ابزار قمار نیست، بازی با آن بدون برد وباخت، جایز است. ج) اگر چیزی در یک منطقه، اصلاً ابزار قمار نیست؛ هرچند در بعضی منطقهها ابزار قمار است، بازی با آن بدون برد و باخت، در منطقه اول جایز است. د) خرید و فروش ابزاری که بازی با آنها بدون برد و باخت، جایز است، حلال میباشد. هـ) نگهداری ابزاری که از آلات قمار نیست، جایز است.
آیت الله العظمی سیستانی: شطرنج مطلقا حرام است و پاسور اگر همچنان درعرف قمار باشد بازی بدون برد و باخت با آن به احتیاط واجب جایز نیست.
آیت الله العظمی وحید خراسانی: اگر با برد و باخت باشد حرام قطعی است و اگر بدون برد و باخت باشد بنابر احتیاط واجب، حرام است و این احتیاط واجب در ترک شطرنج مورد تأکید است.
پس در اول متوجه شدیم که غیر از آیات عظام،صافی گلپایگانی و سیستانی و وحید خراسانی شخص دیگهای فتوایی بر حرمت شطرنج نداده است. و شطرنج به دلیل ابزار قمار بودن حرام اعلام شده است
روایاتی مبنی بر دال حرمت بازی با شطرنج
روایتی از امام باقر در کتاب شریف وسائل الشیعه شیخ حر عاملی بدین مضمون آمده است: و اما المیسر فالنرد والشطرنج و کل قمار میسر(ترجمه: میسری که در قرآن مجید تحریم شده عبارت از نرد و شطرنج است و هر نوع قماری میسر است. )
باز روایتی از امام صادق بیدین مضمون آمده است: و اما الشطرنج اللعب بها شرک والخائض یده فیها کالخائض یده فی لحم الخنزیر لاصلوه له حتی یغسل یده والناظر الیها کالناظر الی فرج امه(ترجمه: بازی کردن با شطرنج شرک به خداست و دست کردن در آن مانند دست کردن در گوشت خنزیر است و پیش از نماز باید دستها را بشوید و نگریستن به آن مانند نگریستن به عورت مادر است)
باز روایتی از امام رضا(ع) که دال بر حرمت شطرنج است در کتاب عیون اخبار الرضا شیخ صدوق در صفحه ۱۹۳ بدین مضمون آمده است: عن فضل بن شاذان قال سمعت عن الرضا(ع): یقول لما حمل رأس الحسین بن علی علیه السلام الی الشام أمَرَ یزید لعنه الله فوضع و نصبت علیه مائده فاقبل هو لعنه الله و اصحابه یأکلون و یشربون القفاع فلما فرغوا أمَرَ بالرأس فوضع فی طست تحت سریره و بسط علیه رقعه الشطرنج و جلس یزید علیه اللعنه یلعب بالشطرنج و یذکر الحسین(ع) و اباه و جده صلوات الله علیهم و یستهزی بذکرهم فمتی قمر صاحبه تناول الفقاع فشر به ثلث مرات ثم صب فضلته علی مایلی الطست فمن کان من شیعتنا فلیتورع عن الشرب الفقاع واللعب بالشطرنج و مَن نَظَرَ الی الفقاع أو الی الشطرنج فلیذکر الحسین(ع) و لیلعن یزید و آل زیاد یمحو الله عزوجل بذلک ذنوبه و لو کانت بعد دالنجوم(ترجمه: فضل بن شاذان که از اصحاب امام رضاست میگوید که از امام رضا(ع) شنیدم که میفرمایند چون سر مقدس حضرت سیدالشهدا(ع) را به شام بردند یزید امر کرد تا سر را گذاشتند و بر آن سفره طعام قرار دادند و با یارانش به خوردن طعام و آشامیدن فقاع مشغول شدند و چون فارغ شدند امر کرد تا سر آن حضرت را در طشت در زیر تخت او گذاردند و بساط شطرنج بر آن پهن نمودند و یزید به بازی شطرنج مشغول شد و آن حضرت و پدر و جدش را یاد میکرد و استهزا و مسخره مینمود و هر وقت از هم بازی خود میبرد سه جام فقاع میخورد و آن مقدار از فقاع که در جام مانده بود نزدیکی آن طشت بر زمین میریخت پس هرکس از شیعیان ما باشد از خوردن فقاع باید پرهیز کند و از بازی شطرنج دوری کند و هر که چشم او به فقاع یا به شطرنج افتد باید یاد حسین(ع) کند و یزید و آل زیاد را لعنت کند و اگر چنین کند خداوند گناهان او را پاک کند هرچند به شماره ستارگان باشد.
حال ممکن است برای دوستان این سوال پیش آید که مگر حلال خدا تا ابد حلال و حرام خدا تا ابد حرام نیست؟؟پس چرا بعضی از فقهای شیعه حکم به جایز بودن بازی با شطرنج دادهاند و حکم خدا را تغییر دادهاند؟
در بیان احکام الهی، چند نکته زیر را باید در نظر داشت:
۱- احکام الهی برای پاسخ گویی به نیازهای بشر (ثابت و متغیر) است. برای نیازهای ثابت، احکام ثابت و برای نیازهای متغیر، احکام متغیر وضع میشود.
۲- احکام الهی، تابع موضوعات است و هر موضوعی، حکم خاص خود را دارد. از این رو، ثبات و تغییر احکام، پیوند وسیعی با ثبات و تغییر موضوعات دارد. بنابراین، ثبات احکام دینی، به لحاظ استواری موضوعات آنهاست و اگر موضوع عوض شود، دیگر ثبات حکم، معنا ندارد. به عنوان مثال، خوردن انگور، حلال است؛ اما اگر همان انگور تبدیل به شراب شود، خوردن آن نیز حرام خواهد شد.
۳- تغییر موضوع، انواع مختلفی دارد که یکی از آنها، استحاله شئ (تغییر ماهوی) است؛ مانند آن چه در مثال بالا بیان شد. نوع دیگر آن، تغییر عنوان منطبق بر موضوع است؛ به عنوان مثال، هر شئ نجسی که دارای منفعت حلال نباشد، از نظر شرعی، قابل مبادله اقتصادی نیست. از این رو، در گذشته، فروش خون حرام بود ؛ زیرا فاقد منفعت حلال بود ؛ اما امروزه که با تزریق خون، میتوان جان بیمارانی را از خطر مرگ رهانید، دارای منفعت حلال است. بنابراین، با آن که تغییری در ماهیت خون پدید نیامده، عنوان منطبق بر آن تغییر کرده، یعنی خون مصداق اموری واقع شده که منفعت حلال دارند و از این جهت، قابل مبادله اقتصادی است.
و همچنین منظور از این که حرام خداوند همیشه حرام و حلال او نیز برای همیشه حلال است، تغییر ناپذیری در حکم است ولی موضوعات قابل تغییر است به این معنا که هرگاه موضوع حکمی ـ که حکم، مبتنی بر عنوان خاص آن موضوع بود ـ عنوان جدیدی پیدا کند، حکم آن نیز تغییر مییابد مثلا اگر «سگ » به سبب فرو رفتن در نمک زار، تبدیل به نمک شود و عنوان نمک پیدا کند، دیگر نجس نیست . (البته از این امر در فقه، به «استحاله » تعبیر میشود) همچنین، اگر شطرنج ـ که با آن برد و باخت میشد و سرگرمی ویژه پادشاهان بود، ـ عنوان سابق خود را از دست بدهد و عنوان «ورزش » پیدا کند و ثانیاً برد و باختی در آن مطرح نباشد، بازی کردن با آن به فتوای برخی فقها بدون اشکال است و این بهترین، منطقیترین، استدلالیترین، درستترین دلیل بر حلیت شطرنج است. ولی اگر همین شطرنج که به سبب تغییر موضوع حلال میشود اگر به عنوان شرط بندی و برد باخت از آن استفاده شود بازی با آن حرام است زیرا دیگر مصداق تغییر موضوع را دارا نیست و بر آن عنوان قمار صدق میکند. ولی از منظر برخی از فقها همانطور که گفته شد شطرنج تغییر موضوع پیدا نکرده و هنوز بر آن عنوان قمار اطلاق میشود به همین دلیل فتوا بر حرمت دادهاند.
از دید من فقیه باید بتواند با پیروی از روش و منش اهل بیت(ع) بر اساس نیاز روز احکام دینی را از منابع ۴گانه قرآن، سنت، عقل و اجماع استخراج کند. همانطور که امام علی(ع) در بحث زکات اینکار را انجام داد. آیت الله میرزای شیرازی در باب حرمت تنباکو و حضرت امام در بحث شطرنج و موسیقی اینکار را انجام دادند. زیرا اسلام دینی برای همهٔ زمان هاست مثل ادیان الهی دیگر که مختص به زمان خودشان بودند نیست. پویایی احکام اسلامی باعث میشود که افراد زیادی به سمت اسلام متمایل شوند و حقانیت اسلام نیز بیشتر احساس گردد. زیرا وقتی میبینند که دینی که ۱۴۰۰ سال قبل آمده هنوز حرفی برای گفتن دارد و احکامش با هر زمان و مکانی سازگاری و برای تک تک کارهای بشر و جامعه بشری برنامهای جامع دارد پس حتما بر حق است. همانند آیات متشابه در قرآن که یکی از دلایل متشابه بودن آن این است که در هر زمان بتوان با دلایل و استدلالات منطقی و درست حکم مورد نظر را از قرآن استخراج کرد. فقهای ما هم باید بر این اساس حرکت کنند. تغییری در علوم دینی به وجود آورند و فقه شیعه را بر اساس جامعه امروزی مدون کنند. در عصر حاضر به علت هجمههایی که گرگ صفتان صهیونیستی و عمالش بر دین اسلام میکنند اینکار شدیدا احساس میشود. اگر ما دین خود را بر اساس زمان حاضر جلو ببریم هم جامعه ما پیشرفته میشود و به سمت کمال راه پیدا میکند و هم به تبع آن افراد جامعه ما سعادتمند میشوند بیشتر به سمت اسلام راه پیدا میکنند. البته اینکار باید با اصول و قوانین خاص خود انجام گیرد. فقط باید مراجع بزرگ و علما و دانشمندان شیعه که موجب افتخار ما هستند همت کنند و این کار را انجام دهند و انشاالله در آینده نه چندان دور این کار انجام خواهد گرفت و موجب هرچه پویاتر شدن اسلام ناب محمدی خواهد شد.
