فرهنگ مصادیق:آداب قرض دادن و پس دادن (گرفتن)
آداب قرض دادن
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ[۱]
و اگر (بدهکار) قدرت پرداخت نداشته باشد، او را تا هنگام توانایی، مهلت دهید! (و در صورتی که به راستی قدرت پرداخت را ندارد) برای خدا به او ببخشید بهتر است، اگر (منافع این کار را) بدانید!
در آموزههای دینی ما قرض دادن به برادران مؤمن، آداب و شرایطی دارد که برخی از آنها چنین است.
۱. قرض همراه با اخلاص باشد.
۲. با دل خوش و رضایت کامل باشد.
۳. قرض از مال حلال باشد.
۴. قرض مکتوب شود.
۵. کسی که به مؤمنی قرض داد، منتظر بماند تا پرداخت قرض برای او امکان پذیر شود؛ یعنی همان طور که جایز نیست بدهکار با فرض توانایی، پرداخت مال را به تأخیر بیندازد، همین طور نیز اگر طلبکار میداند بدهکار توانایی ندارد، جایز نیست او را تحت فشار قرار دهد.
امّا باید توجه داشت در برخی از موارد ما به وظایف مان و آداب و شرایطی که وجود دارد عمل نمیکنیم و از این جهت زیانهایی بر ما وارد میشود، ولی آگاهانه و یا ناآگاهانه گناه آن را بر گردن دیگران میگذاریم.
امام صادق (ع) فرمود: کسی که مالی را به کسی وام دهد، و مدتی برای (پرداخت) آن معین کند، و آن قرض در مدّت معیّن وصول نگردد، به ازای هر روز تأخیر، ثواب یک دینار صدقه را برای او خواهد داشت.
عبد اللَّه بن سنان از امام صادق (ع) روایت کرده است که رسول خدا (ص) فرمود: اگر هزار درهم را دو بار (به کسی) قرض بدهم، در نزد من خوش تر از آن است که آن را یک بار (و یک جا) صدقه دهم، و همان طور که برای کسی که از تو قرض میگیرد، جایز نیست که در صورت توانائی در بازدهی قرض خود تعلل کند و آن را به تأخیر بیندازد، همچنین برای تو جایز نیست- اگر بدانی که او در مضیقه و تنگدستی است- او را (در پرداخت بدهی خود) در فشار قرار دهی و از او مطالبه کنی. تأکید روایات بر توجه داشتن قرض دهنده به ثواب اخروی و نیت خدایی داشتن همچنین «ناپسند بودن قرض گرفتن در نیازهای غیر ضروری» از شرایط قرض الحسنه است. از آن جاکه قرض دهنده برای مدتی از تصرف مال خود چشم پوشی میکند و در مقابل هم توقع دریافت هیچ گونه سودی ندارد، بنابراین اولین سؤالی که در ذهن پدید می اید این است که انگیزه این رفتار اقتصادی چیست؟
انگیزههای احتمالی قرض دهنده عبارتند از:
۱. پاداش اخروی.
۲. کسب اخلاق پسندیده (دوری از بخل).
۳. تعاون و هم یاری.
۴. پس انداز.
۵. کسب جایزه.
انگیزه اول صرفاً اخروی و انگیزه دوم و سوم معنوی و انگیزه چهارم و پنجم صرفاً مادی است، اما در مورد قرض گیرنده هم چنان که گفته شد، قرض گرفتن یک امر ناپسند است؛ مگر آن که در جهت رفع یکی از نیازهای ضروری از آن استفاده شود. با توجه به مطالب فوق، دو مشخصه مهم قرض الحسنه؛ یعنی «داشتن انگیزه معنوی یا اخروی برای قرض دهنده» و نیز «صرف آن در جهت رفع نیازهای ضروری قرض گیرنده» نمایان میشود. مسئله دیگری که قرض را از قرض الحسنه متمایز میسازد، نهی اخذ هرگونه مبلغی فراتر از اصل مال در قرض الحسنه میباشد.
آداب قرض الحسنه
در هنگام انعقاد قرارداد، قرض گیرنده نباید نیت عدم بازپرداخت را داشته باشد و برای جلوگیری از هرگونه اختلاف احتمالی، هنگام انعقاد قرارداد سندی نوشته شود تا در صورت نزاع، ملاک قضاوت قرار گیرد.
اسلام بر بازپرداخت بدهی نیز تأکید بسیار داشته و نسبت به ادای فوری دین، توجه ویژهای شده است. در مطالبه دین، وام دهنده باید شأن و شخصیت قرض گیرنده را محترم شمارد و از سخت گیری بپرهیزد. در صورت عدم توانایی شخص وام گیرنده جهت پرداخت، قرض تمدید گردد و یا برای ادای قرض به دولت اسلامی رجوع گردد و درنهایت قرض گیرنده در صورت توانایی و تمایل وام دهنده، بازپرداخت را به صورت نیکوتری انجام دهد.
با وجود چنین آدابی یکی از اصلیترین مشکلات قرض، یعنی عدم اطمینان وام دهندگان در مورد باز پرداخت دیون خود، از بین میرود.
در این شرایط اجتماعی و اقتصادی که هر روز بر تعداد افرادی که وادار به گرفتن قرض میشوند افزوده میشود نگاهی به شرایط قرض دادن و پس دادن (گرفتن) آن به تحکیم روابط میان ما کمک زیادی خواهد کرد.
ببخشایید که مطلب بالا انسجام کاملی ندارد، ولی آن را به عنوان محرکی برای آشنایی با موضوع پذیرا بوده و اگر ناگزیر از گرفتن قرض از آشنایان خود شدید در موقع پس دادن آن به عنوان یک امر پسندیده، مبلغی افزون بر میزان قرض به قرض دهنده پس بدهید. این هم یکی از آداب قرض گرفتن است.
پانویس
- ↑ سوره بقره؛ آیه 280
