علم اخلاق اسلامی

کتاب علم اخلاق اسلامی

http://www.hawzah.net/fa/Book/View/45286/27247/%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1/?SearchText=%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86&LPhrase=%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86 پدیدآورنده : نراقی، مهدی مترجم / مصحح : مجتبوی، سید جلال الدین ناشر : انتشارات حکمت محل نشر : تهران سال نشر : 1376 تعداد جلد : 3 صفحات : 544 قطع : وزیری بخش 8 عقوق والدین : نیکی به پدر و مادر ضد عقوق والدین نیکی و احسان به ایشان است، و آن برترین وسیله قرب به خداوند و شریفترین سعادتهاست، و از این رو آیات و اخبار بسیار در ترغیب به آن وارد شده است. خدای سبحان می فرماید:

«و اخفض لهما جناح الذل من الرحمة و قل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا» . (بنی اسرائیل، 24) «برای ایشان از روی مهربانی جنبه فروتنی و افتادگی پیش آر و بگو پروردگارا پدر و مادر مرا رحمت کن چنانکه مرا در کودکی پروردند» .

و می فرماید:

«و اعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا» . (نساء، 36) «خدا را بپرستید و چیزی را شریک او مسازید و به پدر و مادر احسان و نیکی کنید» .

و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «بر الوالدین افضل من الصلاة و الصوم و الحج و العمرة و الجهاد فی سبیل الله» .

«نیکی به پدر و مادر از نماز و روزه و حج و عمره و جهاد در راه خدا برتر است» .

و فرمود: «من اصبح مرضیا لابویه، اصبح له بابان مفتوحان الی الجنة» .

«هر که روز آغازد و پدر و مادرش از او راضی باشند، دو در از بهشت بر او گشوده باشد» .

و از حضرت صادق علیه السلام روایت است که فرمود: «ان رجلا اتی النبی

[354] صلی الله علیه و آله و سلم فقال: یا رسول الله اوصنی. فقال: لا تشرک بالله شیئا و ان حرقت بالنار و عذبت الا و قلبک مطمئن بالایمان، و والدیک فاطعهما و برهما حیین کانا او میتین، و ان امراک ان تخرج من اهلک و مالک فافعل، فان ذلک من الایمان» .

«مردی نزد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمد و عرض کرد: یا رسول الله! مرا سفارشی کن، فرمود: چیزی را شریک خدا مگیر، هر چند به آتش سوخته شوی و شکنجه بینی، که دل تو باید به ایمان مطمئن باشد، و پدر و مادر خود را فرمان بر و با آنها نیکی کن زنده باشند یا مرده، و اگر ترا فرمان دادند که دست از اهل و مال خود بردار چنان کن، که این عمل نشانه ایمان است» .

و نیز از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: «مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آمد و از نیکی به پدر و مادر پرسید. سه بار فرمود: با مادر خود نیکوئی کن و سه بار فرمود: با پدر خود نیکوئی کن، و مادر را قبل از پدر ذکر کرد» .

و نیز از آن حضرت است: «مردی خدمت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: به که احسان کنم؟ فرمود: به مادرت. گفت سپس به که؟ فرمود: به مادرت، پرسید: سپس به که؟ فرمود: به مادرت. عرض کرد: سپس به که؟ فرمود: به پدرت» .

و مرد دیگری خدمت آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم آمد و عرض کرد: «من مردی جوان هستم و جهاد را دوست دارم، و مادری دارم که از آن اکراه دارد. فرمود: برگرد و با مادر خود باش، به خدائی که مرا به حق برانگیخته است! آرام گرفتن مادر تو به تو در یک شب بهتر است از یک سال جهاد در راه خدا» .

و نیز حضرت صادق علیه السلام فرمود: «خواهر رضاعی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نزد آن حضرت آمد، چون او را دید شاد شد و روپوش خود را برای او گسترد و او را روی آن نشانید، سپس به او رو کرد و با تبسم با او سخن گفت، تا برخاست و رفت و برادرش آمد، حضرت رفتاری که در باره خواهش کرد نسبت به او نکرد، گفتند:

یا رسول الله، با خواهرش رفتاری کردی که نسبت به او با آنکه مرد است نکردی، فرمود: زیرا آن خواهر با پدر و مادر خود نیکوکارتر بود» .

از امام صادق علیه السلام سؤال شد: «ای الاعمال افضل؟ قال: الصلاة

[355] لوقتها، و بر الوالدین، و الجهاد فی سبیل الله» .

«چه اعمالی بهتر است؟ فرمود: نماز در وقت، و نیکوئی با پدر و مادر، و جهاد در راه خدا» .

مردی به آن حضرت عرض کرد: «ان ابی قد کبر جدا و ضعف، فنحن نحمله اذا اراد الحاجة. فقال: ان استطعت ان تلی ذلک منه فافعل، و لقمه بیدک، فانه جنة لک غدا» .

«پدرم بسیار پیر شده و ضعف چنان بر او غالب گشته که برای قضای حاجت او را برمی داریم، فرمود: اگر توانی خودت چنان کن، و به دست خود لقمه به دهان او گذار که فردا سپر تو خواهد بود» .

مردی به آن حضرت گفت: «ان لی ابوین مخالفین. فقال: برهما کما تبر المسلمین ممن یتولانا» .

«پدر و مادری دارم که [در مذهب] مخالف من هستند. فرمود: با آنان نیکوئی کن همچنانکه با مسلمانهای دوست [و اهل ولاء] ما نیکی می کنی» .

مردی به حضرت رضا علیه السلام عرض کرد: «ادعو لوالدی اذا کانا لا یعرفان الحق؟ قال: ادع لهما و تصدق عنهما، و ان کانا حیین لا یعرفان الحق فدارهما، فان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قال: ان الله بعثنی بالرحمة لا بالعقوق» .

«هر گاه پدر و مادرم [مذهب] حق را نشاسند دعاشان کنم؟ فرمود: به ایشان دعا کن و برای آنها صدقه بده، و اگر زنده باشند و [مذهب] حق را نشناسند با آنها مدارا کن، که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خدا مرا برای رحمت فرستاد نه برای نافرمانی و بی مهری» .

و اخبار دیگری نیز در امر به نیکی و احسان به پدر و مادر، با آنکه بر خلاف حق باشند، رسیده است.

امام صادق علیه السلام فرمود: «ما یمنع الرجل منکم ان یتبر والدیه حیین و میتین، و یصلی عنهما، و یتصدق عنهما، و یحج عنهما، و یصوم عنهما، فیکون الذی صنع لهما و له مثل ذلک، فیزیده

[356] الله عز و جل ببره و صلاته (صلته) خیرا کثیرا» . (2)

«مردی از شما را چه باز می دارد که به پدر و مادر خود نیکی کند، زنده باشند یا مرده، که از جانب ایشان نماز کند و صدقه دهد و حج بجا آورد و روزه بگیرد، تا ثواب آنچه کرده از ایشان باشد و مانند آن هم برای خود او باشد، و خدای عز و جل به سبب احسان و نماز (یا صله) او خیر بسیار برای او بیفزاید» .

و اخبار در ثواب نیکی به پدر و مادر بی شمار است. و هر مؤمنی را سزاوار است که در گرامیداشت و بزرگداشت و احترام ایشان اهتمام بسیار نماید، و در خدمت آنان کوتاهی نکند، و در معاشرت و مصاحبت با آنها رفتار نیکو داشته باشد، و اگر به چیزی نیاز داشته باشند صبر نکند تا آنها از او بخواهند بلکه پیش از اظهار ایشان تقدیمشان کند، که نیاز به سؤال نداشته باشند، همچنانکه در اخبار آمده است.

و اگر با او درشتی کنند به آنها اف نگوید، و حتی اگر او را بزنند چهره درهم نکشد، بلکه به ایشان بگوید: خدا شما را بیامرزد، و نگاه تند به ایشان نیفکند بلکه با نظر رحمت و عطوفت بنگرد، و صدای خود را از صدای آنها بلندتر نکند، و دست خود را بالای دست ایشان نگذارد، و جلوتر از ایشان راه نرود، بلکه تا آنجا که امکان دارد در حضور آنها ننشیند، و هر چه در فروتنی و خاکساری برای ایشان مبالغه کند اجر و ثوابش بیشتر و بزرگتر خواهد بود.

و بالجمله: اطاعت و فرمانبرداری ایشان و طلب خشنودی آنان واجب است، و فرزند نباید بی اجازه ایشان مباح و مستحبی را به جا آورد، و از این رو علما فتوا داده اند که مسافرت در طلب علم بدون اجازه آنها جایز نیست، مگر در طلب علم واجبات مثل نماز و روزه و اصول عقاید، بشرط آن که در شهر خودش کسی نباشد که به او بیاموزد، و اگر کسی باشد مسافرتش جایز نیست. و روایت است: «مردی از یمن نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آمد که در خدمت آن حضرت جهاد کند، حضرت فرمود: برگرد و از پدر و مادر خود اجازه بخواه، اگر اجازه دادند جهاد کن، و گر نه تا توانی به آنها نیکی کن، که این بعد از توحید از همه آنچه نسبت به آن تکلیف

[357] مقرر شده است بهتر است» . و دیگری برای جهاد نزد آن حضرت آمد، فرمود:

«آیا مادر داری؟» گفت: آری! فرمود: «ملازم او باش، که بهشت زیر پای اوست» .

و دیگری آمد که برای جهاد بیعت کند، و گفت: به خدمت شما نیامدم مگر اینکه پدر و مادرم را به گریه آوردم. فرمود: «برگرد نزد ایشان، و آنها را چنانکه گریانیدی بخندان» .

و اگر بین پدر و مادر اختلافی پدید آمد به نحوی که خشنودی یکی به ناخشنودی دیگری بسته بود، فرزند باید در اصلاح و آشتی بین آنها به هر طریق ممکن بکوشد، اگر چه لازم باشد که نزد فقیه شهر رود تا آنها را بخواهد و با پند و اندرز میانشان توافق برقرار کند، تا هیچ یک از او شکسته خاطر نشود.

و بدان که حق برادر بزرگتر بر کوچکتر نیز بزرگ و رعایت آن لازم است. و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «حق برادر بزرگ بر کوچک مثل حق پدر است بر فرزند» .

دنباله:

2. این احادیث را با «اصول کافی» : باب نیکی به پدر و مادر، و با «وسائل» : کتاب نکاح، باب وجوب نیکی به والدین، و با «مستدرک» : 2/628، کتاب نکاح، تصحیح کردیم.