ضرب غیربالغ / تفصیل به والدین

مرتبه یدی (صنف اول: ضرب غیربالغ / تفصیل به والدین)

خلاصه مباحث گذشته

در مرتبه یدی، وجوب صنف اول (ضرب غیر بالغ الی ما یوجب الدیة أو القصاص) ثابت نشد. گفتیم: اگر این صنف واجب باشد، آیا نسبت به والدین باید تفصیل بدهیم؟ ادله‌ای که ممکن است مستند این تفصیل بشود، تحت دو عنوان محرمه و موجبه قرارمی‌گیرد، دیروز عناوین محرّمه را مرورکردیم، امروز عناوین موجبه را مرورمی‌کنیم:

عناوین موجبه

احسان

«وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَتَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً »

البته این آیه درباره‌ی بنی‌اسرائیل است؛ یا باید بگوییم: داستان‌های قرآنی فقط به داعی نقل داستان نیست بلکه وظیفه‌ی ما را هم بیان می‌کنند، یا باید استصحاب کنیم احکام امم سابقه را، هر دو محل کلام و اشکال است.

«وَ قَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً »

«وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْناً »

مصاحبت بالمعروف

«وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ ... وَ صَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفاً »

شکر

«وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ ... أَنِ اشْكُرْ لِي وَ لِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ »

موصی‌به شکر است؛ امر به شکر فرموده. «عَنِ الْحَارِثِ بْنِ دِلْهَاثٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِثَلَاثَةٍ مَقْرُونٍ بِهَا ثَلَاثَةٌ أُخْرَى ... وَ أَمَرَ بِالشُّكْرِ لَهُ وَ لِلْوَالِدَيْنِ فَمَنْ لَمْ يَشْكُرْ وَالِدَيْهِ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ ...  ».

قول کریم و خفض جناح الذل و خصوص دعای طلب رحمت

«وَ قَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً ... وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلاً كَرِيماً، وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيراً »: فروتنی زیادی به خرج بده کأنّ داری خودت را ذلیل می‌کنی، و این خفض جناح ناشی از رحمت و دلسوزی نسبت به آنها باشد نه از این جهت که مثلاً از آنها می‌ترسی.

برّ

در قرآن شریف سفارش به برّ شده: «وَ بَرّاً بِوَالِدَيْهِ وَ لَمْ يَكُنْ جَبَّاراً عَصِيّاً »، ولی امر به برّ نشده‌است. ولی در روایات فراوانی هست: ح11، ح14، ح17، ح46و47، ح55، ح89. به عنوان نمونه: «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ‏ إِنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ ص فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِي فَقَالَ : ... وَ وَالِدَيْكَ فَأَطِعْهُمَا وَ بَرَّهُمَا حَيَّيْنِ كَانَا أَوْ مَيِّتَيْنِ وَ إِنْ أَمَرَاكَ أَنْ تَخْرُجَ مِنْ أَهْلِكَ وَ مَالِكَ فَافْعَلْ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنَ الْإِيمَان »

اطاعت

روایت قبلی: «وَ وَالِدَيْكَ فَأَطِعْهُمَا »، به‌علاوه‌ی: «عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ... فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص : ... أَطِيعُوا آبَاءَكُمْ فِيمَا أَمَرُوكُمْ وَ لَاتُطِيعُوهُمْ فِي مَعَاصِي اللَّهِ »

الدعاء لهما و التصدق لهما و المدارا

در آن آیه، به دعای ویژه‌ای امر شده بود، این روایت امر به مطلق دعا برای آنها می‌کند: «عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع : أَدْعُو لِوَالِدَيَّ إِذَا كَانَا لَايَعْرِفَانِ الْحَقَّ؟ قَالَ: ادْعُ لَهُمَا وَ تَصَدَّقْ عَنْهُمَا، وَ إِنْ كَانَا حَيَّيْنِ لَايَعْرِفَانِ الْحَقَّ فَدَارِهِمَا؛ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي بِالرَّحْمَةِ لَا بِالْعُقُوق »

«سَأَلْتُهُ (موسی بن جعفر) عَنْ رَجُلٍ مُسْلِمٍ وَ أَبَوَاهُ كَافِرَانِ هَلْ يَصْلُحُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُمَا فِي الصَّلَاةِ قَالَ قَالَ إِنْ كَانَ فَارَقَهُمَا وَ هُوَ صَغِيرٌ لَايَدْرِي أَسْلَمَا أَمْ لَا، فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ عَرَفَ كُفْرَهُمَا فَلَايَسْتَغْفِرْ لَهُمَا. وَ إِنْ لَمْ يَعْرِفْ، فَلْيَدْعُ لَهُمَا.» «مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَدْعُو لِوَالِدَيَّ إِذَا كَانَا لَايَعْرِفَانِ الْحَقَّ قَالَ ادْعُ لَهُمَا وَ تَصَدَّقْ عَنْهُمَا وَ إِنْ كَانَا حَيَّيْنِ لَايَعْرِفَانِ الْحَقَّ فَدَارِهِمَا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي بِالرَّحْمَةِ لَا بِالْعُقُوق ‏»

القرار معهما او الاقامة معهما عند کراهتما عند الخروج و انسهما به

«عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَى رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ص فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَاغِبٌ فِي الْجِهَادِ نَشِيطٌ قَالَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ص فَجَاهِدْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّكَ إِنْ تُقْتَلْ تَكُنْ حَيّاً عِنْدَ اللَّهِ تُرْزَقُ وَ إِنْ تَمُتْ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُكَ عَلَى اللَّهِ وَ إِنْ رَجَعْتَ رَجَعْتَ مِنَ الذُّنُوبِ كَمَا وُلِدْتَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي وَالِدَيْنِ كَبِيرَيْنِ يَزْعُمَانِ أَنَّهُمَا يَأْنَسَانِ بِي وَ يَكْرَهَانِ خُرُوجِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص : فَقِرَّ مَعَ وَالِدَيْكَ فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأُنْسُهُمَا بِكَ يَوْماً وَ لَيْلَةً خَيْرٌ مِنْ جِهَادِ سَنَة.  »

«عَنْ جَابِرٍ قَالَ: أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ص رَجُلٌ فَقَالَ إِنِّي رَجُلٌ شَابٌّ نَشِيطٌ وَ أُحِبُّ الْجِهَادَ وَ لِي وَالِدَةٌ تَكْرَهُ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ص : ارْجِعْ فَكُنْ مَعَ وَالِدَتِكَ فَوَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيّاً لَأُنْسُهَا بِكَ لَيْلَةً خَيْرٌ مِنْ جِهَادِكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سَنَةً.

مباشرت الخدمت لهما

«عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ شُعَيْبٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع : إِنَّ أَبِي قَدْ كَبِرَ جِدّاً وَ ضَعُفَ فَنَحْنُ نَحْمِلُهُ إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ فَقَالَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَلِيَ ذَلِكَ (خودت مباشرتاً انجام بدهی) مِنْهُ، فَافْعَلْ، وَ لَقِّمْهُ (لقمه در دهانش بگذار) بِيَدِكَ، فَإِنَّهُ جُنَّةٌ (سپر) لَكَ غَداً »

تکنیه الرجل باسم ابیه

«عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مِنَ السُّنَّةِ وَ الْبِرِّ أَنْ يُكَنَّى الرَّجُلُ بِاسْمِ أَبِيهِ‏»

علامه مجلسی فرموده‌اند: در این روایت، سه احتمال هست:

احتمال اول: «یکنِّی» را معلوم بخوانیم؛ یعنی اسم پدرش را کنیه‌ی فرزندش قراردهد.

احتمال دوم: مجهول خوانده شود؛ یعنی موقع صداکردن کسی، او را به کنیه‌ی پدرش صدابزند.

احتمال سوم: وقتی از خودش می‌خواهد جایی یادکند، از خودش به اسم پدرش یادکند؛ مثل امیرالمؤمنین: «و الله لابن ابی طالب آنس بالموت ».

الاعانه للوالد علی البرّ

«عَنِ ابْنِ زِيَادٍ عَنِ الصَّادِقِ ع عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص :‏ رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً أَعَانَ وَالِدَهُ عَلَى بِرِّهِ ... ‏»

این روایت ترغیب می‌کند، امر ندارد، از مجموع اینها می‌خواهیم مکانت والد را در شریعت به دست بیاوریم.

جعل بعض اعمال الخیر لهما

«عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى ع أَسْأَلُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُرِيدُ أَنْ يَجْعَلَ أَعْمَالَهُ مِنَ الصَّلَاةِ وَ الْبِرِّ وَ الْخَيْرِ أَثْلَاثاً ثُلُثاً لَهُ وَ ثُلُثَيْنِ لِأَبَوَيْهِ أَوْ يُفْرِدَهُمَا مِنْ أَعْمَالِهِ بِشَيْ‏ءٍ مِمَّا يَتَطَوَّعُ بِهِ بِشَيْ‏ءٍ مَعْلُومٍ وَ إِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا حَيّاً وَ الْآخَرُ مَيِّتاً قَالَ فَكَتَبَ إِلَيَّ أَمَّا لِلْمَيِّتِ فَحَسَنٌ جَائِزٌ، وَ أَمَّا لِلْحَيِّ، فَلَا إِلَّا الْبِرُّ وَ الصِّلَةُ »

پانویس

بازگشت به دروس خارج