صفات و شرایط آمران و ناهیان
نویسنده: استاد محسن قرائتی
محتویات
صفات و شرایط
با اراده باشد
قرآن می فرماید : امر به معروف ونهی از منکر نیاز به عزم و اراده قوی دارد . لذا نباید این کار را بر اساس قهر وصلح مردم تنظیم کرد.
برای خدا باشد
قرآن می فرماید : ریشه بعضی از انتقادها ، مسائل شخصی است .
اگر امر ونهی برا ی خدا باشد موثرتر است ؛ زیرا حرف صاف بر دل صاف می نشیند.
سعه صدر
دعوت به حق وامر وبه معروف ونهی از منکر ، کار انبیاست و مشکلات انبیا را نیز خواهد داشت. انبیا تهمت ها را با صبر وسعه صدر پشت سر می گذاشتند . آنان به کسانی که می گفتند : ما تورا سفیه می بینیم ، می فرمودند : در من سفاهتی نیست . یا در برابر نسبت گمراهی می فرمودند : در من گمراهی نیست.
گذشت از لغو ، از صفات برجسته مومنان است.
حسن خلق و نرمخویی
کسی که امر ونهی می کند ، بدیها را با خوبی دفع می کند. واهل انتقام وغیظ نیست.
از لغزش مردم در هنگام عذر خواهی بگذریم که این ، نشانه جوانمردی تاریخ است . همین که برادران یوسف از او عذر خواهی کردند ،فرمود : امروز ملامتی بر شما نیست.
توجه به همه جوانب
در کتاب الغدیر می خوانیم : شخصی از دیوار خانه مردم بالا رفت تا ببیند که افراد آن خانه چه می کنند . همین که دید مشغول شراب خوردن هستند از بالای بام نهی از منکر کرد.
صاحبخانه به اوگفت: من یک منکر انجام دادم وآن اینکه شراب خوردم ؛ ولی تو گرفتار چند منکر شدی ؛ تجسس و ورود به حریم خانه مردم و ارعاب ، منکرهایی بود که تو مرتکب شدی .
هرگز خودرا بهتر ندانیم
حضرت علی (علیه السّلام) می فرماید : ای بنده خدا! در عیبجویی کسی به خاطر گناهانش ، شتاب مکن ! چه بسا آن گناه بخشیده شود. و درباره خود ، حتی ازگناه کوچکی که انجام داده ای ،خود را در امان ندان ؛ زیرا چه بسا که به خاطر آن عذاب شوی .
کسی که امر به معروف ونهی ازمنکر می کند ، مانند پزشکی است که به مداوای مریض می پردازد . چه بسا مریض بهبود یابد وسالها عمر کند ؛ ولی خود پزشک در حادثه ای جان دهد.
از کجا شروع کنیم؟
خود
قرآن می فرماید : ای کسانی که ایمان آوریده اید ! چرا آنچه را می گوئید عمل نمی کنید ؟
و در جایی دیگری می فرماید : آیا مردم را به نیکی سفارش می کنید ، درحالی که خودتان را فراموش می کنید؟
حضرت علی (علیه السّلام) می فرماید : تا خودم کاری را انجام ندهم ، شما را به آن سفارش نمی کنم و تا خودم از کاری دوری نکنم ،شما را از آن باز نمی دارم. البته ، عمل ، رمز موفقیت است و نه رمز وجوب.
خانواده
قرآن می فرماید :ای پیامبر ! اول دختران وهمسرانت را سفارش کن وآن گاه زنان دیگر را .
قرآن در ستایش یکی از انبیا می فرماید : او خاندان وبستگان خود را به نماز سفارش می فرمود .
البته گاهی همسر وفرزند قابلیت هدایت ندارند ، ولی دیگران حرف حق را می پذیرند . نمونه آن ، پسر نوح وهمسر لوط است.
نسل نو
حضرت علی (علیه السّلام) می فرماید : روح نوجوانان همچون زمین خالی است وآموزش نوجوانان مانند نقش بر سنگ، ماندگار است.
در روایات می خوانیم : به سراغ نسل نو بروید ، زیرا که آنان زودتر از دیگران به سوی خیر گرایش پیدا می کنند.
همسایگان
رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: چرا مردم همسایگان خود را آموزش نمی دهند ؟ موعظه نمی کنند ؟ امر به معروف ونهی از منکر نمی کنند؟ وچرا همسایگان حاضر نمی شوند آموزش ببینند؟
نقش حکومت
گاهی اوقات منکرات در سطح وسیعی مطرح است که جز با حرکات دولت ، امکان نهی از آن نیست .
البته وظیفه حکومت تنها در این موارد نیست ؛ بلکه باید از آمرین به معروف وناهیان ازمنکر که طبق وظیفه فردی نیزتذکر میدهند حمایت کند.
همکاری دولت و مردم همیشه کارساز بوده است وهیچ یک به تنهایی توفیق کامل را به دست نخواهد آورد . لذا برای اجرای احکام نورانی اسلام باید حکومت اسلامی درکار باشد ؛ وگرنه بسیاری از احکام که نیاز به قدرت دارد ،به زمین خواهدماند . آری ! ولایت فقیه یک ضرورت برای اجرای احکام الهی است.
وظایف حکومت در امر به معروف ونهی از منکر مخصوص به چند نمونه نیست . حکومت وظیفه دارد معروف های سیاسی اجتماعی را احیا واز منکرات اقتصادی اجتماعی جلوگیری مد.
اینها نمونه هایی از وظایف حکومت است:
کنترل نرخ ها و جلوگیری از هرج ومرج بازار؛
جلوگیری از واسطه های کاذب که وسیله گران شدن جنس هستند؛
نظارت بر قراردادها وجلوگیری از سوء استفاده هایی که درتنظیم اسنادمی شود.
دقت در توزیع عادلانه ، حفظ بیت المال وشناسایی امین ترین افراد برای سپردن بیت المال به آنها.
استفاده بهینه از منابع طبیعی .
ایجاد شغل مفید برای بیکاران و آموزش دادن کارگران ساده برای بهتر نتیجه گرفتن از منابع طبیعی و فنی ؛ زیرا اشتغال، بزرگترین معروف وبیکاری زمینه انواع منکرات است.
سالم سازی محیط
محیط وجامعه در گرایش های فکری واخلاقی افراد نقش مهمی دارد . از جمله :
۱- در تاریخ بنی اسرائیل می خوانیم : ( همین که با معجزه موسی (علیه السّلام) از رود نیل گذشتند، گروهی بت پرست را دیدند . فوراً تحت تاثیر قرار گرفتند واز موسی خواستند که حضرت برای آنان بت قرار دهد تا عبادت کنند. )
۲- حضرت ابراهیم یک تنه تبر به دست گرفت ، وارد بتکده شد وهمه بت ها را شکست . سپس تبر را به گردن بت بزرگ آویخت.
۳- موسی به سامری گفت: (به خدا سوگند که گوساله طلایی تو را آتش می زنم وخاکسترش را به دریا می ریزم.)
۴- ماجرای مسجد ضرار ؛ منافقان درمدینه با وجود مسجد پیامبر (مسجد دیگری ساختند تا در سایه نام مسجد ، نیروهای خود را تمرکز دهند وبا دشمنان خارجی ارتباط برقرار کنند .آنها برای رسمیت شناخته شدن مسجدشان از پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) دعوت کردند به امامت خویش ، نماز جماعتی درآنجا برگزار کند.)
حضرت که در آستانه جنگ تبوک بودند ، پاسخ مثبتی ندادند .پس از آنکه رفتند و برگشتند ، مردم را برای خراب کردن مسجدی که مرکز تجمع منافقین بود ، بسیج کردند. از این ماجرا در قرآن به اشاره ذکر شده است.
از چهار نمونه ای که از قرآن نقل کردم ، می توان چنین نتیجه گرفت که برای اجرای نهی از منکر باید ابتدا ، مراکز و انسانهای فتنه خیز را از جامعه حذف کرد؛ زیرا بدون محو کردن آنها ، نهی از منکر ، مبارزه با معلول و رها کردن علت هاست.
نظام وحکومتی که بنا دارد امر به معروف نهی ازمنکر را احیا کند ، باید برای سالم سازی محیط گام هایی بردارد ؛ از جمله :
۱- تبلیغ در مورد ازدواج آسان ودادن وام ازدواج به جوانها .
۲- تفکیک مراکز دختر و پسر در همه مقاطع تحصیلی ، پارک ها ، مکانهای عمومی ،بیمارستانها وحتی مراکز خدماتی (تا آنجا که امکان دارد) ؛ تا زنان بتوانند با لباس ساده مشغول به کار شوند ومردان نیز مزاحمتی نداشته باشند.
۳- جلوگیری از تولید فیلم ها ، نوارها ، کتابهایی که در آنها زمینه های انحراف وفساد وابتذال زیاد است ؛ بخصوص بستن بعضی شرکتها، بوتیکها وموسسات منحرف ویا جلوگیری از ارائه لباسها و...
۴- دقت در گزینش افراد تا مهره های وابسته وفتنه گر ، میدانی برای رشد افکار خودنداشته باشند . بخشی از این اقدامات بحمد الله در سایه جمهوری اسلامی انجام شده وامیداست که کامل شود.
۵- از آنجا که حیا مانع بسیاری از گناهان ونداشتن حیا زمینه ساز انواع منکرات است ، مسئولان نظام باید اصل حیا را در تار وپود جامعه مراعات کنند تامیدانی برای رشد خلافکاران پیدا نشود.
از جمله ، دولت اجازه ساختن ساختمانهایی را که ساکنان آن به طورطبیعی حیا را ازدست میدهند ، به کسی ندهد .آری ! در ساختمانهایی که فرد در درون خانه خود همه جای خانه همسایه را می بیند حیایی نمی ماند.
امام حسن وامام حسین (علیه السّلام) کودکانی بودند که با شلوار بلند وارد فرات شدند . شخصی به آن دو عزیز گفت: (لباس شما خراب شد .)
این دو عزیز در پاسخ او فرمودند : ( خراب شدن شلوار بهتر ازخراب شدن دین وحیا است.)
۶- اسلام برای سالم سازی محیط ، تربیت کودکان ومدیریت داخلی خانه را به زن سپرده است و تا حد امکان با سپردن کارهای مفید در محل آرام خانه ، زن را از خارج شدن بدون دلیل و دور از چشم شوهر نهی فرموده است .البته ، هر کجا که نیاز باشد ،به زن اجازه خروج داده است، از جمله رفتن به مکه بدون شوهر .
آنچه محیط را فاسد می کند ، رها شدن ، بی بند وباری وبی هدفی است ؛ وگرنه اسلام به زن اجازه آموختن وآموزش ،شرکت در انتخابات ، داشتن استقلال اقتصادی وسیاسی ، شرکت در عالی ترین کنگره های علمی ، نوشتن انواع مقالات تخصصی وتربیتی وعلمی را داده است.
قرآن به آشنایی با تاریخ زنان نمونه همچنین آشنایی با تاریخ مردان نمونه سفارش کرده است.
در قرآن همان گونه که می خوانیم :
( واذکر فی الکتاب ابراهیم)
( واذکر فی الکتاب موسی )؛
همچنین می خوانیم :
( واذکر فی الکتاب مریم)؛
همان گونه که مرد می تواند الگو واسوه باشد ، قرآن ، همسر فرعون را الگو ونمونه تاریخ بشر قرار داده است.
منبع
