شیوه های کاربردی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه امروزی
نویسنده: محمد حسین پیرگانی
چکیده
اهمیت و ضرورت اتخاذ شیوههای صحیح و مناسب برای انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر کاملا امری بدیهی است. نا آگاهی از روشهای اجرای این فریضه چه بسا عکس العمل منفی در فرد مخاطب ایجاد کند. تبعات سوء و پیامدهای منفی ناشی از به کار بستن روشهای نامناسب در جامعه ما، مصادیق بسیاری دارد لذا ما در این نوشتار به شیوههای مفید و کاربردی آن اشاره میکنیم، امید است که اشاره به این شیوهها ما را در هر چه بهتر عمل کردن به این فریضه الهی رهنمون گرداند.
چهار اصل فراموش شده
آنچه به عنوان فریضه امر به معروف و نهی از منکر در ذهن بسیاری از افراد و حتی مومنین جا افتاده است، آنست که این مسئله یک کار بیهوده و بی کاربرد در عصر امروزی است، ولی این اعتقادی بر پایه ی جهل است. اگر به مصالح انجام و مفاسد ترک آن واقف گردیم دیگر اینگونه نخواهیم اندیشید، البته ناگزیریم برای رسیدن به این شرایط مطلوب، موقعیت موجود را بشناسیم و براساس اقتضای زمان خود، یک سری شیوههای کاربردی را براساس اصول و مبانی اصیل اسلامی به کار بندیم. پیش از اشاره به برخی از شیوههای کاربردی امروزی، به چند اصل مهم در انجام امر به معروف و نهی از منکر اشاره میکنیم، به این امید که ما را به اتخاد شیوههای مناسب کاربردی ، رهنمون گرداند.
شناخت موقعیت و شرایط مخاطب
متاسفانه در بسیاری از موارد، وقتی با افرادی که به تلقی ما، اندیشهای غیر از اعتقادات ما و رفتاری غیر از منش ما را پذیرفتهاند، مواجه میشویم، دچار احساسات شده و گفتار و کردار آنها را ناشی عناد و لجاجت تصور کنیم. چه نیکوست که اندکی بیندیشیم و خود را به جای آنها قرار داده و فکر کنیم، زیرا اگر ما هم شرایط سنی، محیط خانوادگی، اجتماعی، تحصیلی و ... آنها را داشتیم، آیا مثل آنها نمیاندیشیم؟ بنابراین، باید از شتاب در قضاوت و داوری درباره مردم بپرهیزیم و معیار سنجش افراد را محیط و طرز تفکر آنها قرار دهیم، آنگاه با رعایت مصلحت و روش مناسب و متناسب با موقعیت و سن او به درمان و اصلاح وی بپردازیم.
پیام رسان (آمر و ناهی) باید مخاطب خود را بشناسد، روحیات، گرایشها، حساسیتهای سنی، گروهی، شغلی و سیاسی او را با دقت مورد نظر قرار دهد. انتخاب شیوه امر و نهی، کلمات، تعابیر، کیفیت محتوا و روش بیان باید براساس روانشناسی مخاطب باشد. ممکن است با یکی صحبت ابتدائی و اندک کافی باشد و با دیگری سخن استدلالی ضروری به نظر برسد. یکی را با زبان احساس باید سخن گفت و با دیگری بوسیله داستان و... صحبت کرد.
ناصح واقعی کسی است که با هر کس به اندازه ظرفیت اندیشه او صحبت کند، کسانی در امر به معروف و نهی از منکر موفقند که تمام شرایط زمانی و مکانی و روانی و اجتماعی را در نظر بگیرد تا کلامش بیشتر اثر کند.
هماهنگی و برنامه ریزی
امروزه نوع ارتباط در جامعه با گذشته بسیار متفاوت شده است، دشمنان هم برای مقابله با دین، تهاجم برنامه ریزی شدهای دارند. برای مقابله با این هجوم هم باید با برنامه ریزی عمل کرد. هماهنگی میان ارگانها و نهادهای مختلف و مراکز تربیتی و فرهنگ ساز ضروری است و گرنه تلاش دراز مدت گروهی با یک برنامه دیگر خنثی میشود و زحمات بر باد میرود.
شناخت ریشه معروف و ناهی و قطع آن
خطاها و مفاسد و منکرات اجتماعی، گاهی ریشههایی دارد که از چشم پنهان است و ما شاخ و برگهای آن را میبینیم. بدون شناخت و قطع ریشه، مبارزه با شاخ و برگ بی اثر است و مبارزه با معلول بجای مبارزه با علت اشتباه است. البته این به آن معنا نیست که کاری با معلولها و شاخ و برگها نداشته باشیم، بلکه هدف عمده را باید قطع ریشهها بدانیم.
مطمئنا در شرایط کنونی مبارزه با تهیه و تولید کنندگان ابزارها و عوامل جرم بهتر بوده و اولویت بیشتری نسبت به مبارزه با برخی مجرمین خرد میباشد. به طور نمونه، باید به جای برخورد با معتاد توجه ویژهای به مبارزه با توزیع و تهیه کننده مواد مخدر داشته باشیم.
ارائه جایگزین
اما اصل آخری که در این مقاله مختصر به آن اشاره خواهیم کرد بحث بسیار مهم ارائه جایگزین است، کارشناسان تربیتی میگویند اگر میخواهید فرزندانتان کار خاصی را انجام ندهند، تنها با گفتن نکن، دست نزن، فضولی نکن، با او برخورد نکنید، چرا که اینگونه برخوردها علاوه بر عدم موفقیت، موجب مشکلات دیگری در روان کودک خواهد شد. بلکه برای اصلاح او، چند راه مناسب و سرگرمی صحیح را در اختیارش بگذارید تا از راه غلط به عمل مفید سرگرم شود.
در امر به معروف و مخصوصا نهی از منکر ارائه این جایگزین بسیار ضروری به نظر میرسد، و مطمئنا مخاطب ما اگر راه دیگری را پیدا کند که مناسب است با رغبت بیشتری عمل منکر را ترک خواهد کرد.
برخی شیوههای کاربردی
آگاهی بخشیدن
یکی از مهمترین عوامل هدایت انسان، شناختن حقائق است. با آگاهی بخشیدن میتوان زمینههای گناه را کاهش داد. بسیارند کسانی که از آثار و خطرات خلاف خود آگاهی لازم را ندارند و به مجرد اینکه از آن خطرات و زیانها آگاه شوند آن را رها میکنند.
اطلاع رسانی و آگاهی بخشی در مورد خطرات و آسیبهای اعمال منکر که دامن گیر فرد و جامعه میشود، مهمترین عامل بازدارندهای است که به عنوان اقدام پیشگیرانه از ادامه انجام خلاف فرد را بازداشته و تذکر و نصیحت را نیز موثر مینماید. بسیاری از اوامر و نواهی براساس منطق دلیل است که اگر آنها را برای مردم بیان کنیم زودتر به نتیجه میرسیم.
تدریجی بودن
مرحلهای بودن و تدریجی بودن از سنتهای خداوند متعال در خلقت و افعال بعثت انبیاء و قانون گذاری و تشریع است. خدا به پیامبر فرمان داد تا از نهی حرامات بزرگ و امر به فرائض بزرگ شروع کند. سپس به تدریج به سایر احکام بپردازد. این توقع نابجایی است که انتظار داشته باشیم کسانی را که در گرداب منکرات غلطیدهاند به یکباره از گرداب در آوریم و از آنها سلمان یا ابوذر زمان بسازیم.
روشهای غیر مستقیم
گاه امر به معروف و نهی از منکری اثر میبخشد که مستقیما با مخاطب گفتگو شود، اما مواردی نیز هستند که شرایط زمانی یا مکانی اشخاص مورد خطاب اقتضا نمیکند مخاطب به طور مستقیم امر و نهی شود و شاید اثر منفی داشته باشد، لذا در این گونه موارد باید از شیوه خطاب (غیر مستقیم) استفاده کرد.
توجه به آموزشهای ظریف و غیر مستقیم در رفتار بزرگان دین ما نیز دارای منزلتی والاست. امامان ما گاه برای تعلیم مسائل به دیگران از مثالها بهره میگرفتند. گاه آموزشهایی را در قالب دعاهایی را که خود میخواندند، میدادهاند و گاه این درسها را با عمل خویش بیان میکردند.
استاد مطهری درباره یکی از روشهای غیر مستقیم در امر به معروف و نهی از منکر میفرمایند: « شما اگر بخواهید به شکل غیر مستقیم امر به معروف و نهی از منکر بکنید یکس از راههای آن این است که خودتان صالح و با تقوا باشید، وقتی خودتان اینطور بودید مجسمهای خواهید بود از امر به معروف و تهی از منکر، هیچ چیز بشر را بیشتر از عمل تحت تاثیر قرار نمیدهد ...»[۱]
تکرار و تلقین کردن
روش تکرار و تلقین بر قبول آگاهانه و آزادانه همراه با دریافت اطلاعات جانبی حول محور و موضوع مورد قبول بنا شده است و آمیزهای است از علم و احساس. در قرآن کریم داستان سجده فرشتگان بر آدم و انکار ابلیس، داستان حضرت موسی و فرعون، تکرار شدن آیات در سوره الرحمن و .... همه بر اساس حکمت الهی و همین روش استوار است. لذا باید به کسانی که گرفتار گناه شدهاند تذکر داد و به آنها تلقین نمود که میتوان از چنگال گناه فرار کرد.
از طرفی انسان به قدری فراموش کار است که تذکر گاه به گاه نیز برای او کافی نیست. لذا در قرآن میخوانیم که: « خدا را زیاد یاد کنید.»[۲]
استفاده از هنر
منظور از شیوه هنری در امر به معروف و نهی از منکر آن است که در بسیاری موارد میتوان با استفاده مثبت از هنر، ارزشهای الهی را تبلیغ کرد و راهها و روشهای نفوذ و رسوخ منکر در زندگی و اجتماع را به افراد یادآور شد. میتوان از راه ساختن فیلم، قصه گویی، سرود، شعر و ... معروف و منکر را بشناسانیم و خطر آلوده شدن به مفاسد و پیمودن راه فساد و ضد آن را یادآور گردیم.
از خوبی هم گفتن
در انتقاد و نهی کردن، تنها نقطه ضعف را نباید مطرح کرد، به خوبیها نیز باید اشاره نمود. هنگام نهی از منکر، ابتدا نقاط قوت را باید بازگو کرد و سپس تذکر دهیم که مثلا کسی که این کمالات را دارد چرا این منکر را انجام میدهد!؟
شیوه تغافل
یکی از زمینههای انجام خلاف آن است که انسان احساس کند، در جامعه آبرو و کرامت ندارد، عذرش پذیرفته نمیشود و کسی به سخن او اعتنا نمیکند. در اینصورت احساس حقارت و بی آبرویی او را به هر گناهی میکشاند. در دستورات اسلامی توصیه شده است، گاهی باید انسان خود را به غفلت بزند و تظاهر کند. به این معنا که من متوجه اشتباه تو نشدهام، تا از این طریق کرامت و شخصیت افراد شکسته نشود و حریمها حفظ گردد.
عیبها را یکجا نگفتن
در نهی از منکر و انتقاد، سعی کنیم که طرف را به رگبار نبندیم. اگر به فردی درباره موضوعی تذکر میدهیم نباید به گوئیم که : « در درس عقب افتادهای، آداب معاشرت را بلد نیستی، لباسهایت را نشستهای و ... »
این گونه نهی از منکر برای بسیاری از افراد قابل تحمل نیست. اسلام در مدت بیست و سه سال دستورات خودش را به مردم اعلام کرد.
شیوه ایجاد محبت
عشق و محبت، بهترین زمینه و انگیزه برای امر به معروف و نهی از منکر است. در بخش مهمی از قرآن، خداوند نعمتهای خود را میشمارد تا عشق انسان نسبت به خود زیاد کند. کسی که میخواهد دیگری را به معروف و نیکی سفارش کند و از کار بدی باز دارد، بهترین راه آن است که با بیان و یاد نعمتها و الطاف الهی ابتدا او را عاشق کند، در آن صورت، عاشق تسلیم انجام فرامین است.
شیوه آسان سازی
گاهی افراد گناهکار خیال میکنند که ترک گناه و یا انجام فلان کار خوب بر ایشان مشکل است. یکی از شیوههای امر به معروف و نهی از منکر آن است که ما کار را امکان پذیر و شدنی قلمداد کنیم و به مردم بگوئیم که : « انجام دادن خوبیها و انجام ندادن بدیها کار چندان سخت و غیر ممکنی نیست.»
شیوه الگو سازی
معرفی الگو برای جذب به خوبیها و ترک بدیها و منکرات بسیار موثر خواهد بود. هم باید با رفتار پسندیده الگوی دیگران بود و هم با تقدیر و تشویق الگوهای شایسته زمینه جذب دیگران را فراهم آورد. کسی که در جایگاه الگویی قرار گرفت رفتارها و گفتارهایش برای دیگران حجت میشود. لذا باید سعی گردد شایستگیهای گفتاری و رفتاری الگوهای جوانان هر چه بیشتر مطرح گردد.
منابع
امر به معروف و نهی از منکر، مرکز تحقیقات و پژوهش مع. امر به معروف و نهی از منکر نمسا، انتشارات پرتو واقعه، سال 1383.
حماسه حسینی، شهید مرتضی مطهری، انتشارات صدرا.
ده گفتار (بخش امر به معروف و نهی از منکر)، شهید مرتضی مطهری، انتشارت صدرا.
http://maroofyaran.com
