شرط چهارم، عدم مفسده - ادله شرط چهارم
محتویات
شرط چهارم: عدم مفسده
«الشرط الرابع ان لایکون فی انکاره مفسده[۱] «بحث در مورد شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر بود.
چهارمین شرط وجوب آن است که انکار منکر مفسده ای در پی نداشته باشد، در مساله فرمودند موجب توجه ضرر نفسی یا عرضی یا مالی معتد به به خودش یا به یکی از خویشان یا به یکی از مسلمین نباشد والاواجب نیست امر به معروف و نهی از منکر.
مرحوم محقق (ره) در شرایع اینگونه فرمودند: «والرابع ان لایکون فی النکار مفسده انکار مفسده نداشته باشد، فلو علم او ظن توجه الضرر الیه او الی ماله او الی احد من المسلمین سقط الوجوب، اگر علم وجدانی داشته باشد یا ظن غالب به اینکه ضرری متوجه خود او یا مال او یا یکی از مسلمین می شود وجوب ساقط است.
صاحب جواهر (ره) بعد ازاینکه فتوی محقق را در اشتراط عدم مفسده ذکر می کند می فرماید بلا خلاف اجده فیه، نفی خلاف می کند می فرماید مساله اجماعی است.
ادله شرط چهارم
دلیل اول
دلیل اول بر لزوم این شرط ادعای اجماع است.
اجماع دلیل تعبیر می شود زمانی که معلوم المدرک یا محتمل المدرک نباشد و اگر محتمل المدرک باشد باید به مدرک مراجعه کرد و چون مدرک این فتوی روایات است یا بعضی از ادله ی دیگر، این اجماع حداقل محتمل المدرک است، اگر اجماع مدرکی بود دلیل تعبدی مستقلی نیست باید به مدرک مراجعه کرد لذا گرچه صاحب جواهر فرموده اند بلاخلاف اجد فیه، اجماع دلیل تعبدی نیست چون حداقل محتمل المدرک است[۲]
دلیل دوم
استدلال به این مطلب است که اسلام دین سهل است، سختی که قابل تحمل نباشد در احکام اسلام نیست، ضررنفسی یا مالی یاماعرضجَعَلَیموجب حرج ؛شود عَلَیْکُمْ فِی الدﱢینِ مِنْ حَرَجٍ[۳] یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ[۴]
پس ادله ای که قاعده ی نفی حرج را اثبات می کند آن ادله وجوب امر به معروف و نهی از منکر را در صورتی که انکار مستلزم مفسده باشد راازبین میبرد و نیز قاعده ی لاضرر، لا ضرر ولا ضرار فی الاسلام و به عبارت دیگر ادله ی اولیه گرچه میگوید امر به معروف و نهی از منکر واجب است، بطور مطلق یامرون بالمعروف وینهون عن المنکر، ادله مطلقه اندو قیدی به عنوان امن من الضررنداشته باشد اما در موردی که ضررباشد لاضرر ولاضرار و امثال او که احکام ثانویه است و ادله ی احکام ثانویه است یا مخصص ادله ی اولیه است که وجوب امر به معروف و نهی از منکر اختصاص به مورد امن از ضررداردیاوارد برآن ادله است یا حاکم برآن ادله است به این معنا مه با آمدن لاضرر دلیل محکوم ازبین میرود و دلیل حاکم مقدم است، یا دلیل وارد است آنچنانکه در اصول آمده ایا قاعده ی لاحرج ولاضرر حاکم برادله ی اولیه است یا وارد برادله ی اولیه است یا مخصص ادله ی اولیه است، این بحث در اصول باید مطرح شود.
علی کل حال در تقدم قاعده لاضرر ولاحرج شکی نیست، پس دلیل دوم این قاعده است.
روایات در این زمینه
دلیل سوم
روایات خاصه است که فرموده اند امر به معروف و نهی از منکر مشروط است ازجمله: عن الرضا (ع): والامر بالمعروف والنهی عن المنکر واجبان علی من امکنه ذلک ولم یخف علی نفسه وعلی اصحابه، امر به معروف و نهی از منکر واجب است برکسی که قدرت داشته باشد وضررنفسی متوجه اونشود.
امام صادق (ع) فرمودند: ولم یخف علی نفسه ولاعلی اصحابه، یعنی ضرر به دیگران هم وارد نشود.
صحیحه ی مسعده بن صدقه: ولیس ذلک فی هذه الهدنه اذا کان لاقوه له ولا مال ولاعدد ولاطاقت.
صاحب جواهر می فرماید: خبر مفضله بن یزید: من تعرض لسلطان جائرفاصابه بلهٌی لم یوجر علیها ولم یرزق الصبر علیها، می فرماید کسی که متعرض سلطان جائری شود واز طرف سلطان جائر برای اوحادثه ای پیش آید ماجور نخواهد بود و صبری که بکند صبری که ثواب داشته باشد نیست.
روایت دیگر می فرماید: واجب است وقتی سوت وشلاقی نباشد والا اگر باشد واجب نیست.
بنابراین این روایات اشتراط امن من الضرر را دلالت دارند می فرمایند که باید ضرری متوجه آمروناهی نشود. مطلبی که باید عرض شود آن است که روایات و آیات مربوط به امر به معروف و نهی از منکر علی اقسام:
آیات و روایاتی که واجب میدانند مطلقا امر به معروف و نهی از منکر را، یامرون بالمعروف وینهون عن المنکر.
آیات وروایاتی که امر به معروف و نهی از منکر را مشروط می کند به عدم ضرر مثل حدیثی که ذکر شد من تعرض لسلطان جائر[۵]
آیات و روایاتی که خلاف قسم دوم اندمانند قول الباقر (ع) فی الخبرالسابق، صاحب جواهر قبلاحدیث را مفصلاً نقل کرده است، می فرمایدامام: یکون فی آخرالزمان قوم یطبع فیهم قوم مراعون ینفرون... لایوجب امر بمعروف ولا نهی عن منکر الا اذا آمن الضرر[۶].، حضرت فرمودند: در اخرالزمان افرادی می آیند که پیروی از خود نمایی میکنند و واجب نمی دانند امر به معروف و نهی از منکر را مگر زمانی که ایمن ازضرر باشند، یطلبون لانفسهم الرخص والمعاذیر [۷] برای خود دنبال عذراند که امر به معروف و نهی از منکر نکنند مجوزی یافت کنند امر به معروف و نهی از منکر نکنند، دقت دراین روایت که مشابه دارد وبیان تندی دارد قصد بیان این را دارد که امن من الضرراصلاً شرط نیست، دسته سوم روایات توبیخ می کند که امر به معروف و نهی از منکر رامشروط به امن من الضرر کنیم.
