شرط دوم - توجه به عدم تأثیر بلند مدت در شرط دوم

شرط دوم-توجه به تاثیر بلند مدت در شرط دوم

مساله ی هشتم: احتمال تاثیر در بلند مدت

شرط دوم برای وجوب امر به معروف و نهی از منکروبعضاً جواز امر به معروف و نهی از منکر احتمال تاثیر بود، فرمودند: اگر احتمال تاثیر دارد واجب استوالّا واجب نیست براین اساس چند مساله مترتب می شود که ما تا کنون شش مورد از آنهارا خواندیم. لذااختصاراً الباقی را توضیح میدهیم.

«لوعلم ان انکاره غیرموثراً بالنسبه الی امر فی الحال «میداند اگر امر بکند الان تاثیر ندارد، اگر نهی بکند ازمنکری الان تاثیر ندارد ولی در آینده تاثیر دارد، تاثیرش الان نیست که بلافاصله فاعل منکر، منکر را ترک کند وتارک معروف، معروف راانجام بدهد اینطور نیست ولی اگرامروز اورا نهی بکند یک ماه دیگر تاثیردارد معروف را انجام میدهد و منکر را ترک می کند.

خلاصه ی مطلب

امر به معروف و نهی از منکر، فعل معروف ترک منکر زمان خاص ندارد همینکه میداند یا احتمال تاثیر میدهد ولو درآینده لذا باید امر به معروف و نهی از منکر راانجام بدهد ولی اگر علم دارد این کارش موثر نیست بنسبه در زمان حال لکن میداند یا احتمال دارد تاثیر امر الان بنسبه به استقبال، الان امر بکند ده روز دیگر نتیجه داردوَجبَ وممکن است فردی باشد اکنون در عناد ولجاج باشد وبعد فکر کردن بپزیردمثلاً به او میگوییم نماز بخوان جلو دوستانش که نماز خوان نیستند نماز نخواند ولی وقتی رفت خانه نماز خواند.

مساله ی نهم: احتمال تاثیر در حد تقلیل منکر

فرع دومی که دراینجا آمده این است که گاهی نهی از منکرنسبت به مورد خاصی تاثیردارد ولی نسبت به بقیه ی موارد تاثیر نداردمثلاًمیگوییم این شراب است نخورتاثیر ندارد شراب رامیخورد ولی درآینده تاثیر دارد و شراب نمی خورد بخصوص این مورد را مرتکب می شود ولی نسبت به موارد دیگر نهی تاثیر دارد می فرمایند: دراین صورت هم امر به معروف واجب است اگر علم دارد نهی او از شرب خمر بنسبه به جام معینی اثرندارد لکن نهی از شرب خمر موثراست در ترک شرب درمابعد مطلقا یا فی الجمله، گاهی تصمیم میگیرد درآینده اصلاً شرب خمر نکند یا حداقل ازده مورد دوموردش راانجام بدهد در چنین مواردی بازهم شرط تاثیر موجود است لذا امر به معروف واجب است.

بررسی نکته ای در منکرها

نکته: آیا مجموعه ی افعال شرب خمر من بدو تکلیف الی ختم التکلیف فعل واحد محسوب میشوند یا متعدد؟ پاسخ: فعل متعدداند پس اگر فعل متعدداست هر فعلی معصیت خاصی دارد لذا اگر دراین جهت حساب بکنیم اگر این شخص درده روز ده شرب خمر کرد آیا استحقاق ده عقاب دارد یا یک عقاب؟ خب آشکاراست استحقاق ده عقاب داردپس معلوم می شود ده فعل است لکلفعلٍ عقوبه اگر اینگونه باشد پس ترک کلفعلٍ عقوبته مجزا.

گاهی یک نفر فاعل منکراست وتارک معروف است اگر به او بگوییم این کاررا انجام بده گوش نمی ‌کند ولجبازی می کند یا اگر بگوییم این کارراانجام بده انجام نمی دهد لجبازی می کند ولی اگر دیگری را مخاطب قرار بدهیم بگوییم فلانی این کاررا انجام نده او میفهمدو انجام نمی دهد یا فلان کاررا انجام بده، خطاب متوجه تارک معروف وفاعل منکر نشود بلکه خطاب متوجه شخص دیگری بشود ولی در آن فردی که تارک وفاعل است تاثیر میگذارد پس یا مخاطب مااصلاًفاعل منکر نیست وتارک معروف نیست یا اگر هم هست برای او تاثیری ندارد ولی اگر خطاب را به اومتوجه کنیم درفرد دیگرتاثیر میگذارد.

آیا در فرض فوق امر به معروف و نهی از منکر واجب است یا نه؟ امام (ره) می فرمایند: واجب است.

«لوعلم ان امره او نهیه بنسبه الی التارک والفاعل لایوثرلکن یوثر بنسبه بغیره «بشرط عدم توجه الخطاب الیه بشرط آنکه مستقیم تاثیر نپزیرد و خطاب و امر و نهی را قبول نکند وجبَ« توجه الی الشخص الاول بداعی تاثیر فیه «چون خلاصه میخواهد بفرماید: امر و نهی مستقیم واجب نیست مهم آن است که معروف جامه ی عمل بپوشد ومنکر قلع وقمع بشود حال خطاب مستقیم باشد یا غیر مستقیم «ایاک اعنی واسمعی یا جاره«مانعی ندارد امر به معروف لازم است.

مساله ی دهم: امر به امر به معروف و امر به نهی از منکر

مسأله 10 لو علم أن أمر شخص خاص مؤثر فی الطرف دون أمره وجب أمره بالأمر إذا تؤاکل فیه مع اجتماع الشرائط عنده می فرماید: اگر شخصی فاعل منکراست یا تارک معروف اگر ما به او تذکر بدهیم تاثیری ندارد ولی اگر فلان عالم بزرگ امر و نهی بکند اورا تاثیردارد، اگر ما امر و نهی بکنیم اورا تاثیر ندارد ولی اگر فلانی امر و نهی بکند تاثیرگذاراست.

آیا درفرض فوق برما لازم است به آن فلانی مراجعه کرده وبگوییم فلان شخص فاعل منکرو تارک معروف است وحرف شما تاثیر دارد شما امر و نهی کنید یا لازم نیست دیگری را وادار کنیم به امرو نهی؟ آیا لازم است باواسطه امر به معروف کنیم؟

البته امام (ره) اشاره نفرموده اند اما اگر مایک مطلبی را تفصیل بدهیم خوب است.

امام (ره) فرمودند: الامربالامر امرٌ این بحث اصولی است که آیا امر به امر به شی امر به آن شی هست یا نه؟ اگر مولی امر کرد به فرزندش که برو کارگران را امر کن به انجام فلان کار آیا این امر، امر به انجام کار محسوب می شود با نه؟

بحث اصولی امر به امر

اینجا اصولیین فرمودند: غرض آمر مهم است کسی که میگوید: برو دیگری را بگو امرکند غرض اومهم است یا غرض او آن است که به فرزندش امرکردن رایاد بدهد، غرضش آن نیست که کار انجام بگیرد میخواهد آیین و برنامه ی اربابی را به او یاد بدهد اگر این است این امر، امر به فعل نیست یعنی مقصود این نیست که برو فعل را انجام بده بلکه معنایش اختبار شخص است این معنا نیاز به قرینه دارد ولی اگر قرینه ای درکار نبود اصل وقاعده اقتضی می کند که مولی فعل راخواسته، اگر مولی فعل را خواسته اگر امر به امر کرد امر به فعل حساب می شود لذا اگر خدمتگذاران قبل ازآنکه فرزند مولی امر بکند امر مولی را متوجه شوند باید کاررا انجام بدهند، اینجا هم امر به امر است یعنی ماامر کنیم فرد دوم را تا امر کند فرد دوم فاعل منکر یا تارک معروف را، آیا این امر از جانب ماواجب است؟

آمر دوم که سخنش تاثیرگذاراست یا متوجه تاثیر گذاری کلامش هست ومتوجه تکلیفش نیز هست یعنی میداند فلانی فاعل منکر است وتارک معروف ومیداند که سخنش هم موثراست، گاهی خودش درجریان هست، گاهی خودش درجریان نیست یعنی در جریان نیست که فلانی تارک منکر یا فاعل معروف است یا درجریان نیست که سخن او موثر است پس بنابراین آن شخصی که آمردوم است گاهی به همه ی جوانب علم دارد گاهی به همه ی جوانب علم ندارد و جاهل است درهردو صورت آیا برما لازم است که فلانی را امر کن یا نه؟ در حقیقت این می شود امر به معروف مع الواسطه.

پاسخ به اشکالی در مسئله

دراین فرض اشکالی مطرح است: ما که قصد داریم امر به معروف کنیم موثر نیست پس شرایط امر به معروف برای ما فراهم نیست چون ما میگوییم تاثیر گذارنیست پس امر به معروف تارک معروف وفاعل منکر لازم نیست چون تاثیر گذار نیست. بلکه برای فرد موثر شرایط مهیا است براو امر بعروف واجب است نه ما. پس آیا امر مع الواسطه امر است یا امر نیست؟ یا به عبارت دیگر آیا تاثیر مستقیم شرط امر به معروف و نهی از منکر است یا تاثیر مع الواسطه هم جزء شرایط است؟

پاسخ: ظاهر قضیه اطلاق دارد، اعمّ است از تاثیر مع الواسطه یا تاثیر بلاواسطه بنابراین اینجا امر من تاثیر دارد منتهی تاثیر مع الواسطه دارد یعنی باید دیگری را امر کنم که او امر کند پس باواسطه تاثیردارد واگر با واسطه تاثیر داشته باشد اطلاقات وجوب امر به معروف و نهی از منکر را شامل است به عبارت اخری ادله امر به معروف و نهی از منکر مطلق است ادله ای که میگوید بشرط تاثیر حجت است آن ادله خاص است، اگر ادله خاص است ما ادله ی عامه داریم «یامرون بالمعروف وینهون عن المنکر«دلیل خاص داریم که باید موثر باشد، خاصّه ی ما شبه مفهومیه دارد، نمی دانیم که آیا احتمال تاثیر باید مع الواسطه باشد یا احتمال تاثیر بلاوسطه، اگر این فرض پیش آمد نمی دانیم این احتمال تاثیر داخل درکدام یک است اگر ندانستیم شبه در تخصیص باشد، این احتمال تاثیر شرط است در بعضی موارد که تاثیرراشرط دانسته اند. اگرعدم تاثیر مطلق باشدآنجا قدر متیقن است که وجوب ندارد ولی اگر احتمال تاثیر ولو مع الواسطه باشد اطلاقات میگویدیَجب.

در حقیقت بابیان واضح تری عرض کنیم: آنچه که آمده است اطلاقات ادله ی امر به معروف و نهی از منکر و وجوب امر به معروف و نهی ازمنکر را مقید ومخصوص کرده تاثیر است فرموده: بشرط تاثیر، نمی دانیم بشرط تاثیر مستقیم است یا تاثیر غیر مستقیم را هم شامل می شود شما برای عدم جوب باید دلیل بیاورید وجوب امر به معروف و نهی از منکر دلیل نمی خواد اطلاقات ادله وجوب را ثابت می کند.

پانویس

بازگشت به دروس خارج