شرط دوم - ادله لزوم احتمال تاثیر - بررسی کلام محقق حلی

شرط دوم-ادله لزوم احتمال تاثیر-بررسی کلام محقق حلی

شرط دوم از شرایط امر به معروف و نهی از منکر

شرط دوم از شرایط امر به معروف و نهی از منکر احتمال تاثیر است فرمودند: اگر علم اجمالی یا علم عقلائی داشته باشد به عدم تاثیر امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.

کلام محقق اول در شرط تاثیر

مرحوم محقق اول (ره) صاحب شرایع بعد از اینکه فرمودند: احتمال تاثیر باشد فرمودند: اگر ظن غالب به عدم تاثیر دارد باز هم امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست بلکه واجب ساقط می شود این مطالب در جلسه ی سابق مفصلاً مطرح و بحث شد، برای کلام محقق (ره) به روایاتی استدلال شده بود که چندی از آن روایات را خواندیم که نتیجه آن ها این است که اگر ظن غالب به عدم تاثیر باشد امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست. این روایات قبلا مورد بحث قرار گرفت.

اجمالاً اما اگر بخواهیم جمع کنیم روایات را در صورتی که علم به تاثیر باشد امر به معروف و نهی از منکر واجب است و الا فلا، یعنی احتمال تاثیر و ظن تاثیرکافی نیست باید علم به تاثیر داشته باشیم، علم به تاثیر اگر بگوییم شرط است بر خلاف اجماع همه ی علماست، بنابراین این روایات از نظر مضمون و معنا مورد إعراض اصحاب قرار گرفته است و اصحاب به مضمون این روایات فتوی نداده‌اند، اگر مورد اعراض قرار گرفته است موجب وهن است و این روایات از اعتبار ساقط است و نمی شود به آنها عمل کرد، هذا اولاً مضافاً که اکثر این روایات ضعیفه اند و معتبر نیست و قابل اعتماد نمی ‌باشند پس این روایات اثبات نظر محقق اول (ره) را نمی ‌کند.

نکته ی دیگر خطاب به محقق (ره) این است که: محقق (ره) در اول که فرموده است: «الشرط الثانی «فرموده است: احتمال بدهد تاثیر را، ظاهر و معنای این جمله این است که احتمال عقلائی تاثیر کافی است یعنی اگر %70%60 احتمال عدم تاثیر بدهد یعنی ظن به عدم تاثیر داشته باشدو %30 احتمال تاثیر بدهد یا حتی کمتر و این احتمال عقلائی باشد، امر به معروف و نهی از منکر واجب است طبق کلام خودشان که فرمودند: »یجوزالتاثیر«یعنی احتمال تاثیر بدهدیعنی احتمال عقلائی و %20 احتمال عقلائی است و مقابل این %20،%80 است که همان ظن غالبی است که ایشان میفرماید، حال احتمال اینکه میفرماید: احتمال تاثیر یعنی %20 احتمال بدهی کفایت میکند برای وجوب معنای اینکه میفراید: اگر ظن غالب به عدم تاثیر داشتی یعنی امر به معروف ونهی از منکر واجب نیست یعنی آن %20 اعتبار ندارد، پس صدر و ذیل کلام محقق (ره) باهم در تعارض است زیرا خودشان ابتدا فرمودند: احتمال تاثیرکافی است ولی بعد فرمودنداگر ظن غالب به عدم تاثیر بود واجب نیست این دو کلام به هم در تناقض وتعارض اند لذااین فرمایش قابل مساعده نیست که اورا بپزیریم این تکمیل مباحث قبلی بود.

صاحب جواهر (ره) بعد ازاینکه احتمال تاثیر را شرط میدانند و میفرمایند: علما احتمال تاثیر را شرط میدانند، قصد دارند بفهمانند که این احتمال تاثیر در بعض از مراتب امر به معروف ونهی از منکر شرط نیست.

ملاحظه مراتب امر به معروف در شرط تاثیر

ملاحظه کنید"امر به معروف و نهی از منکر مراحلی دارد:

مرحله ی اول

انکار قلبی یعنی انسانی که شاهد منکر بودو شاهد ترک معروف بود باید قلبا منکر باشد و ازاینکار بدش بیاید و ناراحت باشد ازارتکاب منکر و ترک معروف.

مرحله ی سوم

برخورد فیزیکی است که به مرحله ی قتل هم میرسد که در بعضی موارد اذن حاکم شرع لازم است.

صاحب جواهر (ره) میفرماید: آنجا که تذکر لسانی است احتمال تاثیرشرط است و نیز آنجا که میفرماید: برخورد فیزیکی است احتمال تاثیر را شرط میداند مانیز با ایشان هم نظریم، اما جایی که انکار قلبی است یعنی شخص بدش بیاید و ناراحت بشود از ترک معروف و ارتکاب منکر حال این

تاثیر بگذارد یا نگذارد چه اشکالی پیش میاید؟ زیرا ما کاری و اقدامی نکریدیم که بخواهد تاثیر گذار باشد یا نباشدپس ناراحت شدن از ترک معروف و ارتکاب منکر لازمه ی ایمان به خدا و ایمان به حکام دین است و احتمال تاثیر اصلا شرط نیست و مؤمن ذاتاً باید از ترک معروف و ارتکاب منکر ناراحت بشود زیرا این لازمه ی ایمان به خدا و ماجاء النبی (ص) است.

صاحب جواهر (ره) فرموده است: مگر اینکه انکار قلبی لازمه ای داشته باشدوآن این است که انکار قلبی را به شکلی اظهار کند و الّا این ناراحتی قلبی اصلا امر به معروف ونهی از منکر نیست، و باید انکار قلبی را به شکلی اظهار کند، چنان که امام صادق (ع) به بعضی از دوستانشان فرمودند: «چراشما وقتی قضیه ای اتفاق میافتد و منکری صورت میگیرد به آن شخص مراجعه نمی کنید و اورا بیدار نمی کنید و به او تذکر نمی دهید «گفتند: نمی توانیم حضرت فرمودند: »حداقل میتوانید از آن ها دوری و اجتناب کنید «یعنی اظهار کنیدانکار خودتان را، خب چگونه اظهار کنیم؟ در مجلس آنها نباشیدبا آنها رابطه ی صمیمی نداشته باشید وقتی که انکار قلبی این شکل جنبه ی اعراض پیدا بکند جنبه ی دوری از مجلس پیدا بکند این خودش امرو نهی است منتهی امرونهی فعلی است.

خلاصه امر به معروف ونهی از منکر کردن بدون اظهار اصلا امر نیست و نهی نیست، اگرصرفاً در قلبش از بدی ها بدش می آید ولی هیچگونه اظهاری نمی ‌کند اصلا لایصدق علیه الامر و لاعلیه النهی، امرو نهی نیست، این نه از مراتب ایمان است و نه ازمراتب امر به معروف و نهی از منکر، اما زمانی که انکار قلبی را اظهار کرد با اجتناب از مجلس و فاصله گرفتن از تارک معروف و مرتکب منکر (تذکر لسانی نمی تواند اظهار کند چون شرایط فراهم نیست) این گونه اظهار ناخوشایندی »عدّیامراً ویعدنهاًی وکان هذا الفردآمراً وناهاًی «منتهی آمر و ناهی فعلی است، اگر آمر وناهی فعلی بود پس امر به معروف و نهی از منکر صدق میکند و در امر به معروف و نهی از منکر احتمال تاثیر شرط است بشرط انکه انکار قلبی به این مرحله برسد، اگربه این مرحله رسید »یصدق علیه آمرٌوناهٍانه .» این حاصل کلام صاحب جواهر (ره) است که برای این مرحله ازامر به معروف ونهی از منکر بیان فرموده اند،

پس در مساله اول شرط ثانی این بود که احتمال تاثیر باشد اگر علم به عدم تاثیر یا علم عقلائی به عدم تاثیر داشت امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست. امام (ره) وفقها فرمودند: «لایجب«پس اگر علم داشته باشیم به عدم تاثیرامر به معروف و نهی از منکرواجب نیست ولی سؤال اینجاست آیا فقط واجب نیست یا جائز هم نیست؟ سیأتی ان شاء الله تعالی...

پانویس

بازگشت به دروس خارج