شرط اول - علم آمر و ناهی به معروف و منکر
شرط اول وجوب امر به معروف ونهی از منکر
شرط اول وجوب امر به معروف ونهی از منکر، علم به معروف و منکر از جانب آمر و ناهی بود.
امام (ره) فرمودند علم شرط برای وجوب امر به معروف است کالاستطاعه للحج، شرط وجوب و شرط واجب قبلاً توضیح دادیم که حق این است که علم شرط واجب است یعنی امر به معروف ونهی از منکر واجب است منتهی باید مکلف تحصیل بکند علم به معروف را و علم به منکررا تا بعد از تحصیل علم بتواند امر به معروف ونهی از منکر کند یعنی مقمده مقدمه ی واجب است، فرق بین مقدمه ی واجب و مقدمه ی وجوب این بود که در مقدمه ی وجوب قبل از حصول مقدمه تکلیفی نیس اصل فعل واجب نیست وتحصیل مقمه هم واجب نیست اما در مقدمه ی واجبقبلاً تکلیف فعلیت پیدا کرده و امتثال تکلیف بدون انجام مقدمه ممکن نیست اینجا مکلف
باید مقدمه را انجام بدهد تا واجب را درمحل خودش انجام بدهد.
حال در باب وجوب امر به معروف ونهی از منکرآیا علم شرط وجوب است به این معنا که تا علم نباشداصلاً تکلیفی جعل نشده یا مقدمه ی واجب است یعنی تکلیف به امر به معروف ونهی از منکر جعل شده و باید مقدمه را که علم به معروف و منکر است را تحصل کرد تا بتوان واجب راانجام دارد.
کلام محقق کرکی درباره شرط الوجوب
محقق میفرماید و لقائل ان یقول بعد از اینکه فرموده است قول به اینکه علم شرط وجوب است فرموده است لقائل ان یقول به اینکه فی اشتراط الوجوب بهنظراً در اینکه وجوب مشروط به علم باشد اشکال است فان من علم ان زیدا قد صدر منه فعلمنکرٍ او ترک معروفا فرض کنیم آمر علم ندارد به معروف ومنکر ولی یقین دارد زید معروفی را ترک کرده یا منکری را انجام داده واین علم از باب وجود منکر و معروف در اسلام یا از باب شهادت عدلین است (اصل وجود معروف ومنکر در اسلام را میداند ولی بخصوصه معروف ومنکررا نمیشناسد) ولا یعلم المعروف والمنکر ینبغی ان یتعلق به وجوب الامر والنهی میفرماید در اینجا بجا است که وجوب امر و نهی به او تعلق گیرد و یجب علیه تعلم مایصح معه الامرباید یاد بگیرد چیزی را که بعد از یادگیری میتواند امر ونهی کند کما یتعلم چنانکه تعلق میگیرد به محدث وجوب صلاه، تکلیف به صلات به آقای محدث تعلق گرفته منتهی باید رفع حدث کند و یجب علیه تحصیل شروطها.
والاصل فی ذالک، دلیل بر مطلب فوق ادله امر به معروف ونهی از منکر از آیات و روایات است فلتکم منکم امه یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر کنتم خیر امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر المومنون والمومنات بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف وینهون عن المنکر الی غیر ذالک من آیات و روایات.
محقق میفرماید به این آیات و روایات تقام الفرائض، مجموعه ی این آیات و روایات که ادله ی وجوب امر به معروف ونهی از منکر است مطلق است بلکه بعضی از آنها عام است اگر عام است دلیلی بر تقیید تکلیف نیست، دلیلی براینکه وجوب مقید شده باشد بر علم نداریم پس نمشود گفت وجوب مقید است البته تا شخص علم به معروف نداشته باشد نمیتواند امر ب معروف کند، پس ادله ی داله بر وجوب امر به معروف ونهی از منکر مطلق اند ودلیلی نداریم که تکلیف مقید به علم باشد (تکلیف نه امتثال تکلیف).
»والاصل فی ذالک انه لا دلیل یدل علی اشتراط الوجوب بهذاالامر یعنی به این علم، فان الامر بهما ورد مطلقا وتقییده یتوقف علی الدلیل و هومنتفٍ والظاهر تعلیلهم یرشد الی ذالک فانه کما هو ظاهر لایستلزم مدعوه« علما فرمودند علم شرط است چون اگر علم نباشد ممکن است امر به منکر کند و نهی از معروف کند در مقام امتثال نه در مقام جعل وتکلیف پس اشکال در مقام امتثال است. پس امتثال تکلیف متوقف بر علم است. والظاهر تعلیلهم یرشد الی ذالک کما هو ظاهر لایستلزم مدعوه این علت اینها اثبات مدعایشان نمیکند چون مدعی این است که علم شرط وجوب است در مقام جعل و تکلیف یعنی تا علم نباشد خداامر نکرده در حالی که دلیلشان اثبات میکند وجوب علم را در مقام امتثال. لانا علی ذالک الاحتمال زیرا مابعد ازاین احتمال که نهی از معروف کند یا امر به منکر کند نوجب علیه واجب است بر مکلف بعد الاحاطه بترک المعروف فی الجمله واجب میکنیم تعلم را بر او ثم الامر، پس علم شرط واجب است و تحصیلش بر مکلف واجب است.
وقال فی الثانی منهما یعنی کلام شهید ثانی (ره) فرموده وقد یناقش در شرط و جوب بودن علم مناقشه است به اینکه عدم العلم بالمعروف والمنکر لاینافی تعلق الوجوب بمن لم یعلم وجوب تعلق گرفته وباید برود و یاد بگیرو انما ینافیه النفس الامرمن الوقع فی الامر بالمنکر ونهی عن المعروف امر به معروف نباید بکند چون ممکن است خطا کند وحنئذٍی فیجب علی من علم بوقوع المنکر یجب علیه ان یتعلم مایصح واجب است یاید بگیرد شرایطی که صحیح باشد باآن شرایط امر به معروف ونهی از منکر کند کما یتعلق بالمحدث وجوب الصلاهویجب علیه تحصیل شروط الصلاه و حینئذ فلا منافاه منافاتی نیست بین اینکه جائز نباشد امر ونهی از منکر در حین جهل بر جاهل وبین وجوب امر به معروف ونهی از منکر بر جاهل چنانچه صلاه محدث جائز است ولی صحیح نیست فی الحال.
علی کل حال نظر هردو بزرگوار آن است که شرط شرط واجب است به علت اطلاق ادله و ادله قید نمیخورند.
روایت مسعده بن صدقه آمده امر به معروف ونهی از منکر واجب است علی العالم القادر المطاع35 واجب است امر به معروف و نهی از منکر بر عالم قادر مطاع این روایت باید بررسی شود که مقصود واجب است یا نفس وجوب آیا نفس وجوب مقید است یا واجب مقید است؟
