شرایط و مراحل امر به معروف و نهى از منکر و روایات آن
محتویات
مقدمه
قرآن مجید که از سوی خداوند نازل شده هدفش این است که مردم را از ظلمتها و تاریکیها به سوی نور دعوت کند (لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ)[۱] از ظلمت گناه، ظلمت جهل و نادانی، ظلمت نفاق و ظلمت اختلاف، به سوی نور توحید، حق، عدالت، اطاعت، وحدت و اتّحاد دعوت نماید. قرآن برای رسیدن به این هدف، از روشهای متفاوتی بهره گرفته، که میتوان همه آنها را در دو روش خلاصه کرد: روش مستقیم، و روش غیر مستقیم.
۱. در روش مستقیم مردم را به اشکال مختلف مورد خطاب قرار داده است. مثلاً در مورد روزه میفرماید: «(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ)؛[۲] ای افرادی که ایمان آوردهاید! روزه بر شما مقرر شده» که در این جا مؤمنان مورد خطاب مستقیم پروردگار قرار گرفتهاند. و گاه این خطاب مستقیم متوجّه عموم مردم، اعم از افراد با ایمان و غیر آنهاست. مثلاً در آیه شریفه ۲۳ سوره یونس میخوانیم: «(یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْیُکُمْ عَلَی أَنْفُسِکُمْ)؛ ای مردم! ستمهای شما به زیان خود شماست» خلاصه این که گاهی اوقات خداوند برای اخراج مردم از تاریکیها به سوی نور از روش مستقیم بهره گرفته است.
۲. در روش غیر مستقیم حالات انبیای پیشین و امّتهای گذشته و سرنوشت ظالمان و عاقبت بدکاران را بیان میکند، تا به طور غیر مستقیم به ما بفهماند که اگر شما هم همین راه و روش را در پیش بگیرید همان سرنوشت را خواهید داشت،و از این جهت تفاوتی میان امّتهای پیشین و امروز نیست، و بیان سرگذشت اصحاب السبت برای همین منظور است و یکی از درسهای مهمّی که باید از این داستان گرفت موضع گیری گروه بی تفاوتها، و نتیجه آن است.
شرایط امر به معروف و نهی از منکر
آنها برای این که خودشان را گول بزنند گفتند: «نهی از منکر تأثیر ندارد، بنابراین وظیفهای نداریم» توضیح این که امر به معروف و نهی از منکر سه شرط دارد، که با حاصل شدن هر سه انجام آن واجب میشود:
۱. شناختن «معروف» و «منکر» از نظر موضوعی و حکمی. مثلاً اگر بخواهیم در مورد قمار نهی از منکر کنیم باید بدانیم قمار از نظر اسلام حرام است و نیز بدانیم کاری که این اشخاص انجام میدهند قمار است.
۲. احتمال تأثیر؛ بنابراین، اگر یقین داشته باشم امر و نهی من در فرد یا افراد مخصوصی هیچ اثری ندارد وظیفهای در قبال آنها ندارم. حداقل احتمال تأثیر لازم است.
۳. امن از ضرر؛ انجام این فریضه برای مکلّف ضرر مهمّی نداشته باشد، اگر واقعاً ضرر و خطر مهمّی داشته باشد واجب نیست.
کسانی که میخواهند از زیر بار این فریضه مهم شانه خالی کنند یکی از شرایط سه گانه را دستکاری میکنند، و بی تفاوتهای اصحاب السبت به سراغ شرط دوم رفته و خطاب به ناهیان از منکر گفتند: «چرا کسانی را موعظه میکنید که (نهی از منکر در آنها تأثیری ندارد و) عاقبت آنها هلاکت و نابودی است» یا جملاتی از این قبیل که در موارد مشابه گفته میشود، مثل این که: «این کار مشت بر سندان زدن، و آب در هاون کوبیدن است» که البتّه این کار به منظور گول زدن خود آنها بوده، امّا ناهیان از منکر تسلیم نشدند، و گفتند ما احتمال تأثیر میدهیم و به وظیفه خود عمل کردند و پاداش آن را گرفتند. همان گونه که بی تفاوتها مجازات شدند.
خوانندگان محترم! مراقب باشیم خود را فریب ندهیم، و اگر خود را گول بزنیم نمیتوانیم خدا را فریب دهیم. امر به معروف و نهی از منکر چنانچه با زبان خوش و توأم با ادب و احترام انجام شود غالباً اثر میکند.
مراحل امر به معروف و نهی از منکر
این فریضه الهی از جهتی دو مرحله دارد؛ یک مرحله آن وظیفه عموم مردم است. و مرحله دیگر، بر عهده حکومت اسلامی است و مردم نباید در آن دخالت کنند.
قرآن مجید به هر دو مرحله اشاره کرده است:
۱. مرحله قلبی و زبانی؛ یعنی با دیدن یک منکر در قلب و روحم از آن گناه و گناه کار بیزار شوم و این بیزاری سبب شود که با زبان خوش توأم با ادب و احترام نهی از منکر کنم.
آیه شریفه ۱۱۰ سوره آل عمران به این مرحله اشاره دارد. توجّه فرمایید:
«(کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّه أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللهِ)؛ شما بهترین امّتی بودید که به سود انسانها آفریده شدهاند، (چه این که) امر به معروف و نهی از منکر میکنید و به خدا ایمان دارید».
این آیه شریفه که امر به معروف و نهی از منکر را یک وظیفه همگانی اعلام میکند ناظر به مرحله قلبی و زبانی این فریضه بزرگ الهی است. ضمناً از آیه شریفه استفاده میشود که رمز برتری امّت اسلامی بر سایر امّتها امر به معروف و نهی از منکر و ایمان به خداست.
۲. مرحله فیزیکی و اجرایی؛ مثلاً اگر در مکانی با عدّهای برخورد کردیم که مشغول شراب خوری یا استعمال موادّ مخدّر هستند و تذکّرات زبانی اثر نکرد، عموم مردم نمیتوانند با آنها درگیر شوند و برخورد فیزیکی ایجاد کنند بلکه لازم است حکومت اسلامی وارد عمل شده، آنها را دستگیر و بساط گناه را جمع کند. آیه شریفه ۱۰۴ سوره آل عمران به این مرحله اشاره دارد؛ توجّه فرمایید:
«(وَلْتَکُنْ مِّنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنْ الْمُنْکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمْ الْمُفْلِحُونَ)؛ (برای رسیدن به وحدت) باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و رستگاران آنها هستند».
این آیه شریفه که امر به معروف و نهی از منکر را وظیفه گروه خاصّی میداند، نه همه مردم، ناظر به مرحله فیزیکی و اجرایی این فریضه الهی است، که بر عهده حکومت اسلامی است و لذا در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران هم بر اجرای امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یکی از اصول مهم آن تصریح شده، هر چند متأسّفانه درست به این قانون عمل نشده است و باید یک وزارتخانه به این نام تأسیس شود و این اصل به زمین مانده را احیا کند.
خلاصه این که مرحله قلبی و زبانی امر به معروف و نهی از منکر بر عهده همه مردم، و مرحله فیزیکی و اجرایی آن بر عهده حکومت اسلامی است.
یک سؤال و جواب
سؤال: دنیای امروز این تقسیم بندی را قبول ندارد و معتقد است که همه مراحل بر عهده حکومت است و مردم عادی وظیفه ندارند در زندگی خصوصی دیگران دخالت کرده و با فساد مبارزه کنند. کدام صحیح است: حرف دنیای امروز، یا آنچه اسلام مطرح کرده است؟
جواب: پاسخ این سؤال، با چند مثالِ شفّاف و واضح، روشن میشود:
الف) اکنون آنفولانزای نوع A در سراسر جهان شایع شده و رو به گسترش است. اگر خدای ناکرده همه گیر شود و همه موظّف به تزریق واکسن و رعایت نکات خاصّ بهداشتی شوند و عدّهای این امور را مراعات نکنند و باعث خساراتی به دیگران شوند آیا مردم عادی به آنها تذکّر نمیدهند و آنها را وادار به رعایت سفارشهای بهداشتی نمیکنند؟
ب) اگر یکی از اهالی یک کوچه راه فاضلابش را به داخل کوچه هدایت کند و با جریان فاضلاب در داخل کوچه باعث انتشار بوی نامطبوع و متعفّن و شیوع میکروب بعضی از بیماریها گردد، آیا همه همسایگان به وی اعتراض نمیکنند و او را به خاطر این کار زشت توبیخ و سرزنش نمینمایند؟
ج) چنانچه در محلّهای فردی مبتلا به موادّ مخدّری باشد، و خطر به انحراف کشیدن سایر جوانان محلّه نیز وجود داشته باشد، آیا اهالی محلّ او را نهی از منکر نمیکنند؟
بنابراین، سخن دنیای امروز، سخن صحیحی نیست و آنها گویا یک مطلب را فراموش کردهاند و آن این که اساس امر به معروف و نهی از منکر بر اساس زندگی اجتماعی بشر نهاده شده، و زندگی بشر مخصوصاً در عصر و زمان ما از هم جدا نیست تا آن جا که از آن به دهکده جهانی تعبیر میشود. کار به جایی رسیده که امروز دنیا به تولیدکنندگان گازهای گلخانهای که لایه اُذُن کره زمین را سوراخ کرده و خطر عبور اشعه ماورای بنفش از آن روزنهها میرود و این تهدیدی برای بشر محسوب میشود، اعتراض میکند، آری عامه مردم اگر خطری حتّی در آسمان زندگی آنها را تهدید کند ساکت نمینشینند و عکس العمل نشان میدهند، چون سرنوشت همه به یکدیگر گره خورده است.
اگر در زندگی مادّی حقّ اعتراض برای آحاد جامعه وجود دارد و این حق مختصّ حکومتها نیست، در زندگی معنوی و آلودگیهای مربوط به روح و روان افراد و جامعه نیز این حق وجود دارد شراب خواری و قماربازی و اعتیاد و دیگر گناهان روح مردم را بیمار میکند و باعث سرایت به دیگران میشود. بنابراین، همه مردم حق دارند با قلب و زبان در برابر آن عکس العمل نشان داده، و کارهای عملی را به حکومت بسپارند. اسلام، این قانون مترقّی و بسیار ارزشمند را بیش از ۱۴۰۰ سال قبل برای بشر به ارمغان آورد، ولی دنیای غرب هنوز فلسفه آن را درک نکرده است.
یکی از بزرگان میگوید:
اگر در غرب عالم گناهی رخ داد و تو میتوانی در شرق عالم نسبت به آن اعتراض کنی و این اعتراض تو تأثیری دارد، اعتراض کن و ساکت منشین وگرنه تو هم شریک گناه خواهی بود.[۳] چه تشبیههای زیبایی در روایات اسلامی دیده میشود، به عنوان نمونه در برخی روایات تمام مردم یک جامعه به مسافران یک کشتی تشبیه شدهاند. اگر یکی از مسافران بگوید: مکانی که من نشستهام و کرایه آن را دادهام تعلّق به من دارد و میخواهم آن را سوراخ کنم، همه ساکنان کشتی به او اعتراض میکنند که ای آدم بی عقل و نادان! اگر کشتی را سوراخ کنی فقط خودت غرق نمیشوی، بلکه همه را غرق میکنی چون سرنوشت همه مسافران یکی کشتی به هم گره خورده است».[۴]
بنابراین، همان گونه که بیماریهای جسمی از شرق به غرب سرایت میکند، و مردم نسبت به آن عکس العمل نشان میدهند، بیماریهای روحی، گناهان و منکرات نیز چنین هستند و همه مردم وظیفه دارند امر به معروف و نهی از منکر کنند، چرا که اگر این فریضه الهی ترک شود و مردم در مقابل ترک واجبات و ارتکاب گناهان و محرمات ساکت بنشینند، جامعه فاسد گشته و به تباهی کشیده میشود.
روش امر به معروف و نهی از منکر
اگر مردم با زبان خوش و روی گشاده و بدون عصبانیت و همراه با ادب و احترام دیگران را نهی از منکر کنند و در برخورد با هر کس از ادبیّات متناسب با سن و سال و موقعیّت و شخصیّت و دیگر ویژگیهای طرف مقابل استفاده نمایند، غالباً نتیجه خواهد داد، حتّی اگر نهی کننده نوجوانی کم سنّ و سال و نهی شونده پیرمردی کهنسال باشد.
به داستان زیر توجّه فرمایید:
روزی امام حسن و امام حسین(علیهما السلام)، که نوجوان کم سنّ و سالی بودند، مشاهده کردند پیرمرد کهنسالی در حال وضو گرفتن است، امّا وضویش را صحیح انجام نمیدهد. به اتّفاق هم نزد پیرمرد رفته، از او خواهش کردند که وضویشان را تماشا نموده، سپس قضاوت کند کدام بهتر وضو میگیرد. پیرمرد پذیرفت و آن دو یکی پس از دیگری وضو گرفتند و وضوی هر دو صحیح، بلکه هر کدام بهتر از دیگری بود. پیرمرد متوجّه اشتباه خویش در وضو گرفتن شد و گفت: وضوی شما بسیار خوب بود، این من بودم که عمری غلط وضو میگرفتم. و اکنون از شما وضوی صحیح را تعلیم دیدم».[۵]
آری، اگر این فریضه به صورت منطقی و مؤدّبانه و دوستانه انجام شود مؤثّر خواهد بود.
امر به معروف و نهی از منکر در روایات
روایات در این زمینه فراوان است، به عنوان نمونه به سه مورد آن اشاره میشود تا بدانیم اسلام برای این فریضه چه جایگاهی قائل است، و ما چه میکنیم. توجّه فرمایید:
۱. حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «مَنْ اَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهی عَنِ الْمُنْکَرِ فَهُوَ خَلِیفَهُ اللهِ فِی الاَرْضِ وَخَلِیفَهُ رَسُولِه؛ کسی که امر به معروف و نهی از منکر کند خلیفه خدا بر روی زمین و جانشین رسول خداست».[۶]
آیا مقام و منزلتی بالاتر از جانشینی خدا و رسول تصوّر میشود؟!
علّت این که آمر به معروف و ناهی از منکر خلیفه الله و الرسول میشود، این است که برخی عبادات مانند نماز و روزه را خداوند انجام نمیدهد امّا امر به معروف و نهی از منکر را خداوند هم انجام میدهد، و پیامبر و امّت هم باید بجا آورند، و لذا کسی که آن را انجام میدهد جانشین خدا و پیامبر میشود.
۲. حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «قَوامُ الشَّرِیعَهِ الاَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَر وَاِقَامَهُ الْحُدُودِ؛ اساس و ستون و پایه شریعت بر دو چیز استوار است: امر به معروف و نهی از منکر و اجرای حدود درباره مجرمان».[۷]
۳. در روایت دیگری از آن حضرت، که در بستر شهادت از وجود مبارکش صادر شده میخوانیم: «لاَ تَتْرُکُوا الاْمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلِّی عَلَیْکُمْ اَشْرَارُکُمْ ثم تدعون فَلاَ یُسْتَجَابُ لَکُمْ؛ فریضه امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید، اگر چنین کنید اشرار بر شما مسلّط میشوند، آنگاه (اگر) خوبانتان (همه) دعا کنند (که شرّ آنها کوتاه شود) دعایشان اجابت نمیشود».[۸]
از مجموع روایات مذکور اهمیّت فوق العاده انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر و خطر فراوان ترک این دو فریضه الهی روشن شد.
برگرفته از : کتاب داستان یاران / تنظیم : ابوالقاسم علیان نژادی دامغانی / جلسات تفسیر قرآن کریم حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدّظلّه العالی)
منبع
makarem.ir
