سه ویژگی آمر به معروف و ناهی از منکر

سه ویژگی آمر به معروف و ناهی از منکر

حدیث

قَالَ الإمامُ الصَّادِقُ(علیه السلام): «إنَّمَا یَأْمُرُ بِالمَعْرُوفِ وَ یَنْهی عَنِ المُنْکَرِ مَنْ کَانَتْ فِیهِ ثَلاَثُ خِصَال: عَالِمٌ بِمَا یَأمُرُ عَالِمٌ بِمَا یَنْهی عَادِلٌ فِیمَا یَأْمُرُ عَادِلٌ فِیمَا یَنْهی رَفِیقٌ بِمَا یَأْمُرُ رَفِیقٌ بِمَا یَنْهی »

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند باید داری این سه صفت باشد: آنچه را که به آن امر می‌کند و یا از آن نهی می‌کند بداند، در امر به معروف و نهی از منکر عادل باشد، در امر به معروف و نهی از منکر مدارا کند.

شرح حدیث

مطابق این روایت کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند باید داری سه ویژگی باشد:

عالم به معروف و منکر

کسی که می‌خواهد امر به معروف و نهی از منکر کند باید معروف و منکر را بشناسد. بسیارند کسانی که فکر می‌کنند امر به معروف می‌کنند، در حالی که امر به منکر می‌کنند. چون مسأله را نمی‌دانند و یا گمان می‌کنند که نهی از منکر می‌کنند، در حالی که نهی از معروف می‌کنند.

آیا علم به معروف و منکر شرط تکلیف است یا شرط واجب؟ به عنوان مثال توانایی مالی داشتن شرط وجوب حجّ است، ولی وضو شرط نماز واجب است; تا استطاعت نیاید حج واجب نمی‌شود، ولی نماز واجب است و وضو شرط آن است نه شرط وجوب. به عبارت دیگر آیا این علم مانند استطاعت مالی ، شرط وجوب است یا مثل وضو شرط واجب است؟ بعید نیست که از قبیل شرط واجب باشد چون امر به معروف و نهی از منکر واجب است و مقدّمه آن (علم به معروف و منکر) هم واجب می‌شود; اگر چه اکثراً آن را از قبیل شرط وجوب می‌دانند. اگر در محیط اطراف ما منکرات زیادی انجام شود، نمی‌توانیم بگوییم چون آگاهی نداریم پس امر به معروف و نهی از منکر از ما ساقط می‌شود.

عدالت

در چیزی که امر و نهی می‌کند عدالت داشته باشد. یعنی بین افراد فرق نگذارد، به طوری که اگر شخص بیگانهی کاری انجام دهد آن را منکر بداند; ولی اگر فرزند خودش انجام دهد، منکر نداند. بالاتر از این بین خود و دیگران عدالت داشته باشد و اگر دیگران را نهی از منکر می‌کند، اوّل خودش آن کار را انجام ندهد. این خصلت هم به عنوان شرط واجب است نه شرط وجوب. بالاتر از این تعابیر، تعبیری است که حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: «إنِّی وَاللهِ لاَ أحُثُّکُمْ عَلی طَاعَةِ اللهِ إلاَّ وَ أسْبَقُکُمْ إلَیْهَا وَ لاَ أنْهَاکُمْ مِنْ مَعْصِیَةِ الله إلاَّ أنْتَهِی قَبْلَکُمْ عَنْهَا؛ اگر من شما را به چیزی امر می‌کنم، قبل از شما خودم انجام می دهمو اگر از چیزی نهی می‌کنم، اوّل خود آن را ترک می‌کنم».

مدار

«رفیق» از ماده رفق به معنی مداراست. بسیارند کسانی که با خشونت ،بی ادبی ، اهانت، تهمت و... امر به معروف و نهی از منکر کرده و افراد را به لجبازی وادار می‌کنند; در حالی که اگر با ادب، برخورد نیکو و بدون تحقیر و توهین باشد، همه آن را می‌پذیرند.

در امر به معروف و نهی از منکر باید این سه اصل را مطابق کلام امام صادق(علیه السلام) مدّ نظر قرار دهیم. متأسّفانه در زمان ما این دو فریضه کمرنگ شده است که عللی دارد و مهمترین آن نفوذ فرهنگ مادّی غرب است. چرا که آنها معتقدند اگر مزاحم دیگری نباشی در انجام هر کاری آزاد هستی ، مثل آزادی جنسی ، فحشا، قمار، شرب خمر و... به طوری که بعضی از دولتهی غربی یکی از منابع مهمّ درآمدشان، مالیاتی است که از مراکز فحشا می‌گیرند.

ما با داشتن فرهنگ غنی اسلامی نباید در فرهنگ غرب ذوب شویم. چرا که علاوه بر زندگی مادّی به زندگی معنوی معتقد هستیم; و چیزهایی است که اگر چه در زندگی مادّی به طور مستقیم تأثیر ندارد ولی در زندگی معنوی مؤثّر است. در اسلام «به شما چه مربوط» نداریم. کسانی که در یک جامعه زندگی می‌کنند، مانند افرادی هستند که سوار یک کشتی شدهاند و کسی نمی‌تواند جی خودش را سوراخ کند، چون سرنوشت همه آنها به هم گره خورده است.

عجیب است آنها به زندگی اجتماعی قائلند ولی مسئولیّتها را فردی می‌دانند. در حالی که این (زندگی اجتماعی و مسئولیّت فردی ) تناقض دارد. اگر به زندگی اجتماعی قائلند، باید به مسئولیّت‌های اجتماعی هم قائل باشند. اسلام با آن بینش عمیق و وسیع می‌گوید در جامعه همه مسئولند.

مراحل امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر داری دو مرحله است:

مرحله اوّل: برخورد قلبی و زبانی

اندرز گفتن و نصیحت کردن به عهده همه است، البتّه فقط ناراحتی در دل کافی نیست، بلکه بیزاری قلبی را باید در عمل نشان داد.

مرحله دوم: برخورد عملی اجری احکام

این مرحله وظیفه دولت است. در جامعه اسلامی باید امر به معروف و نهی از منکر زنده و پر رنگ شود; زمانی که امر به معروف و نهی از منکر کم رنگ شود، گناه و فساد جامعه را در بر خواهد گرفت. یکی از اصول قانون اساسی اصل امر به معروف و نهی از منکر است. بعضی فکر می‌کنند که امر به معروف و نهی از منکر درگیری ایجاد می‌کند، ولی اگر با برخورد صحیح و مؤدّبانه باشد مشکلی پیش نمی‌آورد. اگر امر به معروف و نهی از منکر ترک شود جوانان منحرف می‌شوند و نمی‌توانند از مملکت و اسلام دفاع کنند; که این خواست اصلی دشمن است. همانگونه که در اندلس کردند و بری فتح آنجا جوانان را به انحراف کشاندند. صدا و سیما هم باید با آموزش تلاش کند تا این فرهنگ فاسد را که فکر می‌کنند امر به معروف و نهی از منکر مخالف آزادیهاست، از بین برود.

پانویس

بازگشت به موضوع اصلی