راهبردهای تربیتی در مکتب امام علی
روش امر به معروف و نهی از منکر
یکی از ساز و کارهای مهم کنترل اجتماعی در اسلام، امر به معروف و نهی از منکر است. امر به معروف و نهی از منکر به صورت حکم شرعی از کارآیی مؤثرتری برخوردار است؛ زیرا مردم احساس تکلیف شرعی مینمایند و با حضور فعال به رویارویی با آسیبهای اجتماعی، فردی و قانون شکنیها برمیخیزند و در پاسداری از هنجارهای دینی تلاش میکنند.
این روش در اسلام از اهمیت خاصی برخوردار است. در جامعه شناسی، «معروف» معادل «ارزش» است و ارزشها، بنیادیترین عامل در تبیین و شناخت هنجارها هستند. در اسلام فرآیند امر به معروف را میتوان در مراحل زیر جست وجو کرد:
الف) احساس تنفر در قلب و اعراض از فرد خاطی؛ هر مسلمانی وظیفه دارد در قلب خود به انحرافات اجتماعی و ترک واجبات الهی احساس تنفر کند و از فرد خاطی اعراض نماید و به هر شکل ممکن نارضایتی خویش را اعلام دارد.
ب) مرحله زمانی همراه با پند اندرز؛ کنترل اجتماعی در این مرحله با پند و اندرز و نصیحت و نرمی همراه است.
ج) مرحله شدت عمل؛ در صورتی که توصیهها کارساز نبود، مرحله شدت عمل آغاز میشود که البته این مهم بر عهده مسئولان حکومت است و در غیر موارد ضروری به افراد عادی واگذار نمیشود.
حضرت علی علیه السلام امر به معروف را ضامن سلامت فرد و اجتماع بر شمرده و میفرماید: «همانا امر به معروف و نهی از منکر دو خُلق هستند که از جمله خویهای پسندیده خداوندند. این دو مرگ را نزدیک و روزی را کم نمیکنند. بر شما باد (مراجعه) به کتاب خدا». و البته مسلمان نمیتواند بی طرفی اختیار کند؛ زیرا اگر این دو فریضه مهم ترک شود، انسانها از رحمت الهی دور میمانند. علی علیه السلام به این مهم اشاره میکند:
ای مؤمنان هرکس ببیند ظلم و ستمی را به کار میبرند و منکری که به آن دعوت میکنند، اگر آن را در دلش انکار کند، رهایی یافته و بیزاری جسته است و هرکس آن را به زبان انکار کند، اجر و مزد یافته و او افضل از دوستش است که فقط انکار قلبی داشته و هرکس آن را با شمشیر انکار کند تا کلمه خدا بر مقام بالا بماند و کلمه ظالمان پست باشد، او کسی است که به راه رستگاری رسید و به راه راست قیام نمود و دلش به نور باور و یقین روشن شده است.
