دروغ جزو اصلی ترین خلقیات ایرانی نیست
جوادی یگانه، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران گفت: دروغ در ایرانیها وجود دارد ولی جزو اصلیترین خلق و خوی آنها نیست.
به گزارش خبرنگار مهر، گروه اخلاق انجمن جامعه شناسی با همکاری پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات اولین نشست از سلسله نشستهای اخلاق ایرانی از منظر سفرنامه نویسان را با عنوان «دروغ و تعارف در سفرنامهها» عصر روز گذشته، ۲۲ دی ماه در پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات برگزار کرد.
محمدرضا جوادی یگانه، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران به عنوان اولین سخنران این نشست گفت: صحبتهای امروز من در این نشست حاصل تحقیق و پژوهش درسفرنامههای مختلفی است که قراراست به زودی و به مرور زمان توسط وزارت کشور در قالب یک مجموعه ۱۰ جلدی منتشر شود. از این ۱۰ جلد کتاب ۸ جلدش دربارهٔ خلقیات منفی ایرانیان که در سفرنامهها ذکر شده، یک جلد دربارهٔ خلقیات مثبت و یک جلد هم معرفی این مجموعه است.
وی افزود: منابع ما در این پژوهش سفرنامهها، گزارشها، نامهها و مجموعه اسنادی که سفارتخانهها تهیه کردهاند بوده است. برای تهیه این گزارشها حدود ۵۰۰ کتاب، مقاله و گزارش را مطالعه و بررسی کردیم. براین اساس کل خلقیات منفی ایرانیان حدود یک میلیون و ۴۰۰ کلمه که البته بعضی از آنها تکراری و بیشترین تعداد خلقیات منفی هم مربوط به جبرو استبداد بوده است. پس از آن موضوعات دیگری چون تعصب نسبت به بیگانگان، تعصب نسبت به اقلیتهای دینی، فساد دولتی، دزدی و غارت، خرافه پرستی، عدم رعایت حقوق زنان و.... مطرح شده است و در مرتبه سیزدهم دروغ قرار دارد.
وی اظهار داشت: آمار و ارقام به دست آمده از این سفرنامهها نشان میدهد از نظر آنها دروغ در میان ایرانیها رواج دارد ولی دغدغه و مسئله اصلی شان نیست. چنانکه میبینید در اولویت بندی شان هم در ردههای اولیه قرار ندارد و از نظر خارجیها، بیگانگان یا همان ناظران بیرونی دروغ جزو اصلیترین و اولین خلقهای ایرانیها نبوده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، ادامه داد: پیش از پژوهش ما نظرسنجی و پژوهشهای مختلفی در این باره انجام شده است. مثلا براساس یک نظرسنجی تلفنی که در سال ۱۳۸۶ انجام شد، ۹۹ درصد مردم گفته بودند که دروغ وجود دارد. یا مثلا در یک نمونه گیری ملی دیگری ۵۷ درصد مردم اعلام کرده بودند که دروغ دربین مردم بسیار رواج دارد و نزدیکان آنها هم دروغ میگویند. در تحقیقی که ایسپا ( مرکز افکار سنجی دانشجویان ایران) در اردیبهشت سال ۹۳ انجام داد، بعد از فقر و مواد مخدر، دروغ اصلیترین دغدغه مردم بوده است. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات هم در سال ۱۳۷۳ تحقیقی در سطح ملی انجام داد که نتایج آن نشان داد میزان صداقت در مردم ۲۳ درصد است. بنابراین همانطور که پیش از این هم اشاره شد و تحقیقات هم بیان کردند دروغ در ایرانیها وجود دارد ولی جزو اصلیترین خلق و خوی آنها نیست؛ اینکه بگوئیم دروغ وجود دارد با اینکه دروغ را یک مشکل یا مسئله بدانیم فرق دارد.
جوادی یگانه اضافه کرد: یکی از بهترین کتابهایی که در حوزه دروغگویی وجود دارد کتاب «دروغ گویی» نوشته سیسلا باک و پس از آن هم اثری از حسن محدثی است که البته هنوز منتشر نشده است. براساس این دو کتاب و منابع دیگر، دروغ گفتاری است که در آن گوینده میداند خلاف واقع میگوید و احتمال میدهد که شنونده نمیداند. بنابراین براساس این تعریف، گفتن بخشی از واقعیت هم دروغ حساب میشود.علاوه براین، در همه منابع موجود تاکید شده که دروغ پدیده پیچیدهای است و انواع و ویژگیهای مختلفی دارد. نکته دیگر اینکه دروغ یکی از ویژگیهای روزمره افراد است ولی در سفرنامهها سیاحان کمتر وارد زندگی روزمره مردم شدهاند.ضمن اینکه بسیاری از دروغهایی که نویسندگان این سفرنامهها به آن اشاره کردهاند حاصل یکجور تعمیم است. به این معنی که مثلا یک نویسنده سفرنامه خصلت دروغگویی را به یک قوم، قشر یا صنف خاص تعمیم داده است.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات گفت: یکی از نکاتی که دربارهٔ دروغگویی ایرانیان وجود دارد این است که همواره یک تصویر رویایی از صداقت ایرانیها در پیش از اسلام وجود دارد و خیلیها فکر میکنند که پیش از اسلام دروغ و دروغگویی رواج نداشته است در حالی که هنوز سند و مدرکی در این باره وجود ندارد و اتفاقا براساس این دعای داریوش که میگوید خدایا این سرزمین را ازدشمن، خشکسالی و دروغ دور نگه دار مشخص میشود که دروغگویی وجود داشته است.
این استاد جامعه شناسی در ادامه به انواع دروغ اشاره کرد و افزود:
انواع دروغ براساس سفرنامهها عبارتست از: دروغ به عنوان منفعت، دروغ از سردلسوزی و نوع دوستی، دروغ از سر ضعف و ترس و زیان، دروغ به عنوان تعارف و چاپلوسی، دروغ به عنوان تقیه و مصلحت، دروغ به عنوان شوخی، دروغ به عنوان تفریح فکری، دروغ از سر اغراق یا لاف زنی، دروغ از سر ابهام و نداشتن اطلاعات کافی، دروغ از سر حفظ ظاهر و آبروداری، دروغ در برابر بیگانگان و برای محافظت از خود، سوگند دروغ و دروغ سیاستمداران.
جوادی یگانه ادامه داد: اگر بپذیریم که دروغ به معنای فریب مخاطب است بسیاری از انواع دروغهای نامبرده ذیل دروغ قرار نمیگیرد اگرچه علی الظاهر دروغ است. براساس طبقه بندی حسن محدثی که از جامعه شناسان و پژوهشگران کشورمان است دروغ به سه نوع تقسیم میشود؛: دروغ بخاطر یک نفع، دروغ بخاطر پرهیز از یک زیان و دروغ به عنوان یک گریس و روان کننده روابط اجتماعی. نکته دیگری که وجود دارد اینکه ایرانیها به راحتی حرف دروغ را میشنوند و با شنیدن حرفهای دروغ مشکلی ندارند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در پایان تصریح کرد: برای خلق و رفتار دروغگویی ایرانیان علتهای مختلفی ذکر شده است؛ مثلا دکتر میلسپو که دو دوره وزیر اقتصاد و رئیس کل دارایی ایران بوده است میگوید: ایرانیها مجبورند دروغ بگویند چون اگر دروغ نگویند حذف میشوند. جنگ و جدال، عدم اعتماد و اجبار از دیگر علتهای دروغگویی ایرانیان است که در این سفرنامهها به آن اشاره شده است.
پس از ارائه سخنرانی جوادی یگانه، سعیده زادقناد از پژوهشگران این حوزه که دستیار و همکار جوادی یگانه در این پروژه بوده است گزارش کوتاهی دربارهٔ موضوع تعارف در سفرنامهها ارائه داد.
