حکم فقهی امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی

حکم فقهی امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی

نویسنده: سید محمد قاضی مرعشی دانشجوی دکترای دانشگاه مازندران رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی

چکیده

مبحث قرآنی امر به معروف و نهی از منکر ار موضوعات بسیار مهم مسلمانان بوده که فقهای امامیه آن را در مباحث فقهی و علمای اهل تسنن آن را در مباحث اعتقادی مطرح کرده و مورد بحث و بررسی فراوان قرار داده اند. با توجه به این که امروزه وسائل ارتباط جمعی و فردی و الکترونیکی به طور غیر قابل تصوری گسترش یافته و فضای مجازی به سرعت به مثابه فضای حقیقی مورد توجه و اعتبار قرار گرفته است در این مقاله تلاش کرده ایم که موضوع امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی را مورد بحث قرار دهیم . روش کار در این نوشتار مراجعه به آیات و روایات و نظرات اندیشمندان می باشد که به صورت توصیفی و تحلیلی بیان شده است و در پایان ثابت کرده ایم که مباحث مربوط به امر به معروف و نهی از منکر و مراتب آن نه تنها شامل فضای حقیقی می شود بلکه به طور گسترده ای فضای سایبری و مجازی را هم در بر می گیرد به گونه ای که می توان مراتب آن را به مرحله اجرا گذاشت . کلید واژه : فضای مجازی ، امر به معروف ، نهی از منکر ، سایبری .

 

مقدمه

موضوع امر به معروف و نهی از منکر در دین مبین اسلام از اهمیت بالائی بر خور دار است و آیات و روایات فراوانی در این خصوص نقل شده است . و پیشوایان دینی آن را مورد توجه و عنایت خاص خود قرار داده اند به گونه ای که در صدر اسلام ، پیامبر اعظم و اصحاب و یاران ایشان در جهت حفظ دین و پاسداری از اصول انسانیت و اسلامیت همواره در سیره خود آن را وظیفه خود دانسته و به اجرای این فریضه بزرگ پایبند بوده اند تا آنجا که پیشوای سوه شیعیان جهان امام حسین فرزند فاطمه زهرا و امام علی که نوه پیامبر می باشد در خصوص احیای این فریضه قیام کرده و به همراه یارانش به شهاده رسیده است و در طول تاریخ اسلام وقایع زیادی در این رابطه به ثبت رسیده است . بدون تردید امروزه منکرات غلاوه بر فضای غیر مجازی ، در فضای مجازی هم کاربرد وسیعی پیدا کرده است و مقام معظم رهبری حضرت آیه الله خامنه ای می فرماید : امروز نشر افکار باطل نه فقط به وسیله ی ابزارهای ارتباط جمعی فراوان – مثل رادیو، تلویزیون، اینترنت و انواع و اقسام روشهای الکترونیکی - انجام می گیرد، بلکه از شیوه های هنری هم استفاده میشود.

به عنوان نمونه فرض کنیم از طریق پیامک (Message ) و یا واتس آپ ( whatsapp ) و یا وایبر ( viber ) که امروزه در تلفن همراه برای انتقال فایل صوتی و یا نوشتاری و یا تصویری و یا فیلم ویدئویی کاربرد زیادی دارد اگر مطلبی حاوی منکر و یا اهانت به دین و انسان و غیره به کاربر ارسال شود وی نسبت به آن و موضوع مهم امر به معروف و نهی از منکر چه وظیفه ای دارد ؟ آیا جواب دادن ( reply ) و انجام مراتب سه گانه امر به معروف و نهی از منکر بر وی واجب است یا نه؟ حال سوال این است که اگر از طریق فضای مجازی منکری صورت بگیرد نحوه برخورد و مقابله با آن چگونه است ؟ آیا مراتب امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی به شیوه آن در فضای واقعی است ؟ و شرائط و مراتب آن همانطور که شامل فضای حقیقی می شود آیا شامل فضای مجازی هم می شود یا نه و اگر می شود به چه شکل و چگونه می تواند تحقق پیدا کند ؟ به بیانی دیگر اگر کاربر رایانه با سایت اینترنتی و یا نرم افزار تلفن همراه مواجه شد که در آن منکری مطرح و یا واجبی تحریف شده باشد چه وظیفه ای دارد ؟ مراتب امر به معروف و نهی از منکر چگونه تحقق پیدا می کند ؟ و یا اگر با کانال ماهواره ای مواجه بشود که منکرات در آن اشاعه می شود و یا واجبات اسلام در آن ترک شده است آیا در این صورت امر به معروف و نهی از منکر چگونه خواهد بود؟  

مفهوم شناسی

۲ - ۱ معروف : معروف به کاری اطلاق می شود که با عقل و شریعت نیکو شناخته شود . به عبارت دیگر « معروف » یعنی شناخته شده و در مقابل منکر است ، و یا کار نیک مطابق فطرت و معروف آن است که مردم با ذوق آن را از حیات اجتماعی متداول میدانند و به فطرت سلیم آن را در می یابند

۲ - ۲ منکر : منکر چیزی است که به زشتی شناخته شده است . و منکر از «نکر » به معنای نشناختن ریشه گرفته است و انکار نوعی عدم قبول است.

واژه « نکر»هم در معانی جهل (نكر الام: جهله)، انکار (جهده) و بازداشتن (انكر عليه فعله: آبه و نهی عنه) به کار رفته است. منکر ، هر کاری است که عقل ها و خردهای صحیح ، زشتی آن را حکم می کنند و یا این که عقل ها در زشتی و خوبی آن کار سکوت می کنند ، سپس دین و شریعت ، بدی و زشتی آن را بیان می کند . کاری که مردم در جامعه ، خود آن را نشناسند ، یعنی در جامعه متروک باشد ، حال یا به دلیل زشتی اش یا به سبب این که جرم و گناه است

۲ - ۳ سایبری : فضای سایبر (Cyberspace) عبارتی است که در دنیای اینترنت، رسانه و ارتباطات بسیار شنیده میشود. واژه سایبر از لغت یونانی Kybernetes به معنی سکاندار یا راهنما مشتق شده است. نخستین بار این اصطلاح "سایبرنتیک" توسط ریاضیدانی به نام نوربرت وينر Norbert Wiener در کتابی با عنوان "سایبرنتیک و کنترل در ارتباط بین حیوان و ماشین" در سال ۱۹۴۸ بکار برده شده است. سایبرنتیک علم مطالعه و کنترل مکانیزم ها در سیستم های انسانی، ماشینی و کامپیوتر ها) است. سایبر پیشوندی است برای توصیف یک شخص، یک شی، یک ایده و یا یک فضا که مربوط به دنیای کامپیوتر و اطلاعات است. در طی توسعه اینترنت واژه های ترکیبی بسیاری از این کلمه سایبر بوجود آمده است . فضای سایبر در معنا به مجموعه هایی از ارتباطات درونی انسانها از طریق کامپیوتر و مسائل مخابراتی بدون در نظر گرفتن جغرافیای فیزیکی گفته می شود. |

یک سیستم آنلاین ( online) نمونه ای از فضای سایبر است که کاربران آن می توانند از طریق ایمیل با یکدیگر ارتباط بر قرار کنند. بر خلاف فضای واقعی، در فضای سایبر نیازی به جابجایی های فیزیکی نیست و کلیه اعمال فقط از طریق فشردن کلیدها ياحركات ماوس صورت می گیرد.

۲ - ۴ فضای مجازی فضای مجازی، امروزه به هر چیز مرتبط با کامپیوتر اطلاعات و اینترنت و فرهنگ راهبران اینترنت گفته می شود. فضایی که از طریق انبوه شبکه های ارتباطی الکترونیک مثل اینترنت خلق شده که قادر است ارتباط گران کامپیوتر را در هر تعداد و موقعیت جغرافیایی پوشش دهد. برای پی بردن به معنای فضای مجازی، بهتر است که ابتدا به معنای لغوی و جز به جز این مفهوم بپردازیم. فضا در لغت به همه جا اطلاق می شود. فضایی که مثل مکان دو بعدی نیست و سه بعد دارد. فضا بی منتهاست، قابل تغییر و انتزاعی. در دایره المعارف فارسی ذیل کلمه ی فضا، همه ی عالم که جمیع اشیا از آن حذف شده باشد، آمده است.

در لاتین هم space به معنای جا و فضا و محل خالی می باشد. آنچه در تمام این تعاریف مشترک است، خالی بودن و بی انتها بودن آن است. در واقع “فضا"در فضای مجازی به همان اندازه که به جایی خالی برای قرار گرفتن اطلاعات و داده ها اشاره دارد، به ظرفیت نا محدود آن هم اشاره دارد.

مجازی هم به معنای آنچه که در مقابل حقیقی قرار بگیرد است. مجازی امری ست که حقیقی نباشد. مجاز در ادبیات هم یک صنعت پر کاربرد است که در آن یک لغت به جای دیگری به کار می رود و مناسبت معنای اصلی و مجازی را علاقه می نامند. "مجازی در این لغت به دیگر بودن دنیای دیجیتالی اشاره دارد که از دنیای طبیعی و حقیقی متمایز است در عین حال که از بسیاری لحاظ شبیه آنست. این فضا از آن جهت مجازی ست که در محیط مادی، مکانی را اشغال نکرده و در اذهان کاربران در نتیجه ی تعامل با یک واسط الکترونیکی وجود دارد. فضای مجازی این امکان را به کاربران می دهد که در فضایی کاملا الکترونیکی حضور یابند و توانایی گرد آوردن فاصله ی بین مردم دور از هم در کل جهان و امکان ایجاد کنش بین کاربران را در فضایی که هر چه بیشتر حقیقی می شود دارد. به این ترتیب این فضا نه تنها سخت افزاری برای نوع جدیدی از ارتباطات است، بلکه اقیانوسی بی انتها از اطلاعات و داده هاست که زیر ساخت ها را کنترل می کند و توسعه می بخشد. فضایی که کاربر در آن امکان ذخیره سازی بی حد و حصر اطلاعات و داده ها را بی آنکه به این سبب دخل و تصرفی در آن بوجود آید دارد. با توجه به تعریف واژه سایبری و فضای مجازی می توان گفت که هر دو در اصطلاح به یک معنا می باشد

مراتب امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی

معروف و منکر دارای مراتبی است و همه معروف ها و منکرها در یک مرتبه نیستند و نوعی رده بندی میان آنها وجود دارد مثلا قتل نفس و خوردن مال حرام و غیبت کردن در یک مرتبه نیستند .

در میان مفسران و فقیهان شیعه ، مشهور است که این دو فریضه داری سه مرتبه اصلی است همان طور که در کتاب شرایع الاسلام آمده است : « مراتب الإنكار ثلاث ، بالقلب و باللسان و بالید » ( نهی از منکر دارای سه مرتبه قلبی ، گفتاری ، و دستی است ) شاید بزرگانی مانند محقق حلی (ره) که مباحث را با انگار بیان کرده اند به دلیل تبعیت از برخی روایاتی باشد که محدوده بحث را نهی از منکر قرار داده اند و شاید بتوان گفت که « انکار منکر » شامل امر به معروف و نهی از منکر نیز می شود زیرا ترک گناه واجب است و در حقیقت امر به معروف نیز اغراضی است بر ترک واجب که منکراست.

آیت الله شهید مطهری نیز در همین رابطه می نویسند:

« مقصود از امر به معروف و نی از منکر تنها امر و نهی لفظی نیست، بلکه مقصود استفاده کردن از هر وسیله مشروع برای پیشبرد هدفهای اسلامی است ... باید با تمام وجود آمر به معروف و ناهی از منکر بود قلبی، زبانی، با دست و عمل» .

پس می توان گفت برای پیشبرد اهداف اسلامی و ورود در بستر نوین فضای مجازی نه تنها مناسب خواهد بود بلکه طبق ادله امر به معروف و نهی از منکر واجب نیز می باشد . فقهای امامیه مراتب امر به معروف و نهی از منکر را چنین تقسیم کرده اند :

الف : قلبی : برخی بزرگان مرتبه قلبی را به معنای « عقیده به وجوب واجبات و حرمت محرمات » گرفته اند. برخی دیگر نیز به معنای « نارضایتی از گناه » و برخی دیگر به معنای « بغض و دشمنی با گناهکار در راه خدا » گرفته اند . ولی همانطور که در شرایع الاسلام آمده است « این امور قلبی تا به سر حد ظهور و آشکار نرسند، مصداق امر به معروف و نهی از منکر نمی باشند هر چند به خودی خود واجب باشند ولی اگر اظهار شدند امر و نهی محسوب می شوند ، زیرا بر طلب انجام کار یا ترک کاری از دیگران دلالت می کنند ». حال اگر مکلف در فضای مجازی با منکری مواجه شود اتیان مرحله قلبی با این تعریف امکان پذیر است و عقیده به وجوب واجبات و حرمت محرمات یک امر درونی است و ربطی به مخاطب خارجی ندارد خواه مخاطب خارجی فردی حقیقی در دنیای واقعی باشد یا فرد حقیقی در فضای مجازی همچنین است اگر ما مرتبه قلبی را به عنوان « نارضایتی از گناه » یا « بغض و دشمنی با گناهکار در راه خدا » بدانیم . برای مرحله قلبی درجاتی را ذکر کرده اند مانند : اشاره با چشم و برخورد با چهره گرفته و خشم آلود ، اعراض و برگرداندن صورت ، قهر کردن و دوری گزیدن و غیره . این گونه برخوردها حاکی از تنفر قلبی و انزجار از گناه است بدون این که سخن بر زبان رانده شود و یا از قدرت و زور استفاده شود و هیچ فرقی نمی کند که در فضای واقعی باشد یا فضای مجازی

ب : لسانی : در این مرحله با استفاده از گفتار ، امر و نهی صورت می گیرد زیرا سخن گفتن گاهی با ملایمت و آرامی ، موعظه و نصیحت و با ارشاد و استدلال همراه است و گاهی حالت دستوری و فرمان دادن به خود می گیرد و گاهی نیز شدت و خشونت و با تهدید همراه می شود . جنانچه کاربر بخواهد مرتبه لسانی را اجرا کند امکان پذیر است و می تواند با حالت دستوری و فرمان دادن و تهدید تذکر لسانی دهد .

ج : دی : در این مرتبه از قدرت و اجبار و اقدامات باز دارنده استفاده می شود در اینجا نیز درجاتی وجود دارد مثلا گاهی باید دست گنه کار را گرفت و مانع از انجام گناه شد ، گاهی باید او را از مجلس گناه اخراج کرد و یا به سرزمین دیگریتبعید نمود ، گاهی باید او را در زندان یا خانه اش حبس کرد و در موردی که ضرورت داشته باشد او را کتک زد و یا مجروح ساخت و حتی به قتل رساند . حال اگر کاربر در فضای مجازی مرتكب حرام یا ترک واجبی شد براحتی می توان برنامه و یا دستگاه وی را فیلتر و یا توقیف کرد و این به معنای گرفتن دست گنه کار و مانع شدن وی از انجام گناه است و یا عند الزوم جهت تنبیه در مراتب شدیده می توان از طرق امنیتی او را رد یابی کرد و مورد مجازات قرار داد و یا بزندان انداخت و همین امور به منزله امر به معروف و نهی از منکر در مرتبه یدی محسوب می شود .

ترتیب بین مراتب امر به معروف و نهی از منکر

دو دیدگاه در میان فقهای شیعه وجود دارد :

1- برخی معتقدند که از مراحل پائین تر ( قلبی ) باید شروع کرد و بعد مراحل بالاتر ( زبان و دست ) را اجرا نمود مانند شیخ طوسی و شیخ مفید و سلار در کتاب المراسم

۲- برخی دیگر معتقدند که باید از مراحل پائین تر شروع کنیم تا به مرحله بالاتر برسیم . مانند امام خمینی و ابن ادریس و شهید اول

لزوم حاکم در مرتبه سوم امر به معروف و نهی از منکر

برخی از اقدامات امر به معروف و نهی از منکر مانند آشکار کردن تنفر قلبی و استفاده از گفتار ، بر همگان واجب است چه عامه مردم و چه حاکمان اسلامی اما اگر نوبت به استفاده از قدرت برسد و به اقداماتی از قبیل زدن ، و مجروح کردن ، حبس کردن و کشتن نیاز باشد باید گفت که این گونه امور از شوون امامت و حاکم مشروع اسلامی و نماینده او می باشد و فقهای امامیه و علمای اهل تسنن به این مطلب اشاره کردهاند مانند شیخ طوسی در کتاب نهایه ، قاضی ابن براج ، فاضل مقداد و صاحب جواهر الكلام . ولی شهید ثانی می فرماید در قتل به اذن امام یا نائب او نیاز است ولی مجروح کردن چنین نیست . در فضای مجازی ، کار بر با فرد و اجتماع به طور مستقیم روبرو نمی شود که اگر چنین بود تمام بحثهای مربوط به وجوب امر به معروف و نهی از منکر در مورد وی مطرح میشد لکن وی با سایت ها و یا نرم افزارهایی سرو کار دارد که از سوی فرد و یا گروهی طراحی و عرضه می شود و کاربر از طریق سخت افزارها و نصب نرم افزارهای خاص با چنین فرد و یا گروهی ارتباط پیدا می کند و به صورت ( voice ) و یا تصویر ( web cam ) یا آپ لود ( ورود اطلاعات و یا دانلود ( download ) و دریافت اطلاعات این ارتباط همزمان (online) یا غیر همزمان ( of line) صورت می گیرد بر همین اساس گرچه کاربر به صورت چهره به چهره (face to face) ارتباط پیدا می کند لكن بسیاری از قوانین و مقررات تجاری ، اقتصادی، سیاسی و .... برای کاربران تدوین شدهاست و نسبت به فضای مجازی مسؤولیت های قانونی متوجه وی شده است و در این رابطه قوانین کیفری و مدنی و جزائی و حقوقی و غیره به تصویب رسیده است . حال با توجه به مطالب مذکور می توان گفت که کلیه مراتب امر به معروف و نهی از منکر همانطور که متوجه شخص واقعی می باشد ، متوجه کاربران فضای مجازی نیز می باشد زیرا مسلم است که ذات سخت افزار و نرم افزارها بخودی خود هیچ گونه اختیار و اراده و غریزه ای ندارند بلکه طراح و کاربر اگر از طریق صوت یا تصویر یا نوشتار منکری را مشاهده کند واجب است که همان مراتب سه گانه وجوب نهی از منکر و یا امر به معروف را مرحله به مرحله طی کند.

حریم خصوصی

بحثی که ممکن است چالش برانگیز باشد بحث ورود آمر به معروف و ناهی از منکر به حریم خصوصی دیگران است ، لازم به یاد آوری است که ورود به حریم خصوصی دیگران حرام و خلاف قانون است و آیه شریفه «ولا تجسسوا » گواه بر همین مدعی است و همچنین اصول ۲۲ و ۲۳ و ۲۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران صراحتا بیانگر این است که هر گونه تعرض به آبرو و جان و مال و حقوق و مسکن و پیشه و عقاید و اطلاعات خصوصی افراد ممنوع است . لكن با این حال تعریف کامل و جامعی از حریم خصوصی ارائه نشده است و لذا نوعی تعارض و سر در گمی و چالش در زمینه مسائل مربوط به حریم خصوصی وجود دارد و به اصطلاح منطقیون در مورد کبرای مساله اتفاق نظر است ولی صغرای آن مورد اختلاف است .

بطور مثال نصب دوربین های مدار بسته در کافی نت ها ، هتلها ، مراکز تجاری خصوصی و مانند آن آیا معارض با حریم خصوصی افراد است یا خیر ؟ این ابهام ناشی از آن است که تعریف روشنی از حریم خصوصی ارائه نشده است . اما با ین حال می توان تعریف قابل قبولی را ارائه داد و گفت که حریم خصوصی یعنی این که فرد آزادانه حق داشته باشد در خلوت خود اطلاعات مربوط به امور زندگی اش را پنهان کند و بر آن کنترل داشته باشد و مانع دسترسی دیگران به این اطلاعات گردد و تصمیم بگیرد که چه وقت و تا چه حد این اطلاعات را به دیگران منتقل نماید .

از طرفی دیگر باید گفت که فضای مجازی و سایبری به گونه ای است که هم شامل حریم خصوصی است و هم حریم عمومی و همگانی و هرزه نگاری در این دو حوزه امری رایج و محتمل است که مسائلی از قبیل : دسترسی غیر مجاز به داده های رایانه ای ، شنود غیر مجاز ،، در دسترس قراردادن داده های سری و محرمانه ، حذف یا تخریب یا مختل یا غیر قابل پردازش نمودن داده های دیگران ، از کار انداختن سیستمهای رایانه ای ، ربودن داده های دیگران ] هتک حیثیت از طریق انتشار صوت و فیلم و تحریف آنها ، نشر اکاذیب و شایعات مخرب ، فروش و یا انتشار غیر مجاز محصولات رایانهای تولید شده بدون در نظر گرفتن حقوق قانونی حق نشر ، آموزش ارتكاب جرائم رایانه ای و جاسوسی و اخلال در داده ها و سیستم مخابراتی و ...

نتیجه :

با توجه به مطالب مذکور در مورد امر به معروف و نهی از منکر می توان گفت که آنچه در مورد فرد و یا اجتماع صدق می کند در مورد فضای مجازی و سایبری نیز صدق می کند .

مثلا در مرتبه قلبی همانطور که برخی بزرگان آن را به معنای « عقیده به وجوب واجبات و حرمت محرمات » و یا به معنای « نارضایتی از گناه » و یا به معنای « بغض و دشمنی با گناهکار در راه خدا » گرفته اند می توان این مراحل را در مورد فضای مجازی تحقق بخشید به این صورت که اگر کاربر با سایت یا صحنه خلاف شرع مواجه شد اظهار نارضایتی قلبی و یا بغض و انکار نسبت به آن داشته باشد . و همچنین با توجه به نظر محقق حلی در شرایع الاسلام که فرموده :« این امور قلبی تا به سر حد ظهور و آشکار نرسند ، مصداق امر به معروف و نهی از منکر نمی باشند هر چند به خودی خود واجب باشند ولی اگر اظهار شدند امر و نهی محسوب می شوند ، زیرا بر طلب انجام کار یا ترک کاری از دیگران دلالت می کنند » می توان در در مورد فضای مجازی مراحل و درجاتی را که برای امر و نهی وجود دارد مانند : اشاره با چشم و برخورد با چهره گرفته و خشم آلود ، اعراض و برگرداندن صورت ، قهر کردن و دوری گزیدن و غیره تحقق بخشید و این گونه برخوردها حاکی از تنفر قلبی و انزجار از گناه است بدون این که سخن بر زبان رانده شود و یا از قدرت و زور استفاده شود .

در مورد مرتبه لسانی و زبانی هم که با استفاده از گفتار ، امر و نهی صورت می گیرد می توان با استفاده از ارسال فایل صوتی به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم اقدام کرد و در غیر این صورت ارسال نوشتار و متن کتبی نیز می تواند یکی از مراحل این مرتبه باشد چون منظور از لسان و زبان معنای لغوی آن نیست و خود زبان موضوعیت ندارد بلکه مراد نفس بیان است که نوشتار هم از مصادیق بیان محسوب می شود . و همانطور که سخن گفتن گاهی با ملایمت و آرامی ، موعظه و نصیحت و با ارشاد و استدلال همراه است و گاهی حالت دستوری و فرمان دادن به خود می گیرد و گاهی نیز شدت و خشونت و با تهدید همراه می شود در نوشتار هم همین حالت ها باید لحاظ شود بنا بر این هیچ تفاوتی بین فضای مجازی و محیط واقعی وجود ندارد .

در مورد مرحله سوم یعنی یدی و استفاده از قدرت و اجبار می توان از اقدامات باز دارنده استفاده کرد و سایت هایی که اشاعه فحشا می کنند و در آنها ترویج منکر یا ترک واجب مشاهده می شود را مسدود کرد. در مرحله یدی نیز درجاتی وجود دارد مثلا گاهی باید دست گنه کار را گرفت و مانع از انجام گناه شد ، گاهی باید او را از مجلس گناه اخراج کرد و یا به سرزمین دیگری تبعید نمود ، گاهی باید او را در زندان یا خانه اش حبس کرد و در موردی که ضرورت داشته باشد او را کتک زد و یا مجروح ساخت و حتی به قتل رساند همین مراحل نیز در مورد کاربر فضای مجازی براحتی قابل اجرا است زیرا با توجه به تکنولوژیهای پیشرفته و نرم افزارهای خاص می توان کاربر مورد نظر را رد یابی کرد و آن را به میز محاکمه کشاند پس هیچ دلیلی ندارد که تفاوتی بین فضای مجازی و دنیای واقعی در بحث امر به معروف و نهی از منکر قائل شد.

منابع

١. قرآن کریم

٢. ابن ادریس ، حلی محمد بن احمد ، السرائر الحاوی لتحرير الفتاوی ایران ، قم ، دفتر نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه .

٣. امام خمینی ، تحریرالوسیله، ایران ، قم ، دفتر نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه .

۴. بهشتی، سید محمد حسین، بایدها و نبایدها ، بنیاد نشر آثار و اندیشه های آیت الله شهید دکتر بهشتی ، ایران ، تهران ، نشر بقعه.

۵. راغب اصفهانی ، مفردات الفاظ قرآن ، لبنان ، بيروت ، نشر دارالشاميه .

۶ ابن منظور، لسان العرب لبنان ، بیروت، دار الفكر للطباعه و انشر و التوزيع .   ۷. سلار يلمي ، حمزه بن عبدالعزيز ، المراسم في الفقه الامامی ، قم ، ایران ، نشر منشورات الحرمین .

۸. سید علی اکبر قرشی بنابی ، قاموس قرآن ، تهران ، ایران ، نشر دارالکتب الاسلاميه .

9. سید محمد حسین طباطبائی ، تفسير الميزان ، ایران ، قم ، دفتر نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه .

۱۰. شهید ثانی ، زین الدین ابن على ، الروضه البهیه فی شرح المعه الدمشقیه ، ایران ، قم ، مركز النشر التابع لمكتب الاعلام الاسلامی

۱۱. شیخ طوسی ، محمد بن حسن ، النهايه في مجرد الفقه و الفتاوی ، لبنان ، بيروت ، نشر دارالکتب الاسلاميه .

۱۲. شیخ مفید ، محمد بن محمد ، المقنعه . نشر دار الطباعه محمد تقی بن محمد مهدي التبریزی .

۱۳. طباطبائی فر، سید محسن ، امر به معروف و نهی از منکر در فقه سیاسی شیعه .

۱۴. عراقی و جلالی ، نگاهی مقایسه ای به مراتب امر به معروف و نهی از منکر

۱۵. غلامحسین زرگری نژاد ، رسائل مشروطیت ، نشر موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی .

۱۶. غلامحسین مجید کفایت ، مرگی در نور.

۱۷. محقق حلی ، جعفر بن حسن ، شرایع الاسلام ، ایران ، قم ، نشر اسماعیلیان .

۱۸. محمد بن محمد ( ابن اخوه ) قرشی ، معالم القريه في احكام الحسبه ، ایران ، قم ، مركز النشر التابع لمكتب الاعلام الاسلامی .

۱۹. محمد بن مکی عاملی ( شهید اول ) ، الدروس ، ایران ، قم ، دفتر نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه .

۲۰. محمد بن یعقوب کلینی ، الکافی تهران ، ایران ، نشر المكتبه الاسلاميه .

۲۱. محمد حسن نجفی ، جواهر الكلام في شرح شرایه الأحكام ایران ، قم ، دفتر نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم

۲۲. محمد حسین نائینی ، تنبيه الامه و تنزيه المله ، ایران ، قم ، انتشارات بوستان کتاب ( دفتر تبلیغات اسلامی قم ) .

۲۳. - محمدهادی معرفت، التمهيد ، ایران ، قم ، موسسه انتشاراتی التمهید .

۲۴. مطهری ، مرتضی ، حماسه حسینی . قم ، ایران ، نشر صدرا .

۲۵. سایت های اینترنتی .

Abstract Koranic discussion and very important issues of Muslims that the Imamia scholars in juridical Sunni scholars and the belief in the discussions and many are discussed. Given that today mass communication equipment and electronic and unimaginably expanded rapidly and cyberspace tantamount to attention and the validity of real – space in this paper that we tried to discuss in cyberspace. Work in this document referring to verses and tradition and views of scholars who is descriptive and analytical expressed, and in the end we have proved that the discussion to include not only and it is real – space But widely both in cyberspace and virtual covers much so that it can be put into effect. Keywords: Cyberspace, Forbidding, evil Good command, Cyberspace