حکم امر به معروف در جایی که احتمال ضرر دارد
نویسنده: آمنه اسفندیاری
محتویات
واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر
در واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر چهار چیز شرط است:
۱.آن کسی که میخواهد امر و نهی کند، بداند که آنچه شخص مکلف بجا نمیآورد واجب است بجا آورد، و آنچه بجا میآورد باید ترک کند و بر کسی که معروف و منکر را نمیداند واجب نیست.
۲. آنکه احتمال بدهد امر و نهی او تأثیر میکند، پس اگر بداند اثر نمیکند واجب نیست.
۳. آنکه بداند شخص معصیت کار بنا دارد که معصیت خود را تکرار کند، پس اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح بدهد که تکرار نمیکند واجب نیست.
۴. در امر و نهی مفسدهای نباشد، پس اگر بداند یا گمان کند که اگر امر یا نهی کند ضرر جانی یا عرضی و آبروئی یا مالی قابل توجه به او میرسد واجب نیست، بلکه اگر احتمال صحیح بدهد که از آن ترس ضررهای مذکور را پیدا کند واجب نیست بلکه اگر بترسد که ضرری متوجه متعلقان او میشود واجب نیست، بلکه با احتمال وقوع ضرر جانی یا عرضی و آبروئی یا مالی موجب حرج بر بعضی مومنین، واجب نمیشود بلکه در بسیاری از موارد حرام است. [۱]
سوال
آیا زن و شوهر در مقابل نماز نخواندن همدیگر وظیفهای دارند؟
تنها وظیفه مرد و زن در این گونه موارد تذکر و نصیحت، البته زبان خوش و ملایم است؛ چرا که قرآن کریم میفرماید: «و (مومنان را) تذکر ده، زیرا تذکّر و پند مومنان را سود می بخشد».[۲]
قرآن در جایی دیگر در باره امر به معروف و نهی از منکر میفرماید: «و مردان و زنان با ایمان دوست و یاور و سرپرست یکدیگرند، به هر کار نیک (از نظر عقل و شرع) فرمان می دهند و از هر کار زشت (از دیدگاه عقل و شرع) باز می دارند، نماز را برپا می کنند و زکات می دهند و از خدا و فرستاده او فرمان می برند. آنهایند که خداوند به زودی مورد رحمتشان قرار می دهد، که همانا خداوند غالب مقتدر و با حکمت (در مرحله تکوین و تشریع و جزا) است».[۳]
بنابر این، زن و شوهر در مسئله نماز، روزه و یا هر موضوع دینی و اخلاقی دیگر، در حد امر به معروف و نهی از منکر وظیفه دارند که همدیگر را به خوبیها دعوت کنند و عواقب کارهای بد و ناپسند را گوشزد نمایند. اما بیش از این نسبت به یکدیگر وظیفهای ندارند؛ زیرا هرکسی پاسخ گوی اعمال خویش است.
شایان توجه است که آنچه بیان شد غیر از وظایفی است که زن و شوهر در مسائل خانوادگی نسبت به همدیگر دارند.
سوال: در واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر چند چیز شرط است؟
جواب: در واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر چهار چیز شرط است:
۱.آن کسی که میخواهد امر و نهی کند، بداند که آنچه شخص مکلف بجا نمیآورد واجب است بجا آورد، و آنچه بجا میآورد باید ترک کند. و بر کسی که معروف و منکر را نمیداند واجب نیست.
۲. آنکه احتمال بدهد امر و نهی او تأثیر میکند، پس اگر بداند اثر نمیکند واجب نیست.
۳. آنکه بداند شخص معصیت کار بنا دارد که معصیت خود را تکرار کند، پس اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح بدهد که تکرار نمیکند واجب نیست.
۴. در امر و نهی مفسدهای نباشد، پس اگر بداند یا گمان کند که اگر امر یا نهی کند ضرر جانی یا عرضی و آبروئی یا مالی قابل توجه به او میرسد واجب نیست، بلکه اگر احتمال صحیح بدهد که از آن ترس ضررهای مذکور را پیدا کند واجب نیست بلکه اگر بترسد که ضرری متوجه متعلقان او میشود واجب نیست، بلکه با احتمال وقوع ضرر جانی یا عرضی و آبروئی یا مالی موجب حرج بر بعضی مومنین، واجب نمیشود بلکه در بسیاری از موارد حرام است. [۴]
سوال: اگر سوار ماشین یا تاکسی فردی باشیم و در آن موسیقی مبتذلی روشن کند چه وظیفهای در مقابل این فرد داریم؟
جواب: در مورد سوال چنانچه احتمال تأثیر میدهید نهی از منکر کنید و چنانچه احتمال تأثیر نمیدهید و یا نهی از منکر موجب ضرر برای شما باشد نهی لازم نیست خودتان گوش نکنید و در این صورت رسیدن صدا به گوش شما مانعی ندارد. [۵]
چند استفتاء از آیت الله خامنهای دام ظله
سوال: آیا امر به معروف و نهی از منکر به معلمان در صورتی که احتمال بدهیم که برای ما ضرر نمره ای داشته باشد جایز می باشد؟
جواب: موارد معروف و منکر مختلف است و صرف احتمال ضعیف ضرر، رافع تکلیف نیست.
سوال: با توجه به وجوب امر به معروف آیا ما باید کافران را نیز امر به معروف کنیم؟
جواب: مورد وجوب امر به معروف مورد علم طرف به معروف و منکر است و کفار ولو مکلف به فروع هستند ولی چون توجه و اعتقاد به حلیت و حرمت ندارند مورد امر به معروف و نهی از منکر نمی باشند.
سوال: اگر فردی بعد از امر به معروف کار ناپسندش را تکرار کند آیا باید مجدداً او را ارشاد کنیم؟
جواب: آری مجدّداً با وجود شرایط امر به معروف و نهی از منکر لازم است امر به معروف و نهی از منکر کنید.
سوال: در همسایگی ما شخصی دارای دستگاه ماهواره است. اگر امر به معروف به صورت گفتار و به نرمی باعث شود ما متضرر شویم و یا احتمال این را بدهیم که در آنها اثری نداشته باشد. آیا وظیفه ما این است که به نیروی انتظامی اطلاع دهیم؟
جواب: اگر از ماهواره استفاده ی حرام می شود و با اعلام به نیروی انتظامی جلوی استفاده حرام گرفته خواهد شد، اعلام، از مصادیق نهی از منکر است و لازم می شود.
پانویس
- ↑ توضیح المسائل حضرت امام(ره)، م2791
- ↑ ذاریات، ۵۵، «وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُوْمِنینَ»
- ↑ توبه، ۷۱، «وَ الْمُوْمِنُونَ وَ الْمُوْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُوْتُونَ الزَّکاةَ وَ یُطیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ».
- ↑ توضیح المسائل حضرت امام(ره)، م2791
- ↑ تحریرالوسیله امام(ره)، ج۱، ص471
