حریم خصوصی و نظارت اجتماعی از منظر قرآن و نهج البلاغه
| [[Image:|200px]] | |
| نویسنده | محمد اسحاق مسعودی |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| استاد راهنما | علی نصیری |
| استاد مشاور | ابراهیم کلانتری |
| تاریخ دفاع | 1393 |
| رشته | معارف اسلامی |
| محل دفاع | دانشگاه معارف اسلامی قم |
محتویات
فهرست مطالب
پیشگفتار
فصل اول: کلیات و مفاهیم
اهمیت موضوع و دلیل انتخاب
١-١١-١. معنای واﮊه حریم
١-١١-٢. معنای واﮊه خصوصی
١-١١-٣. حریم خصوصی از نگاه صاحبنظران غیر مسلمان
١-١١-٣-١. حریم خصوصی؛ مفهومی غیر قابل تعریف
١-١١-٣-٢. حریم خصوصی یعنی حق تنها بودن
١-١١-٣-٣. حریم خصوصی یعنی تعمیم فردیت انسان
١-١١-٣-٤. حریم خصوصی یعنی خلوت و اطلاعات اشخاص
١-١١-٣-٥. حریم خصوصی یعنی عدم کنترل اطلاعات
١-١١-٣-٦. حریم خصوصی یعنی آزادی در تصمیمات شخصی
١-١١-٣-٧. حریم خصوصی یعنی حق دسترسی به اطلاعات
١-١١-٤. تعریف حریم خصوصی از نگاه صاحب نظران مسلمان
١-١١-٤-١. حریم خصوصی یعنی داشتن کنترل مطلق در فضای خصوصی
١-١١-٤-٢. حریم خصوصی یعنی عدم ورود دیگران به قلمرو خصوصی
١-١١-٤-٣. تعریف برگزیده درحریم خصوصی
١-١٢. تعریف نظارت اجتماعی
١-١٢-١. نظارت اجتماعی از منظر صاحب نظران غربی
١-١٢-١-١. نظارت اجتماعی؛ فرآیند مطابقت با ارزشها
١-١٢-١-٢. نظارت اجتماعی؛ شیوه زندگی جمعی
١-١٢-١-٣. نظارت اجتماعی؛ نوعی واکنش سازمان یافته
١-١٢-١-٤. نظارت اجتماعی؛ یادگیری الگوهای شایسته
١-١٢-١-٥. نظارت اجتماعی؛ مجموعهای ازمنابع مادی
١-١٢-١-٦. نظارت اجتماعی؛ هراقدامی برای تغییر
١-١٢-١-٧. نظر نگارنده در تعریف نظارت اجتماعی
١-١٢-٢. نظارت اجتماعی (امر به معروف و نهی از منکر) از دیدگاه صاحب نظران مسلمان
١-١٢-٢-١. واﮊهشناسی »امر« و »نهی
١-١٢-٢-٢. تعریف معروف
١-١٢-٢-٢-١. معروف یعنی فعل دارای حسن عقلی
١-١٢-٢-٢-٢. معروف یعنی فعل دارای حسن عقلی وشرعی
١-١٢-٢-٢-٣. معروف یعنی فعل حسن دارای وصف مازاد
١-١٢-٢-٢-٤. معروف یعنی مطلوب شرعی
١-١٢-٢-٢-٥. معروف یعنی امر سازگاربا فطرت
١-١٢-٢-٢-٦. معروف یعنی امور لازم العمل
١-١٢-٢-٣. تعریف منکر
١-١٢-٢-٣-١. منکر یعنی قبیح عقلی
١-١٢-٢-٣-٢. منکر یعنی قبیح عقلی وشرعی
١-١٢-٢-٣-٣. منکر یعنی امر پذیرش نشده از سوی دین
١-١٢-٢-٣-٤. منکر یعنی امرناسازگاربا فطرت
١-١٢-٢-٣-٥. منکر یعنی حرام شرعی
١-١٢-٢-٤. تعریف امر به معروف و نهی از منکر
١-١٢-٢-٤-١. امر به معروف و نهی از منکر؛ وادارکردن ومانع شدن
١-١٢-٢-٤-٢. امر به معروف و نهی از منکر یعنی ارشاد به مراشد منجیه و
١-١٢-٢-٤-٣. امر به معروف و نهی از منکر؛ ارشاد به منفعت و تحذیر از مفسده
١-١٢-٢-٤-٤. امر به معروف و نهی از منکر؛ امربه موافق شریعت و نهی ازمیل نفس
١-١٢-٢-٤-٥. نظر نگارنده در تعریف امر به معروف و نهی از منکر
١-١٣. تفاوتهای نظارت اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر
١-١٣-١. تفاوت از حیث توسعه مخاطب
١-١٣-٢. تفاوت از حیث تاثیرگذاری
١-١٣-٣. تفاوت از جهت انگیزه
١-١٣-٤. تفاوت درمتعلق
١-١٣-٥. تفاوت از حیث توجه به ارزشها
١-١٣-٦. تفاوت از حیث آرمان جهانی
١-١٣-٧. تفاوت از جهت مراتب ومراحل
٢.فصل دوم : محدوده حریم خصوصی و نظارت اجتماعی از منظر قرآن و نهج البلاغه
٢-١. محدوده حریم خصوصی
٢-١-١. مستندات درحوزه اموال از قرآن و نهج البلاغه
٢-١-١-١. حرمت تعرض به اموال
٢-١-١-٢. حرمت راههای نا مشروع تحصیل ثروت
٢-١-١-٣. جواز تصرفات مالک
٢-١-١-٤. اهمیت حقوق مردم و رعایت آن
٢-١-٢. مستندات در حوزه نفس انسان از قرآن و نهج البلاغه
٢-١-٢-١. حرمت تعرض به جان دیگران
٢-١-٢-٢. حرمت نفس در شرایع پیشین
٢-١-٣. مستندات در امور حیثییتی ازقرآن و نهج البلاغه
٢-١-٣-١. سوﺀ ظن
٢-١-٣-٢. تجسس
٢-١-٣-٣. غیبت
٢-١-٣-٤. ایذاﺀ مؤمن
٢-١-٣-٥. افتراﺀ و تهمت
٢-١-٣-٦. تمسخر
٢-١-٣-٧. تحقیر و استهزاء
٢-١-٣-٨. تعییر و سرزنش
٢-١-٣-٩. عیبجویی
٢-١-٣-١٠. سب و فحش
٢-١-٣-١١. افشاﺀ سر و اشاعه فحشاﺀ
٢-١-٣-١٢. استفاده از القاب زشت
٢-١-٣-١٣. ترساندن و تهدید
٢-١-٣-١٤. توطئه علیه دیگران
٢- ١-٤. بررسی خاص برخی مصادیق حریم خصوصی
٢-١-٤-١. منزل و مسکن
٢-١-٤-١-١. انواع منزل
٢-١-٤-١-٢. حقوق مربوط به منزل
٢-١-٤-٢. وسایل نقلیه شخصی
٢-١-٤-٣. کامپیوتر، گوشی همراه
٢-١-٤-٤. حوزه اختیار و آزادی عمل
٢-١-٤-٤-١. پذیرش فکر و اندیشه
٢-١-٤-٤-٢. انتخاب شغل و
٢-١-٤-٤-٣. اختیارات در حوزه مربوط به اموال
٢-٢. محدوده نظارت اجتماعی
٢-٢-١. ابعادمختلف نظارت اجتماعی
٢-٢-١-١. از حیث متعلق نظارت
٢-٢-١-٢. از حیث ناظران
٢-٢-١-٣. از حیث شیوههای نظارتی
٢-٢-١-٤. از حیث وصول به هدف
٢-٢-٢. مهمترین موارد
٢-٢-٢-١. منافع ملی
٢-٢-٢-١-١. حفظ استقلال و تمامیت ارضی
٢-٢-٢-١-٢. دفاع در برابر تجاوز بیگانگان
٢-٢-٢-١-٣. دفاع و حمایت از دیگر مسلمانان و مظلومان
٢-٢-٢-١-٤. تعهد و پایبندی به عهد و پیمانهای بین المللی
٢-٢-٢-٢. امنیت ملی
٢-٢-٢-٣. پیش گیری از هرج و مرج
٢-٢-٢-٤. سلامت اجتماعی از فساد
٢-٢-٢-٤-١. موارد استعمال واﮊه فساد
٢-٢-٢-٤-٢. انواع فساد
٢-٢-٢-٥. حفظ ارزشها
٢-٢-٢-٥-١. زمینههای تغییرارزشها
٣.فصل سوم : مبانی نظری نگاه اسلامی و غربی در حریم خصوصی و نظارت اجتماعی
٣-١. مبانی نظری غربیها
٣-١-١. نگاه به هستی
٣-١-٢. نگاه به انسان
٣-١-٣. نگاه به دین
٣-٢. مبانی و دستاوردها
٣-٢-١. علمزدگی
٣-٢-٢. عقلگرایی
٣-٢-٣. جدایی دین از سیاست
٣-٢-٤. آزادی
٣-٣. مبانی نظری در اسلام
٣-٣-١. هستی شناسی در اسلام
٣-٣-٢. انسانشناسی در اسلام
٣-٣-٣. دینشناسی در اسلام
٣-٣-٤. نگاه اسلام به علم، عقل، دین وآزادی
٣-٣-٤-١. علم
٣-٣-٤-٢. عقل
٣-٣-٤-٣. دین و سیاست
٣-٣-٤-٤. آزادی در اسلام
٤.فصل چهارم : تبیین چگونگی تعامل بین دو حوزه حریم خصوصی و نظارت اجتماعی
٤-١. معنای تزاحم
٤-٢. اقسام تزاحم
٤-٢-١. تزاحم بین حقوق یک فرد
٤-٢-٢. تزاحم بین حقوق یک فرد با فرد دیگر
٤-٢-٣. تزاحم بین حقوق فرد و جامعه
٤-٢-٤. تزاحم بین حقوق (و احکام) اجتماعی با یکدیگر
٤-٤. شناخت ملاک اهمیت
٤-٥. راه کشف ملاک اهم
٤-٦. موارد تقدم حقوق فردی و اجتماعی
٤-٧. شاخص های تقدم
٤-٧-١. وجود یا ایجاد ضرر
٤-٧-٢. عسر و حرج
٤-٧-٣. امنیت عمومی و ملی
٤-٧-٤. رشد و پیشرفت جامعه
٤-٧-٤-١. رشد دینی
٤-٧-٤-٢. رشد علمی
٤-٧-٤-٣. رشد اقتصادی
٤-٧-٥. عدالت اجتماعی
چکیده
امروزه موضوع «حریم خصوصی و نظارت اجتماعی» از موضوعاتی است که ضرورت بحث وبررسی ازآن بر اندیشمندان پوشیده نیست. زیرا حفظ حریم خصوصی افراد وایجاد امنیت برای آن (ومانع شدن از تعرض و دخالت دیگران در این حریم)، از مطالبات بنیادی واصلی آنان بوده و امری است که حکومت اسلامی موظف به پاسداری از آن میباشد. از سویی، تحقق ارزشهای دینی وانقلابی و مقابله با اشخاص و گروههای هنجار شکن نیز نیازمند نظارتی فراگیر از دولت وملت است. بنابراین جای این پرسشها وجود دارد که آیا میتوان محدوده هریک از «حریم خصوصی» و «نظارت اجتماعی» را شناخت؟ ودرمقام تزاحم این دو با یکدیگر کدام را باید مقدم داشت؟ این پژوهش با عنوان «حریم خصوصی و نظارت اجتماعی ازمنظر قرآن و نهج البلاغه» به این پرسشها پاسخ داده ودرآن آمده است ، که درصورت تزاحم بین این دوحوزه ، درهرطرف ملاک وجود مصلحت ومنفعت بیشترباشد ، مقدم خواهد بود . ملاکهای تقدم عبارتند از : وجود ضرر یا اضرار ، عسر وحرج ،امنیت ملی وعمومی ، پیشرفت جامعه ، عدالت اجتماعی ورضایت مندی عمومی . با نوآوریهایی که در این رساله وجود دارد، شاید درآمد ودست مایهای برای علاقمندان به این مباحث و زمینهای برای نوآوریهای بیشتر در این عرصه گردد.
کلیدواژه ها
حریم خصوصی، نظارت اجتماعی، امر به معروف، نهی از منکر، تزاحم، شیوه ها.
تقدیم
در پدید آمدن این اثر لازم میدانم نخست از دانشگاه معارف به دلیل پیشنهاد این موضوع سپاسگزاری نمایم، از اساتید محترم حجت الاسلام والمسلمین دکتر علی نصیری، استاد محترم راهنما و حجت الاسلام والمسلمین دکتر ابراهیم کلانتری، استاد محترم مشاور که با راهنمایی های ارزنده و توجه دادن به نکتههای مهم، در جهت دهی به ساختار و محتوای رساله تأثیر گذار بودند، نیز کمال تشکر را دارم. در نهایت از جناب آقای حسین مسعودی که در ترجمه متون لاتین یاریم نمودند قدردانی میکنم.
پیشگفتار
رساله در پیش رو، عهدهدار بررسی یکی از موضوعات مهم و مطرح و مورد نیاز جامعه است. این پایاننامه به حریم تبیین »حریم خصوصی و نظارت اجتماعی« از منظر قرآن و نهج البلاغه راه یافته و به ارتباط و تعامل این دو نظری عالمانه افکنده و آن را به قصد تنویر به رشته تحریر درآورده است.
انتخاب این موضوع ـ که از سوی دانشگاه معارف پیشنهاد شده بود ـ ن ز انتخابی مبتکرانه به شمار رفته و همتی مجدانه را به کار گرفته است. از این رو پس از تعی ن این تکلیف، فصول مختلفی تعریف و اجزاﺀ و ابوابی تبویب و با چند بار تهذیب به حریم تألیف گام نهاد. ام د است که این اهتمام با اصلاح اساتید انضمام و در مسیر اصلاح، با رشد و کمال قرین و با زیبایی و جمال همنشین گردد. بدیهی است تذکار اساتید فرهیخته به گوش جان، آویخته و در پالایش و آرایش متن آمیخته خواهد گردید. اینک با استمداد از حی یگانه، گزارشی کوتاه از فصول پنجگانه تقدیم میگردد:
۱- در فصل اول از کل ات و مفاهیم سخن آمده است و روشن شده که این موضوع با چن ن عنوانی فاقد پیش نه تحقیق میباشد. هر چند که موضوع حریم خصوصی و نظارت اجتماعی، هر یک جداگانه و مجزا از یکدیگر، از نگاه موشکافانه مدققان و محققان دور نمانده و در بازار منابع و متون اسلامی، آثار آن خودنمایی میکند. در این فصل، تاریخچه حسبه نیز به حساب درآمده و مبحثی نو شمرده میگردد. سپس اشارهای به ارتباط موضوع رساله با دیگر علوم چون: فقه و حقوق، روانشناسی، جامعهشناسی و علوم سیاسی شده و به تبیین مفاهیم (حریم خصوصی و نظارت اجتماعی) پس از آن پرداخته و مبانی مختلفی را ب ان و نقد و نقاش نهان در آن را عیان نموده است.
۲- فصل دوم به تبیین محدوده و گستره حریم خصوصی از یک سو و محدوده نظارت اجتماعی از سوی دیگر، اقدام و مبانی اسلامی در هر دو زمینه را اتمام نموده است. از سویی مبانی اندیشمندان مغربزم ن در دو حوزه یادشده را به یاد آورده و از چهره پرمناقشه آن نقاب برآورده تا حق قت رخ بنماید.
۳- در فصل سوم مبانی نظری اسلام، مبنای بحث و نظر قرار گرفته و نگاه اسلام به جهان هستی، انسان و دین را کندوکاش نموده و آن را به اختصار منقح کرده است. البته مقدم بر آن، مبانی اربابان اندیشه در غرب را در سه حوزه یاد شده، ارائه و به چالش کشانده است.
پس از این همه، چهار موضوع مهم که برخاسته از نوع نگاه در مبانی است، به بازار دانش عرضه شده تا معلوم گردد چگونه از مبانی خاص، آثار و ثمرات خاصی ن ز پدید آمده و نگاه انسانها را متحول
میسازد. آن موضوعات عبارتند از:
ـ علمزدگی
ـ عقلگرایی (راسیونالیزم)
ـ جدایی دین از سیاست (سکولاریزم)
ـ آزادی و لیبرالیزم
۴- فصل چهارم به تبیین رابطه دو حوزه حریم خصوصی و نظارت اجتماعی میپردازد و به مواردی از تزاحم این دو با یکدیگر اشاره نموده و اقسام تزاحم را در این دو برمیشمرد. آن گاه شاخصهای تقدم هر یک را تحت این عناوین به بحث میگذارد:
ـ ایجاد ضرر یا اضرار
ـ عسر و حرج
ـ امن ت عمومی و ملی
ـ رشد و پیشرفت جامعه
ـ عدالت اجتماعی
ـ رضایتمندی مردم
۵- فصل پنجم به تبیین روشهای نظارت همگانی اختصاص یافته است و روشن شده که چگونه در موارد خاص با اتخاذ شیوه خاص میتوان تحقق هدف را نزدیک ساخت. این ش وهها عبارتند از:
ـ شیوه گفتاری
ـ شیوه نوشتاری
ـ شیوه عملی
ـ شیوه مستقیم و غیرمستقیم
ـ شیوه فردی و جمعی
ـ شیوه تدریج
ـ شیوه تکرار
ـ شیوه تداوم
ـ شیوه ستایش
ـ شیوه نکوهش
ـ شیوه کنترل
ـ شیوه یادآوری نعمتها و مسؤولیتها
ـ شیوه بیان پاداش
ـ شیوه تغافل و خاموشی
ـ شیوه ارائه جایگزین
ـ شیوه تخلیه روحی ـ روانی
ـ شیوه استناد به الگوها
ـ شیوه تنظیم روابط
و با بحث خاتمه پس از بیان شیوهها، این رساله نیز خاتمه مییابد.
گوئیا این خامه است که شایان میرود
گوئیا این نامه است که به پایان میرسد
فصل اول
کلیات و مفاهیم
بیان مسئله
موضوع حریم خصوصی و حقوق آن از موضوعات جدیدی است که از قرن بیستم به عنوان شاخهای از حقوق مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع همانند دیگر موضوعات جدید علمی از ناحیه تعریف، گستره و محدوده آن و... مورد اختلاف آراﺀ و انظار واقع گردیده واین اختلاف سبب شده است تا مسئولان و متولیان امور در بخش تقننینی و اجرایی نتوانند وظیفه خود را به درستی شناخته و در مقام اجراﺀ از وحدت رویه برخوردار نباشند. از این رو شاهد مواضع مختلف از سوی آنان هستیم. از سویی مسأله نظارت اجتماعی (که غالباﹰ از آن به عنوان ابزاری برای هدایت و کنترل افرادی که رفتار ساختارشکنانه و خلاف قانون دارند، یاد میشود) نیز از مسائل روز و مورد نیاز امروز جوامع میباشد، مورد توجه اندیشمندان قرار گرفته است. اما آنچه که بیشتر صاحبنظران را به تکاپو و تلاش واداشته است، ایجاد یک ارتباط و تناسب موزون و متوازن بین حریم خصوصی از یک سو و نظارت اجتماعی از سوی دیگر است (به این معنا که حد و مرز هریک از دو حوزه مشخص و در موارد تزاحم بین این دو معلوم گردد که کدام حوزه مقدم است و براساس چه شاخصهایی این تقدم صورت گرفته است.) که این مسأله نیز از چالشهای امروزه به شمار میرود، و نقاط ابهام و اختلاف در این بخش بیشتر خودنمایی میکند.
در این تحقیق، نخست تعاریف و آراﺀ صاحبنظران در حوزه حریم خصوصی و نظارت اجتماعی مورد کنکاش قرار گرفته و سپس به تبیین چگونگی ارتباط این دو مقوله با یکدیگر از دیدگاه اسلام (مبتنی بر قرآن و نهج البلاغه) پرداخته است.
سؤال تحقیق
سؤالات اصلی تحقیق
برقراری رابطه و نسبت بین حفظ حقوق حریم خصوصی از یکسو و انجام نظارت اجتماعی از سوی دیگر در دیدگاه اسلام (بر مبنای قرآن و نهج البلاغه) چگونه است؟ و با چه شاخصها و شیوه هایی دستیافتنی میباشد؟
سؤالات فرعی تحقیق
الف) تعریف حریم خصوصی، گستره و حدود آن چیست؟
ب) نظارت اجتماعی، گستره و حدود آن چیست؟
ج) منظور از نظارت اجتماعی، با توجه به مراحل آن، هم نظارتی مردمی است و هم دولتی.
فرضیه ها
دو فرض ه در این جا مطرح است. یکی برگرفته از نگاه قرآن و نهج البلاغه و دیگری فرضیه رقیب که با نگاه به مبانی غرب نسبت به انسان، تنظ م شده است.
فرضیه ۱- شهروندان در حریم خصوصی خود آزادند، دولت و مسؤولان نظارت اجتماعی و مردم تنها در چارچوب قوانین اسلامی و ارزشهای پذیرفته شده اجتماعی میتوانند در حریم خصوصی ورود یابند.
فرضیه ۲- فرضیه رقیب: شهروندان از آزادی مطلق در حریم و رفتار خود برخوردارند مگر آن که به منافع و امنبت عمومی آسیب وارد کند.
اهداف تحقیق
اهداف تحقیق عبارت است از:
الف) تبیین مفهوم حریم خصوصی، نظارت اجتماعی، گستره وارتباط بین این دو از منظر اسلام (با تأکید بر قرآن و نهج البلاغه) ب) پاسخ به نیازهای موجود در حوزه قانونگذاری (لوایح دولت و طرحهای مجلس) و حوزه اجراﺀ
(نیروی انتظامی و...) و حوزه قضایی.
ج) تبیین دیدگاه صحیح و رد دیدگاه های افراطی و تفریطی موجود در سطح جامعه.
د) ایجاد زمینه های لازم برای نظریهپردازی در این موضوع و مشابه آن در فضای علمی حوزه و دانشگاه.
اهمیت موضوع و دلیل انتخاب
توجه به مطالب پیشگفته، اهمیت موضوع را روشن میسازد، زیرا این موضوع از موضوعات مورد ن از دارای اولویت جامعه و دستگاههای مسئول (مانند دولت و قوه قضائیه، ن روهای مسئول تأم ن امن ت و...) است، در حدی که با مسأله امنیت اجتماعی و ملﹼی، پ وند تنگاتنگی را برقرار کرده است.
از سویی محافل علمی حوزوی و دانشگاهی (به عنوان مراکز فکری و راهبری موظف به پاسخگویی به نیازهای دولت و ملت هستند و در بخشها و ابعاد گوناگون باید به یاری آنان بشتابند. یکی از هم ن کمک ها، هدایت و جهتدهی پایاننامهها و پژوهشها در مس ر پاسخدهی به نیازهای جامعه است، بنابراین دل ل انتخاب این موضوع نیز روشن میشود. ام د است این تحقیق در این راستا سهم و نقش اندکی را ایفاﺀ کند.
پیشینه تحقیق
بررسیهای انجامشده درکتابخانهها و فضای مجازی، نشان میدهد تحت عنوان: »حریم خصوصی و نظارت اجتماعی از نگاه قرآن و نهج البلاغه« پژوهشی انجام نشده است. پژوهشهای موجود تحت یکی از عناوین: »حریم خصوصی« یا »نظارت اجتماعی« ارائه شدهاند (که آن نیز محدود و معدود میباشد) اما با عنوان ترکیبی یادشده، اثری از آن در پژوهشهای موجود یافت نشد. از این رو موضوع این رساله جدید و بدون سابقه است. و با این که عنوان رساله فاقد پیش نه تحقیق میباشد، اما به تحقیقاتی که مرتبط با موضوع است اشارهای میشود. مثلاﹰ در موضوع امر به معروف و نهی از منکر ـ که مسبوق به سابقه میباشد ـ مباحث و کتب فراوانی بر جای مانده است که بیشترین این کتابها یا در کتب فقهی (ذیل کتاب الجهاد)، مبحث امر به معروف و نهی از منکر را مطرح کردهاند و یا در ذیل آیات ۱۲، ۴۰۱، ۰۱۱ و ۴۱۱ سوره آل عمران به تفسیر و تبی ن آن پرداخته اند.
اینک به نمونه هایی از این کتب اشاره میشود:
۱- شیخ صدوق، الهدا__، ذیل مبحث جهاد، باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر
۲- شیخ مفید، _______، پس از کتاب الحدود، باب الامر بالمعروف
۳- حلبی، ابوالصلاح، الکافی فی الفقه، ذیل کتاب الجهاد
۴- طوسی، ___ ___ ذیل همان
۵- محقق حلی، شرائع الاسلام، ذیل همان
۶- علامه حلی، قواعد الاحکام
۷- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، ج ۱۲، ذیل همان
۸- امام خمینی، تحریر الوسیله، ج ۱، پس از کتاب الحج، کتاب الامر بالمعروف
۹- کل نی، فروع کافی، ج ۵، ص ۵۵
10- مجلسی، بحارالانوار، ج ۰۰۱، ص ۸۶
۱۱- آیت االله بروجردی، جامع الاحادیث، ج ۴۱، ص ۱۸۳
12- ابن ماجه، سنن، ۲ جلدی، ج ۲، ص ۷۲۳۱
13- منذری، الترغیب و الترهیب، ۴ جلدی، ج ۳، در کتاب الحدود
14- البنار، الفتح الربانی، ۴۲ جلدی، ج ۹۱، ص۱۷۱ و ج ۳۲، ص ۵۴
15- علی ناصف، التاج، الجامع للاصول، ۵ جلدی، ص ۱۲۲
16- متقی هندی، کنز العمال، ۸۱ جلدی، ج ۳، ص ۴۶-۵۸
17- طوسی، التب ان، ۰۱ جلدی، ج ۲، ص ۲۲۴، ۸۴۵ و ۷۵۵
18- طبرسی، مجمع البیان، ۰۱ جلدی، ج ۱، ص ۶۰۸ به بعد
19- بحرانی، البرهان، ۴ جلدی، ج ۱، ص ۴۷۲ و ۷۰۳
20- طباطبایی، الم زان، ج ۳، ص ۷۲۱، ۳۷۳ و ۶۷۳
21- آیت االله مکارم و جمعی از فضلاﺀ، تفسیر نمونه، ۷۲ جلدی، ج ۳، ص ۴۳ تا ۸۴ و ج ۴، ص۶۳۱ و ۲۵۱
۲۲- زمخشری، الکشاف، ۴ جلدی، ج ۱، ص ۷۴۳، ۶۹۳ و ۰۰۴
23- ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۴ جلدی، ج ۱، ص ۳۶۳ و ۸۹۳
24- فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج ۷-۸، ذیل آیات ۱۲، ۴۰۱ و ۰۱۱ سوره آل عمران
25- قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۰۲ جلدی، ج ۴، ص ۶۴ و ۰۷۱
26- محمد رشید رضا، تفسیر القرآن الحکیم مشهور به تفسیر المنار، ۲۱ جلدی، ج ۴، ص ۵۲-۸۴ و ص ۷۵-۰۷
27- سید قطب، فی ظلال القرآن، ۶ جلدی، ج ۱، ص ۱۴۴-۰۵۴
28- علامه نراقی، ملا محمدمهدی، جامع السعادات، ۳ جلدی، ج ۲، ص ۴۴۲-۸۵۲
29- فیض کاشانی، ملا محسن__ _____ _______ ۸ جلدی، ج ۴، ص ۵۹-۷۱۱
تألیف برخی از کتب، ناظر به تشکیلات اجرایی و مدیریتی امر به معروف و نهی از منکر بوده است. مهمترین آنها در قرنهای مختلف عبارتند از:
۱- سرخسی، احمد بن طیب (متوفای ۶۸۲ ه. ق)، »صناعه الحسبه الکبیر« و نیز »الصناعات و الحسبه الصغیر«؛ وی متولی امور حسبه در بغداد نیز بوده است.
