تفسیر قرآن کریم سوره آل عمران – قسمت اول
محتویات
سوره آل عمران آیات ۱۰۳ الی ۱۰۵
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ﴿۱۰۳﴾
و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آنگاه که دشمنان [یکدیگر] بودید پس میان دلهای شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شدید و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید این گونه خداوند نشانههای خود را برای شما روشن میکند باشد که شما راه یابید (۱۰۳)
وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿۱۰۴﴾
و باید از میان شما گروهی [مردم را] به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وادارند و از زشتی بازدارند و آنان همان رستگارانند (۱۰۴)
وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَیِّنَاتُ وَأُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ ﴿۱۰۵﴾
و چون کسانی مباشید که پس از آنکه دلایل آشکار برایشان آمد پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند و برای آنان عذابی سهمگین است (۱۰۵)
این آیات در ادامه آیات قبل است که در جلسات قبل اشاره شد که خداوند به جامعه توحیدی توصیه فرمود که ای مسلمانان شما که از جاهلیت به دین خدا پیوستهاید مراقب باشید. یهود که امروز به آن صهیونیست میگوییم در کمین شما است و شما را رها نخواهند کرد و به دنبال خلع سلاح شما هستند و میخواهند دین شما را بگیرند و ماجرای قوم اوس و خزرج که دو طایفه بزرگ در مدینه بودند را بیان کرد و این دو طایفه قبل از اسلام با هم درگیری خونی داشتند، همدیگر را کشته بودند. آنطور که در کتب تفسیر آمده است جنگ بین قوم اوس و خزرج صد و بیست سال ادامه داشته است. بعد از آن که اسلام آمد، وجود مبارک نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آنان را به اسلام و وحدتو صلح دعوت کرد و این دو قوم هم تبعیت کردند و با هم صلح کردند. اما یهود در کمین بود که اختلافات گذشته را برگرداند و دوباره زنده کند. روزی یکی از سران یهود عبور میکند جمعی از دو طایفه را دید که دور هم نشستهاند و در صفا و صمیمیت باهم صحبت میکنند. یهودی به آنها حسادت کرد و توطئه کرد. یکی از جوانان شاعر از یهود را پیدا کرد و گفت در جمع آنان با اشعار زیبا به دو گروه یادآوری کن که در قبل از اسلام با هم بد بودهاند و همدیگر را کشتهاند و خاطرات تلخ قبل از اسلام را به یادشان بیاور. آن جوان هم با اشعار خودش احساسات این دو گروه را تحریک کرد تا اینکه دو نفر از اوس و خزرج با هم درگیر شدند و دعوا شروع شد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم متوجه شد و این آیه نازل شد که مواظب باشید از کسانی که دشمن شما هستند بین شما تفرقه ایجاد نکنند.
آیه ۱۰۳
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ﴿۱۰۳﴾
در ادامه این توصیهای که خداوند فرمود این آیات بیان شده است. وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا؛ ای مسلمانان همگی به ریسمان الهی متمسک شوید. اعتصام یعنی متوسل و متمسک شدن و جنگ انداختن. وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ به حرف کسی گوش ندهید. ریسمان الهی را بگیرید و محکم عمل کنید. ریسمان خدا اسلام و قرآن است. خلیفة الله فی الارض که آن روز مظهرش وجود مبارک نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بود و بعد از پیامبر (ص) این حبل الله ظهور در وجود مبارک علی بن ابی طالب علیه السلام داشت که مظهر جمال و جلال الهی بود. امیرالمومنین علیه السلام مجسمه کامل و تمام عیار عبودیت رحمان است. تمام صفات و کمال الهی در وجود امیرالمومنین علیه السلام وجود دارد. آیینه خداوند است. علم و کمال و شجاعت و قدرت و ترحم و مهربانی او آیینه خداوند است و بعد از امیرالمومنین علیه السلام یکی پس از دیگری حبل الله به ائمه معصومین علیهم السلام منتقل میشود تا عصر ما که وجود مبارک حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده است و در زمان غیبت کبری، حبل الله مقام ولایت است که مرتبه نازله ولایت کبرای الهیه است.
خداوند به مسلمانان توصیه میکند که فریب نخورید. دشمن در کمین شما است. وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا با همه اختلافاتی که در زبان و فرهنگ و آداب دارید به ریسمان الهی متمسک شوید.
وَلَا تَفَرَّقُوا؛ مواظب باشید گروه گروه نشوید. وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ؛ نعمتی که خداوند به شما نصیب کرده است را به یاد بیاورید. شما قبل از اسلام آرامش و امنیت نداشتید. بین شما و فرق دیگر همیشه جنگ برپا بود. شبها نگران بودید که به شما حمله کنند و غارت کنند و شما را بکشند. الآن اسلام آمده و امنیت برقرار شده است. وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ؛ شما با یکدیگر دشمن بودید، با هم درگیر بودید، خداوند دلهای شما را به هم نزدیک کرد. الآن دو برادر هستید با وجود این که قبل از اسلام با هم دشمن بودید. فأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ معنای صلح این است که با یکدیگر کاری ندارند، اما آیه میفرماید . فأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ بالاتر از صلح و آن الفت دلهای شما است. صلح یعنی آتش بس، اما منظور آیه این است که با هم الفت قلبی داشتند.
فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا؛ این از تالیف قلب بالاتر است. بنابراین یک مرتبه، مرتبه صلح است؛ بالاتر از مرتبه تالیف قلب است، بالاتر از مرتبه تالیف قلب برادر شدن است. فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا؛ به برکت هدایت الهی با هم برادر شدید. این برادری بالاتر از تالیف قلب است.
وَکُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ؛ به یاد بیاورید که در لبه پرتگاه آتش بودید. شَفَا یعنی در حاشیه پرتگاه قرار گرفتن؛ حُفْرَةٍ همان گودال بزرگ است. شما در لبه پرتگاه آتش قرار گرفتید، یا منظور آتش جهنم است و یا آتش اختلافات. شما در معرض خطر بودید.
عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا؛ خداوند شما را نجات داد و الآن با هم برادر هستید. نه تنها با هم در صلح هستید، نه تنها تالیف قلب دارید، بلکه برادر هم هستید. اینها نعمتهای خداوند است، نباید فراموش شود. این خاطرات تلخ دوران جاهلیت قبل از اسلام را به یاد بیاورید.
کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ خداوند اینچنین آیات و تدابیر و دستورالعملهای خودش را برای شما انسانها بیان میکند لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ برای اینکه به راه راست هدایت شوید و در صراط مستقیم قرار بگیرید.
بنابراین از این آیه و آیات دیگر مطلب مهمی استنباط میشود و آن این است که عزت اسلام و مسلمانان و اقتدار آنان بر محور وحدت است که خداوند در این آیه میفرماید وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا. علت اینکه شما ملاحظه میفرمایید دشمن با اینکه در اقلیت است نسبت به جهان اسلام؛ حدود یک میلیارد و هشتصد میلیون مسلمان در سراسر جهان داریم ولی این تعداد مسلمانان بازیچه چند میلیون صهیونیست شدهاند. به دلیل همین تفرقهای که بین مسلمانان ایجاد کردهاند و این مسئله مبتلا به ما هم هست. ما در دنیا مورد تعرض دشمنان هستیم، مورد طمع دشمنان هستیم و باید در حالت آماده باش و به هوش باشیم. اگر ما با دشمن کاری نداریم، دشمن با ما کار دارد.
امیرالمومنین علیه السلام در نهج البلاغه میفرماید اگر شما به خواب باشید، دشمن بیدار است. اینکه حضرت امام رضوان الله تعالی علیه در دوران حیات نورانیشان روی وحدت تاکید داشتند و دوازده تا هفده ربیع الاول را هفته وحدت اعلام کردند به همین دلیل است. اما بعضی متوجه نیستند، میگویند هفته برائت و این ایجاد آتش اختلاف بین مسلمانان است. انگلیس هم پشت صحنه است. از همه امکانات پیشرفته الکترونیکی استفاده میکنند حتی در کشور ما و حتی در استان ما و دشمن هم حمایت میکند و مشخص نیست این پولها از کجا میآید. در سراسر جهان اسلام فعالیت میکنند و آتش اختلاف بین اهل سنت و شیعه ایجاد میکنند.
بنابراین مردم و ملت ما به خصوص نسل جوان و حوزههای علمیه و دانشجویان و نخبگان باید مراقب باشند که در کجای زمان و تاریخ قرار گرفتهایم. دشمن شناس باشیم و حواسمان باشد. استعداد و انرژیها و ظرفیتهای خودمان را صرف مسائل کوچک و پیش پا افتاده نکنیم. این ظرفیت را حفظ کنیم برای مبارزه با دشمنی که قوی هم هست. در تاریخ سابقه ندارد. انسانها را از سر آویزان میکنند و با اره برقی از وسط به دو نیم میکنند. انسان تعجب میکند که اینها که هستند و چه دشمنی با اسلام دارد.
اینکه آیه شریفه میفرماید وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا همه مسلمانان بر محور کتاب الهی، بر محور ولایت و خلافت آسمانی و الهی جمع شوند و فریب دشمن را نخورند. وَلَا تَفَرَّقُوا، از هم جدا نشوید. یکی اصلاح طلب، یکی اصولگرا و یکی حزب دیگر ؛ این احزاب و گروههای سیاسی اگر در راستای صراط مستقیم الهی باشند خیلی خوب است. مثل هیئتهای مذهبی که در کشور هزاران هیئت عزاداری داریم که همه هم یک شعار دارند و میگویند هیهات منا الذلة، با هم اختلافی هم ندارند. البته بگذریم از اینکه برخیها با هم رقابت کاذب میکنند می گویند سخنران ما باید فلان شخصیت باشد مداح فلان شخصیت باشد که جمعیت بیشتری بیاید. باید برای امام حسین علیه السلام عزاداری کنید. اگر گروههای سیاسی مثل هیئات در راستای اسلام باشند و شعارشان اسلام و انقلاب و ملت باشند خوب است. اما اگر بنا باشد هر کسی برای خودش مغازه باز کند و تبلیغ خودش را کند و در انتخابات به دنبال منافع خودشان باشند اصلاً خوب نیست. ملت ایران باید یکپارچه باشند. این آیه مثل این است که امروز نازل شده باشد. ناظر بر همه مسائلی است که امروز به آن مبتلا هستیم. وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا.
آیه ۱۰۴
وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿۱۰۴﴾
این آیه مطلب جدیدی را مطرح میکند. وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ. وَلْتَکُنْ امر و فرمان است. مسلمانان در میان خودتان گروهی را انتخاب کنید و سازمانی را تشکیل دهید که این سازمان کار تخصصی ارشاد جامعه را انجام دهد. وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ باید از خود شما باشند. أُمَّةٌ یعنی مجموعه و گروه؛ یَدْعُونَ إِلَی جامعه را به آنچه را که مصلحت جامعه است هدایت کنند. یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ یعنی یَدْعُونَ إِلَی اِلاِسلام دعوت به اسلام، دعوت به قرآن، دعوت به ولایت و اهل بیت علیهم السلام. منظور از خیر اسلام است. وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ امر به معروف؛ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ و نهی از منکر کنند. وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. اگر چنین کاری در جامعه توحیدی صورت بگیرد، آن جامعه رستگار خواهد شد.
یک نکته فنی در این آیه هست. وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ. برخی مفسرین اختلاف دارند با منکم که منظور از من چیست. در ادبیات عرب دو نوع مّنْ داریم؛ یک مّنْ بیانیه داریم و یک مّنْ تبعیضیه داریم. مّنْ تبعیضیه یعنی برخی از شما. وَلْتَکُنْ بًعضٌ مِنْکُمْ. یعنی گروه خاصی را تشکیل دهید. اگر منظور این باشد؛ لذا منظور از این آیه تشکیل یک سازمان نظارتی و تخصصی بر سازمانها و ادارات است. این با امر به معروفی که داریم فرق دارد. یعنی یک نوع امر به معروف تخصصی است. نظارت بر کادرهای حکومتی، نظارت بر مجلس، نظارت بر قوه قضائیه، نظارت بر قوه اجرایی، نظارت بر اصناف، نظارت بر وزارتخانهها. این امر به معروف تخصصی است. مثل سازمان بازرسی کل کشور، منتهی خیلی مقتدر تر باید باشد. مستقیم زیر نظر ولایت باشد. چون اگر زیر نظر دولت باشد، دولتیها نفوذ میکنند، زیر نظر مجلس باشد، تحت فشار مجلس است، زیر نظر قوه قضائیه باشد، قوه قضائیه امر میکند. فقط زیر نظر ولایت باشد. وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ بعضی از شما وظیفه امر به معروف و نهی از منکر تخصصی و سازمانی دارید. معروف و منکر در آموزش و پرورش چیست؛ معروف و منکر در شهرداریها چیست؛ این امر به معروف تخصصی است.
اما اگر منظور مّنْ بیانیه بود؛ وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ یعنی در جامعه توحیدی گروهی وجود داشته باشند که این کار را انجام دهند.
آیه ۱۰۵
وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَیِّنَاتُ وَأُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ ﴿۱۰۵﴾
خداوند فرمان دیگری صادر میکند. میفرماید مسلمانان مثل یهود نباشید، مثل نصارا نباشید که بین خودشان اختلاف داشتند. وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا مثل اقوام و ادیان سابق نباشید که از هم جدا شدند. چون در مسیحیت گروههای مختلفی وجود دارد. در یهود هم اقوام مختلفی وجود دارد. در روایت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم داریم که فرمودند در قوم و امت یهود هفتاد و یک فرقه به وجود آمد و در امت عیسی علیه السلام هفتاد و دو فرقه به وجود آمد. فرمودند در اسلام و در امت من هفتاد و سه فرقه وجود دارد و از همه این هفتاد و سه فرقه در واقع یک فرقه درست است و هفتاد و دو فرقه باقی باطل است. سوال شد یا رسول الله (ص) آن یک فرقه چه کسانی هستند؟ فرمودند پیروان اهل بیت علیهم السلام. این حدیث را هم راویان و محدثین اهل سنت نقل کردهاند و هم در کتب روایی شیعه آمده است. در این روایت اجماع نظر وجود دارد. انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی؛ من میروم ولی دو چیز را به یادگار میگذارم، یکی قرآن و دیگری اهل بیت علیهم السلام. این همان فرقه واحده ناجیه است و همه فرق دیگر باطل است.
در این آیه اشاره به این معنا دارد که قوم یهود هفتاد و یک فرقه بود، قوم نصارا هفتاد و دو فرقه بود و مسلمانان هفتاد و سه فرقه شدند. قرآن میفرماید شما مثل آنها نباشید. وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَیِّنَاتُ با اینکه برای آنها توضیح دادیم و راهنمایی کردیم. وَأُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ.
روایاتی هم در این باب داریم که به بعضی از آنها اشاره میکنم.
در تفسیر شریف نورالثقلین در جلد اول روای میفرماید سألت ابا الحسن علیه السلام منظور از ابا الحسن آقا موسی کاظم علیه السلام است. معنای واعتصموا بحبل الله چیست؛ مراد و منظور از حبل الله چیست؟ که باید به آن متمسک شویم. فرمودند عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ (علیهالسلام) حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ؛ مظهر حبل الله آقا امیرالمومنین علیه السلام است.
روای از امام باقر علیه السلام سوال میکند که حضرت علیه السلام فرمودند قال آل محمد علیهم السلام هم حبل الله الذی أمرنا بالاعتصام به؛ خاندان نبوت و پیامبر (ص) که چهارده معصوم علیهم السلام هستند، ریسمان خداوند هستند که در آیه فرموده است وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعا.
در تفسیر آیه وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعا امام صادق علیه السلام فرمودند منظور ما هستیم. نحن حبل الله؛ ریسمان الهی که باید به آن چنگ بزنید و متمسک شوید ما هستیم.
در تفسیر علی ابن ابراهیم رضوان الله علیه بیان کردهاند وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعا قال التوحید الولایة؛ رسیمان الهی اعتماد به خدا داشتن و موحد بودن و ولایت کبرای الهیه که در رأس آن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و آقا امیرالمومنین علیه السلام و در پایان وجود مبارک امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است.
روایت پایانی در کشفُ المَحَجّة از السید بن طاووس است که از فقهای بزرگ و برجسته شیعه بوده است، فقیه و عارف و زاهد و فارق از دنیا بوده است. با وجود اینکه فقیه بود اما در فقه فقط یک کتاب نوشته بود که بعداً هم پشیمان شده بود. کتاب در باب نماز نوشت اما بعداً رها کرد چون در فقهات شبهه مرجعیت وجود دارد اما ایشان رها کرد و به سراغ عرفان رفت. کتابهایی که ایشان دارند در بحث اخلاق و عرفان است.
ابن طاووس نقل کرده که امیرالمومنین علیه السلام در باب آیه وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ فرمودند یا لها نعمة ما اعظمها ان لم تخرجوا منها الی غیرها؛ عجب نعمت بزرگی است وحدت برای مسلمانان اگر از وحدت به اختلاف و تفرقه منتقل نشوند. یا لها نعمة ما اعظمها چه بسا نعمت بزرگی است وحدت. ان لم تخرجوا منها الی غیرها به شرط اینکه مسلمانان از چتر وحدت به سوی تفرقه خارج نشوند. و یا لها من مصیبه ما اعظمها ان لم تومنوا بها و چه مصیبت بزرگی است اگر مسلمانان به وحدت پایبند نباشند و به سراغ تفرقه و اختلاف بروند.
انشاءالله خداوند دلهای ملت ایران و مسلمانان دنیا اعم از اهل سنت و تشیع را با هم مهربان قرار دهد.
