برکات و آفات زبان در قرآن و حدیث
همان گونه که در مباحث پیشین اشاره شد ستایش و مدح به جا ارزش مند و بدان توصیه شده و ستایش و تمجیدهای بی جا، مورد مذمت قرار گرفته است؛ مثل مدح ظالمان و اهل فسق و فجور.
پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمود:
ان الله لیغضب اذا مدح الفاسق [۱]
همانا، هرگاه کسی مدح فاسقی را بکند، خدا خشم و غضب می کند.
نیز آن حضرت (صلی الله علیه وآله) از علائم و نشانه های مؤمن، اجتناب از گزافه گویی دانسته و می فرماید: و لا مجازفا.[۲] مؤمن ستایش گر بی جا نیست.
روشن است که مذمت مدح دیگران در صورتی است که مفسده ای بر آن مترتب باشد مثل: عجب، تکبر و... .
تملق
تملق که در فارسی از آن به چاپلوسی نیز یاد می شود خصلتی بسیار زشت و مذمومی است که انسان های وارسته، با شخصیت و اهل ایمان از چنین صفتی بدورند، نه تملق گو هستند و نه تملق پذیر.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:
لیس من اخلاق المؤمن التملق .[۳]
مؤمن اهل تملق نیست (و از اخلاق او به دور است).
در روایات دیگر از تملق و چاپلوسی و ثناگویی به عنوان بدترین دردها و درد بی درمان یاد شده است و نیز در روایات در معرفی دوست خوب به عنوان یک معیار بیان شده که دوست مورد انتخاب تو اهل تملق و چاپلوسی نباشد. من لا یتملقک؛ کسی که ثناگو و تملق گوی تو نیست.
در روایات در ستایش و یا نکوهش دیگران توصیه به میانه روی شده است و آنان که به گرداب افراط و تفریط دچار می شوند از حوزه نظم در گفتار خارج شده اند. در روایتی از مولای مؤمنان علی (علیه السلام) آمده است:
الثناء بأکثر من الاستحقاق ملق و التقصیر عن الاستحقاق عی أوحسد.[۴]
ستایش دیگران، زیادتر از آن چه شایسته است، چاپلوسی، و کم تر از آن چه سزاوار است، ناتوانی و زبونی و یا حسد است.
لوازم خطرناک سخن
یکی از آفات خطرناک زبان، سخنان زهرآگین و برخوردار از پیام منفی و نیش دار است، به ویژه افرادی که زیاد صحبت می کنند، از دقایق و لوازم سخن و خطاهایی که از این رهگذر دامنگیرشان می شود غفلت دارند و گاه دچار دردسرهای شدید می شوند و به تعبیر شاعر: زبان سرخ سر سبز می دهد بر باد.
اکثر مردم این چنین اند که خود را با زبان خود به ورطه بلا می اندازند که خلاصی از آن بسیار مشکل و یا ناممکن خواهد بود و مشکلاتی را به دنبال دارد که با عذرخواهی ها و درخواست بخشش ها برطرف نمی شود.
امیرمؤمنان در سخن گهربار خویش می فرماید:
الکلام فی وثاقک مالم تتکلم به، فاذا تکلمت به صرت فی وثاقه، فاخزن لسانک کما تخزن ذهبک و ورقک، فرب کلمة سلبت نعمة و جلبت نقمة. [۵]
سخن دربند (و اختیار) توست تا وقتی آن را نگفته باشی، و چون گفتی، تو در اختیار و بند آنی، پس زبانت را نگهدار چنان که طلای خود را نگه می داری، زیرا چه بسا سخنی که نعمتی را طرد و نقمتی (بلایی) را جلب کرد.
نیز پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) فرمود:
من کثر کلامه کثر خطاءه[۶]
سخن گفتن زیاد موجب خطاهای زیاد می شود.
زبان بسیار سر بر باد داده است - زبان، سر را عدوی خانه زاد است
