بررسی وجوب امر به معروف ونهی از منکر در روایات وسنت

بررسی وجوب امر به معروف ونهی از منکر در روایات وسنت

ادله روایی

ادله روایی دوقسم هستند:

قسم اول

برخی اقوال پیامبر (ص) وائمه (ع) که دال بر وجوب امر به معروف ونهی از منکر می‌باشد که چند بخش است؛ 1-در این اقوال اغلب آنچه که روایت شده است در مقام بیان عواقب ترک این فریضة می‌باشد. 2- بخشی نیز در مقام توصیه به این فریضه هستند. 3-بخشی در مقام بیان سرنوشت امم سابق در باب ترک این فریضة الهی است. 4-بخشی معدود نیز در مقام بیان تطبیقات امر به معروف ونهی از منکر هستند.

قسم دوم

سیرو وافعال معصومین (ع) است که مصداق امر به معروف و نهی از منکر است و نوع فعل و مواظبت بر آن فعل بیانگر التزام وجوبی به آن افعال است.

بیان روایات

ذکر چند نمونه از روایات بخش اول و دوم ازقسم اول در ادله روایی: 1-أَبِی ره قَالَ حَدَّثَنِی سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یقُولُ إِذَا تَرَک امْرُؤٌ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ فَلْیأْذَنْ بِوِقَاعٍ مِنَ اللَّهِ جَلَّ اسْمُهُ [1].

2-حُمَیدُ بْنُ زِیادٍ عَنِ الْحُسَینِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ غَیرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ رَجُلًا مِنْ خَثْعَمَ جَاءَإِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ یا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِی مَا أَفْضَلُ الْإِسْلَامِ قَالَ الْإِیمَانُ بِاللَّهِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ ثُمَّ صِلَةُ الرَّحِمِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ قَالَ فَقَالَ الرَّجُلُ فَأَی الْأَعْمَالِ أَبْغَضُ إِلَی اللَّهِ قَالَ الشِّرْک بِاللَّهِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ قَطِیعَةُ الرَّحِمِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ الْأَمْرُ بِالْمُنْکرِ وَ النَّهْی عَنِ الْمَعْرُوفِ [2].

3- قَالَ قَالَ النَّبِی ص إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لَا دِینَ لَهُ فَقِیلَ لَهُ وَ مَا الْمُؤْمِنُ الَّذِی لَا دِینَ لَهُ قَالَ الَّذِی لَا ینْهَی عَنِ الْمُنْکرِ [3].

4-عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ یحْیی بْنِ عُقَیلٍ عَنْ حَسَنٍ قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیهِ وَ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا هَلَک مَنْ کانَ قَبْلَکمْ حَیثُ مَا عَمِلُوا مِنَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ ینْهَهُمُ الرَّبَّانِیونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ ذَلِک وَ إِنَّهُمْ لَمَّا تَمَادَوْا فِی الْمَعَاصِی وَ لَمْ ینْهَهُمُ الرَّبَّانِیونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ ذَلِک نَزَلَتْ به هم الْعُقُوبَاتُ فَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکرِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ لَمْ یقَرِّبَا أَجَلًا وَ لَمْ یقْطَعَا رِزْقاً إِنَّ الْأَمْرَ ینْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ کقَطْرِ الْمَطَرِ إِلَی کلِّ نَفْسٍ بِمَا قَدَّرَ اللَّهُ لَهَا مِنْ زِیادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ فَإِنْ أَصَابَ أَحَدَکمْ مُصِیبَةٌ فِی أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ وَ رَأَی عِنْدَ أَخِیهِ غَفِیرَةً فِی أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ [4] فَلَا تَکونَنَّ عَلَیهِ فِتْنَةً فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ لَبَرِی‌ءٌ مِنَ الْخِیانَةِ مَا لَمْ یغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ فَیخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُکرَتْ وَ یغْرَی بِهَا لِئَامُ النَّاسِ کانَ کالْفَالِجِ الْیاسِرِ [5] الَّذِی ینْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ وَ یدْفَعُ بِهَا عَنْهُ الْمَغْرَمُ [6] وَ کذَلِک الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِی‌ءُ مِنَ الْخِیانَةِ ینْتَظِرُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی إِحْدَی الْحُسْنَیینِ إِمَّا دَاعِی اللَّهِ فَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَیرٌ لَهُ وَ إِمَّا رِزْقَ اللَّهِ فَإِذَا هُوَ ذُو أَهْلٍ وَ مَالٍ وَ مَعَهُ دِینُهُ وَ حَسَبُهُ إِنَّ الْمَالَ وَ الْبَنِینَ حَرْثُ الدُّنْیا وَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ یجْمَعُهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ فَاحْذَرُوا مِنَ اللَّهِ مَا حَذَّرَکمْ مِنْ نَفْسِهِ وَ اخْشَوْهُ خَشْیةً لَیسَتْ بِتَعْذِیرٍ [7]-

وَ اعْمَلُوا فِی غَیرِ رِیاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ فَإِنَّهُ مَنْ یعْمَلْ لِغَیرِ اللَّهِ یکلْهُ اللَّهُ إِلَی مَنْ عَمِلَ لَهُ نَسْأَلُ اللَّهَ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ وَ مُعَایشَةَ السُّعَدَاءِ وَ مُرَافَقَةَ الْأَنْبِیاءِ [8].

5-وَ رَوَی ابْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِی فِی تَارِیخِهِ: عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیلَی الْفَقِیهِ وَ کانَ مِمَّنْ خَرَجَ لِقِتَالِ الْحَجَّاجِ مَعَ ابْنِ الْأَشْعَثِ أَنَّهُ قَالَ فِیمَا کانَ یحُضُّ بِهِ النَّاسَ عَلَی الْجِهَادِ إِنِّی سَمِعْتُ عَلِیاً رَفَعَ اللَّهُ دَرَجَتَهُ فِی الصَّالِحِینَ وَ أَثَابَهُ ثَوَابَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ یقُولُ یوْمَ لَقِینَا أَهْلَ الشَّامِ أَیهَا الْمُؤْمِنُونَ إِنَّهُ مَنْ رَأَی عُدْوَاناً یعْمَلُ بِهِ وَ مُنْکراً یدْعَی إِلَیهِ فَأَنْکرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ وَ مَنْ أَنْکرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ وَ مَنْ أَنْکرَهُ بِالسَّیفِ لِتَکونَ کلِمَةُ اللَّهِ هِی الْعُلْیا وَ کلِمَةُ الظَّالِمِینَ هِی السُّفْلَی فَذَلِک الَّذِی أَصَابَ سَبِیلَ الْهُدَی وَ قَامَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ [نُوِّرَ] نَوَّرَ فِی قَلْبِهِ الْیقِین [9]

6-وَ [قَالَ ع] فِی کلَامٍ آخَرَ لَهُ [غَیرِ هَذَا] یجْرِی هَذَا الْمَجْرَی: فَمِنْهُمُ الْمُنْکرُ لِلْمُنْکرِ بِیدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ فَذَلِک الْمُسْتَکمِلُ لِخِصَالِ الْخَیرِ وَ مِنْهُمُ الْمُنْکرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ التَّارِک بِیدِهِ فَذَلِک مُتَمَسِّک بِخَصْلَتَینِ مِنْ خِصَالِ الْخَیرِ وَ مُضَیعٌ خَصْلَةً وَ مِنْهُمُ الْمُنْکرُ بِقَلْبِهِ وَ التَّارِک بِیدِهِ وَ لِسَانِهِ- [فَذَاک] فَذَلِک الَّذِی ضَیعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَینِ مِنَ الثَّلَاثِ وَ تَمَسَّک بِوَاحِدَةٍ وَ مِنْهُمْ تَارِک لِإِنْکارِ الْمُنْکرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ یدِهِ فَذَلِک مَیتُ الْأَحْیاءِ وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنْ الْمُنْکرِ إِلَّا کنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ لَا یقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا ینْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِک کلِّهِ کلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِر [10]

چند نکته درباب روایات وجوب امر به معروف ونهی از منکر

نکته اول

در مورد وجوب امر به معروف ونهی از منکر در روایات ادعای تواتر شده است و روایات وارده در باب اهمیت و فضیلت امر به معروف و نهی از منکر و عواقب ترک آن متواتر می‌باشد البته نه به این معنی که لفظ ایجاب یا وجوب به تواتر وارد شده باشد، بلکه مراد تواتر معنوی است که گاهی مدلول مطابقی وگاهی مدلول التزامی وگاهی مدلول تضمنی می‌باشد.

نکته دوم

این روایات از جهت مقایسه کردن با سایر واجبات و هم چنین بیان شرایط و مراتب امر به معروف و نهی ازمنکر قابل استفاده هستند.

نکته سوم

به نظر نوعی هم بستگی بین فرصت‌ها و آزادی‌های اجتماعی اهل البیت (ع) وبین کثرت روایات وجود دارد، لذا بیشترین حجم از روایات مربوط به پیامبر (ص) وامیر المومنین (ع) وامام صادق (ع) می باشد و در رتبه بعد روایات وارده از امام حسین (ع) در یک مقطع معین وامام حسن (ع) قابل توجه هست و بعد سایر ائمه (ع).

نکته چهارم

آیا روایات دال بر وجوب این فریضه نیاز به بررسی سندی دارند یا خیر؟ این مساله مبتنی است بر نظریه ما در بحث تواتر که آیا خبر متواتر صحت سند لازم دارد یا خیر؟

اقوال در مسئله

به طور کلی سه قول در مساله وجود دارد: 1-تمام اخباری که در مجموعه تواتر حضور دارند باید اعتبار سندی داشته باشند. 2-حداقل باید یک سند معتبر در میان اخبار متواتر وجود داشته باشد. 3-تواتر ما را از بررسی اعتبار سند بی نیاز می‌کند و جایگزین اعتبار سند می‌شود.

البته این یک بحث اصولی است که باید در جای خودش به آن پرداخته شود ولی حجم روایات در باب وجوب امر به معروف ونهی از منکر در حدی است که به اندازه نیاز در حد تواتر سند معتبر در میان آن‌ها یافت می شود لذا طبق هرسه نظریه هیچ اشکال سندی وجود ندارد.

تحلیل روایات وجوب امر به معروف ونهی از منکر

روایت اول

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام یقُولُ: «کانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یقُولُ: إِذَا أُمَّتِی تَوَاکلَتِ[11] الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ، فَلْیأْذَنُوا[12] بِوِقَاعٍ[13] مِنَ اللَّهِ[14]» [15].

بررسی دلالی

1-ترکت اوتواکلت: معنای ترکت واضح است ولی در بعضی از نسخه‌های لفظ تواکلت آمده است که معنای لطیفی دارد؛ یعنی واگذار کردن به دیگران.

2-فالیاذنوا: به دو معنی ممکن است باشد:

1/2 معنی علم یعنی؛ فالیکونوا علی علم مانندآیه فالیاذنوا به حرب من الله

2/2 معنی آمادگی و تهیوء؛ آماده بودن برای فرارسیدن وقاع من الله

جمع بین این دو معنی این است که یعنی: حتمی دانستن وقاع از طرف خداوند.

3- وقاع: جمع واقعه می‌باشد که به دو معنا است:1-جنگ 2-بلاء

نتیجه

در نتیجه معنایش این است که؛ باید بلاهای شدید خداوند را حتمی بداند که عبارت‌اند از: گرانی، کمبود جنس، فساد جوانان، ظلم واستبداد مالی و تفرق واختلاف.

نحوه دلالت

نحوه دلالت روایت بر وجوب امر به معروف ونهی از منکر:

با توجه به این نکته که هر امری که ترک آن وعید به عذاب داشته باشد واجب است و یا هر نهی که ارتکاب آن وعده به عذاب داشته باشد حرام می‌باشد.

ممکن است اشکال شود که همیشه اینگونه نیست که هرچه در پی آن بلائی باشد واجب یا حرام است؛ مانند بسیاری از اعمال یا عبادات که انجام آن آسیب به بدن می‌رساند یا ترک آن‌ها سلب توفیق یا تنگی معیشت و...به همراه دارد درحالیکه این‌ها واجب یا حرام نمی‌باشند. مانند ترک نماز شب یا خواب بین الطلوعین یا ایستاده آب خوردن یا ترک مسواک و....

در پاسخ می گوئیم عقوبت‌ها چند قسم هستند:

1-عقوبتی که در حد انتفاء برخی مصالح یا ایجاد برخی مفاسد است مانند مصلحت صحت بدن یا بیماری و...

2-عقوبتی که محرومیت از توفیق و تقرب است؛ مانند سلب توفیق به سبب ترک نماز شب

3-عقوبتی که عذاب آخرت برای آن وجود دارد یا اینکه جنگ با خداوند معرفی شده‌اند، این‌ها همه جزء واجبات هستند و اگر به انجام فعل تعلق گرفته باشند دال بر حرمت آن هستند.

در نتیجه وقاع به معنی بلاء یا حرب هرکدام که باشد دال بر عذاب است که در نتیجه یعنی فعل واجب، و در برخی از کتب لغت وقاع به معنای المواقعة فی الحرب معنی شده است یعنی جنگ ودر مقابل خداوند قرار گرفتن.

بحث سندی

1-سند کافی: عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ

1/1 عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا در کافی عده‌های مختلفی است که در رجال حلی[16] بیان شده است.

عده احمد بن محمد بن خالد شامل 4 نفر است: 1- علی بن إبراهیم بن هاشم قمی 2- علی بن محمد بن عبد الله بن أذینة 3- أحمد بن عبد الله بن أمیة 4- علی بن الحسن سعد آبادی. که به علت وجود علی بن ابراهیم این عده توثیق می‌شود.

2/1 احمد بن محمد خالد برقی که از اجلاء و موثق است.

3/1 محمد بن عیسی مشترک است بین دو نفر:

1-محمدبن عیسی بن عبدالله که مجهول است.

2-محمدبن عیسی عبید؛ که نسبت به وقف آن بحث است ولی می‌توان آن را اصلاح نمود و از باب اینکه در اسناد مستثنیات نوادر قرار گرفته نیز تضعیف شده است که از طریق اسناد کامل الزیارات قابل اصلاح می‌باشد لذا می‌توان او ر ا توثیق نمود.

4/1 محمدبن عرفه: مجهول است و راهی برای اصلاح حال او وجود ندارد.

2-سند تهذیب: سند معلق است و عدة من اصحابنا ندارد و از احمدبن محمد نقل می‌کند.

روایت دوم

وَ بِهذَا الْإِسْنَادِ، قَالَ: «قَالَ النَّبِی صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ- عَزَّ وَ جَلَّ- لَیبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ[17] الَّذِی لَادِینَ[18] لَهُ. فَقِیلَ لَهُ[19]: وَ مَا الْمُؤْمِنُ[20] الَّذِی لَادِینَ لَهُ؟ قَالَ: الَّذِی لَاینْهی عَنِ الْمُنْکرِ[21] » [22]

بررسی دلالی

لَیبْغِضُ دلالت می‌کند بر اینکه ترک امر به معروف ونهی از منکر حرام می‌باشد و لذا فعل آن واجب است مخصوصاً با قرینه لادین له که اشاره بر علت بغض دارد، لذا نمی‌توان آن را توجیه به مباحث کمال نمود.

بررسی سندی

1-سند کافی: بهذا الاسناد یعنی سند روایت سابق: عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عن ابی عبد الله (ع)....

سند کافی صحیح است علاوه بر اینکه برخی کل کتاب علی بن جعفر را توثیق کرده‌اند.

2-سند معانی الاخبار: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) [23]

3-الجعفریات: أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ حَدَّثَنِی مُوسَی قَالَ حَدَّثَنَا أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِی ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) [24]

پاورقی

[1]- ثواب الأعمال و عقاب الأعمال؛ النص؛ ص 255 ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، 1 جلد، دار الشریف الرضی للنشر - قم، چاپ: دوم، 1406 ق.

[2]- الکافی (ط - الإسلامیة)؛ ج 5؛ ص 58 کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیة)، 8 جلد، دار الکتب الإسلامیة - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

[3]- الکافی (ط - الإسلامیة)؛ ج 5؛ ص 59 کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیة)، 8 جلد، دار الکتب الإسلامیة - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

[4]- الغفیرة هنا به معنی الکثیر کقولهم جم غفیر.

[5]- الفالج: الغالب فی قماره و الیاسر: المتقامر و هو الذی تساهم قداح المیسر. (النهایة)

[6]- «فلا تکونن» یعنی لا تکونن ما رأی فی اخیه له فتنة تفضی به إلی الحسد لان من لم یواقع لدناءة و قبیح یستحیی من ذکره بین الناس و هتک ستره به کاللاعب بالقداح المحظوظ منها. و «الغشیان»: الإتیان «فیغری بها» أی یولع به نشرها «کان کالیاسر» خبر «إن» و الیاسر: المقامر. و الفالج: الظافر الغالب فی قماره. «فوزة»- بالزای- ای غلبة. و القداح: جمع قدح- بالکسر- و هو السهم قبلان یراش و یتنصّل کانوا یقامرون علی السهام. «توجب له المغنم» ای تجلب له نفعا. «یدفع عنه بها المغرم» أی یدفع بها ضر. (فی)

[7] - أی به ذات تعذیر ای تقصیر به حذف المضاف. کقوله تعالی:i«قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ النَّارِ» ای ذی النار. (فی)

[8]- الکافی (ط - الإسلامیة)؛ ج 5؛ ص 57 کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیة)، 8 جلد، دار الکتب الإسلامیة - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

[9]- نهج البلاغة (للصبحی صالح)؛؛ ص 541 شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، 1 جلد، هجرت - قم، چاپ: اول، 1414 ق.

[10]- نهج البلاغة (للصبحی صالح)؛؛ ص 542 شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، 1 جلد، هجرت - قم، چاپ: اول، 1414 ق.

[11]- فی «نسخة آخر»: «تواکلوا». و فی ثواب الأعمال: «ترکت امّتی» بدل «امّتی تواکلت». و فی الوافی: «تواکلت، أی‌اتّکل کلّ واحد منهم علی الآخر، و وکل الأمر إلیه». و راجع أیضاً: لسان العرب، ج 11، ص 735(وکل).

[12]- فی هامش الوافی عن ابن المصنّف: «فلیأذنوا؛ یعنی فلیکونوا علی علم. یقال: أذن بالشی‌ء- من باب سمع- إذناً بالکسر و بفتحتین، و أذاناً و إذانة، إذا علم به».

[13]- الوِقاع، جمع الواقعة، و هی النازلة الشدیدة، أو الحرب. راجع: القاموس المحیط، ج 2، ص 1033(وقع)؛ الوافی، ج 15، ص 176.

[14]- التهذیب، ج 6، ص 177، ح 358، معلّقاً عن أحمد بن محمّد بن خالد. ثواب الأعمال، ص 304، ح 1، بسنده عن محمّد بن عیسی الوافی، ج 15، ص 175، ح 14860؛ الوسائل، ج 16، ص 118، ح 21131.

[15]- الکافی (ط - دارالحدیث)؛ ج 9؛ ص 493 کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - دارالحدیث)، 15 جلد، دار الحدیث - قم، چاپ: اول، ق 1429.

[16]- الفائدة الثالثة: قال الشیخ الصدوق محمد بن یعقوب الکلینی فی کتابه الکافی فی أخبار کثیرة عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن عیسی قال و المراد بقولی عدة من أصحابنا محمد بن یحیی و علی بن موسی الکمندانی و داود بن کورة و أحمد بن إدریس و علی بن إبراهیم بن هاشم و قال کلما ذکرته فی کتابی المشار إلیه عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد البرقی فهم علی بن إبراهیم و علی بن محمد بن عبد الله بن أذینة و أحمد بن عبد الله بن أمیة و علی بن الحسن قال و کلما ذکرته فی کتابی المشار إلیه عدة من أصحابنا عن سهل بن زیاد فهم علی بن محمد بن علان و محمد بن أبی عبد الله و محمد بن الحسن و محمد بن عقیل الکلینی. الخلاصةللحلی ص: 272

[17]- فی الوافی: «ارید بالضعف ضعف الإیمان».

[18]- فی المعانی: «لا زبر». و فی الجعفریات: «لارفق».

[19]- فی «ی»:-«له».

[20]- فی الوسائل: «الضعیف».

[21]- معانی الأخبار، ص 344، ح 1، بسنده عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر بن محمّد، عن آبائه علیهم السلام عن النبی صلی الله علیه و آله. و فی المحاسن، ص 196، کتاب مصابیح الظلم، ح 21؛ و الجعفریات، ص 150، به سند آخر عن جعفر بن محمّد، عن آبائه علیهم السلام عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، إلی قوله: «الذی لا دین له» الوافی، ج 15، ص 176، ح 14862؛ الوسائل، ج 16، ص 122، ح 21139.

[22]- الکافی (ط - دارالحدیث)؛ ج 9؛ ص 494 کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - دارالحدیث)، 15 جلد، دار الحدیث - قم، چاپ: اول، ق 1429.

[23]- إِنَّ اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَی لَیبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لَا زَبْرَ لَهُ وَ قَالَ هُوَ الَّذِی لَا ینْهَی عَنِ الْمُنْکرِ. وجدت به خط البرقی رحمه الله أن الزبر هو العقل فمعنی الخبر أن الله عز و جل یبغض الذی لا عقل له و قد قال قوم إنه عز و جل یبغض المؤمن الضعیف الذی لا دبر له و هو الذی لا یمتنع من إرسال الریح فی کل موضع و الأول أصح. معانی الأخبار؛ النص؛ ص 344 ابن بابویه، محمد بن علی، معانی الأخبار، 1 جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم - قم، چاپ: اول، 1403 ق.

[24]- إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَیبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لَا رِفْقَ لَهُ. الجعفریات (الأشعثیات)؛؛ ص 150 ابن اشعث، محمد بن محمد، الجعفریات (الأشعثیات)، 1 جلد، مکتبة النینوی الحدیثة - تهران، چاپ: اول، بی تا.

والسلام.