بررسی آیات و روایات امر به معروف و نهی از منکر
جلسه اول
درس خارج فقه
نمایندهی مقام معظم رهبری و امام جمعه شهرستان کاشان
حضرت آیتالله عبدالنبی نمازی
امر به معروف و نهی از منکر
بسمالله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و الصلاه والسلام علی سیدنا و نبینا إبی القاسم المصطفی محمد (ص) و علی آله الطیبین الطاهرین، اللهم اشرح صدورنا لأنوار قدمک و وفقنا للعلم و العمل الصالح، اللهم افتح علینا أبواب مدائن معرفتک و دخلنا فیها و عرّفنا جمیع مراتبها و منازلها و مقاماتها و أرفعنا إلی أعلی مراتبها آمین یا ربّ العالمین.
اهل علم که رسالت ارشاد و هدایت مردم را بهعهده دارند، باید بر این امر کاملًا تسلط داشته باشند و به ابزار آن مجهز شوند، زیرا اساس دین؛ کتاب و سنت است. لذا ما باید با کتاب الهی و سنت پیامبر (صلیالله علیه و آله) مأنوس باشیم و بدین علت در همین آغاز بحث، پیشنهاد میکنم که سال تحصیلی را با این تصمیم و اراده شروع کنیم که در جلساتِ هر درسی حضور مییابیم، ادلهی آن بحث را اعم از آیات، روایات، سیره، فتاوی و تعارض ادلّه مورد کنکاش قرار داده و بدانیم که تنها راه تقویت بنیهی علمی، تلاش و جهاد است و نباید به اینکه صرفاً یک یا چند درس را از استاد بشنویم، بسنده کنیم. انشاءالله بتوانیم سال جدید را با قوت، صلابت، نورانیّت، معنویّت و توسّل به اهل بیت (علیهمالسلام) یک جهاد علمی قرار دهیم و تا آخر با موفقیّت به پیش بریم که" والذین جاهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا"
یکی از موضوعات مطرح در جامعه و حاکمیّت، بحث اساسی امر به معروف و نهی از منکر است. در عین حالکه این مسئله از واجبات است اما در جامعهی ما متروک واقع شده و توجه لازم به آن نمیشود و علت آن، این است که افکار عمومی و حتی مسئولین مربوطه به این موضوع، نگاهی ژرف ندارند. لذا ما این موضوع مهم و کاربردی را مورد بررسی قرار میدهیم و اهمیّت آنرا از نگاه آیات، روایات و فقه بیان میکنیم. بهعنوان مقدمه آیاتی را مطرح میکنیم.
در سورهی مبارکه آلعمران سه آیه دربارهی امر به معروف و نهی از منکر آمده است؛
۱. آیهی شریفهی صد و چهار،" وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ"
۲. آیهی شریفهی صد و دهم،" کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ"، البته در مورد این آیه نکاتی وجود دارد از جمله؛
خداوند بعد از آنکه بیان داشت، شما بهترین امتی هستید که ظهور یافتهاید و از امم گذشته برتر میباشید، میفرمایند:" تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ" علت اینکه امتی به برترین و برجستهترین امتها مبدل میشود؛ وجود امر به معروف و نهی از منکر است.
بعد از" تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ" فرمود:" وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ" در حالیکه ابتدا، ایمان آورده و سپس امر به معروف و نهی از منکر انجام میشود، زیرا خداوند در این آیه چنین فرموده است؟ در واقع اینها نکاتی است که شما در مطالعات باید به آن توجه بیشتری داشته باشید، اما اکنون بنای ما در بحث، تفصیل و تشریح است.
۳. آیهی شریفهی صد و چهاردهم سورهی مبارکهی آلعمران که در ادامهی آیهی صد و دهم در مورد اهل کتاب و آنهایی که امر به معروف و نهی از منکر را مورد توجه قرار میدادند، فرموده:" یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَأُوْلَئِکَ مِنَ الصَّالِحِینَ"
وجود مبارک امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در ترسیم جایگاه و اهمیّت امر به معروف « نهجالبلاغه، کلمات قصار، شمارهی سیصد و هفتاد و چهارم» فرمودهاند:" فَمِنهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنکَر بیدهِ و لسانِهِ و قَلْبِهِ". ایشان در طبقهبندی انسانها و جوامع میفرمایند: بعضی از آنها وقتی منکر را میبینند، با دست، زبان و با دل آن را نهی میکنند، در واقع از آن گناه ناراحت میشوند که این نهی با دل است، با زبان هم نهی میکنند و اگر نیاز به ضرب یا عمل جوارحی باشد به آن هم اقدام میکنند، منتهی در جای خود بحث خواهیم کرد که آیا شخص در صورت نیاز به ضرب و نهی با جوارح میتواند اقدام کند یا وظیفهی حکومت است؟
" فَذلِک المُسْتَکْمِلُ لِخِصال الخَیْر"، پس چنین کسی تمام خصال و صفات نیکو را در خود جمع کرده است و این چنین جامعهای تمام کمالات را دارد و برای رسیدنِ جامعه و افراد آن به چنین مقامی باید یک انقلاب و نهضتی توسط علماء، روحانیون، خطباء و ائمهی جماعات ایجاد شود. باید بدانیم که خداوند فرموده:" وَ لو أنّ اهل القری آمنوا و اتّقَوْا لفتحنا علیهم برکاتٍ من السماء و الأرض" تقوا مایهی گشوده شدن درهای برکت آسمان و زمین است و این با امر به معروف و نهی از منکر در جامعه بهدست آمده و اجرا میشود. در واقع اصلاح جامعه و رعایت تقوا یک راه دارد و آن هم، این است که در جامعه معروف، معروف و منکر، منکر باشد.
" ومنهم المُنکِرُ بِلِسانِهِ و قَلبِه"، بعضی با زبان و دل، نهی از منکر میکنند ولی در جایی که نیاز به خرج و زحمت دارد، اهلِ آن نیستند،" وتارِکٌ بِیَدِهِ، فذلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخِصْلَتَیْنِ مِنْ خصالِ الخَیْرِ"، چنین کسی دو خصلت از خصال خیر را دارد،" و مُضَیِّعٌ خِصْلَهً" و یک خصلت را که انکار به ید باشد، ندارد" و مِنهُمُ المُنکِرُ بِقَلْبِهِ و تارکٌ بیدِهِ و لسانِهِ"، گروه سوم از افراد یا جوامع آنهایی هستند که اگر به حرامی برخورد کردند مانند غیبت کردن، رعایت نکردن حجاب، گرانفروشی، رباخواری و ... در دل ناراحت میشوند، ولی با زبان و جوارح نهی و اقدام نمیکنند." فذلِکَ الذی ضَیَّعَ أشرَف الخِصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلاثِ"، اینان دو خصلتِ برتر از آن سه خصلت را ندارند،" و منهمْ تارکٌ لإنکارِ المنکر بلسانه و قلبه و یده" و گروهی دیگر نهی از منکر را با زبان، دل و دست ترک میکنند،" فذلِکَ مَیِّتُ الأَحْیاء" این شخص یا جامعه مرده است. وقتی میکروب وارد بدن میشود، بدن انسان بر خلاف بدن مرده علیه آن میکروب بسیج میشود، پس جامعهای که علیه منکری که مانند میکروب است، اقدامی نمیکنند جامعهای مُرده است و افراد آن مانند مردگانند. بعد از این تقسیمبندی حضرت جایگاه امر به معروف و نهی از منکر را در مجموعهی احکام الهی بیان میکنند و میفرمایند:" وَ ما أعمالُ البِرِّ و الجهادِ فی سبیلِ الله عِندَ الأمرِ بالمعروف و النهی عن المنکر إلّا کَنَفْثَهٍ فی بَحْرٍ لُجِّیٍ" تمام کارهای نیک و جهاد در راه خدا در مقایسهی با امر به معروف و نهی از منکر مانند نفثهای در مقابل آب دریاست. نفثه؛ آن بخاری است که در زمستان از دهان بیرون میآید، اگر آن را تقطیر کنیم چه مقدار آب به دست میآید؟
البته روایات در این باب زیاد است، از جمله؛ مرحوم شیخ حر عاملی (ره) « وسائل الشیعه، اثر شیخ حر عاملی، جلد شانزدهم، چاپ سی جلدی کتاب الجهاد و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر » دربارهی وجوب امر به معروف و نهی از منکر و حرمت ترک آن از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نقل میکنند که فرمودند:" وَیْلٌ لِقومٍ لا یَدینونَ اللهَ بالأمر بالمعروف و النهی عن المنکر" وای بر آن قومی که در بحث امر به معروف و نهی از منکر به خدا ایمان نیاورند،" وَیل" تهدید به عذاب است.
در بیان دیگری امام باقر (ع) فرمودهاند:" بئس القوم قومٌ یعیبون الأمرَ بالمعروف"، چه بد قومی هستند آن قومی که امر به معروف را عیب میدانند و کسی را که آمر به معروف است، سرزنش میکنند. امام رضا (ع) فرمودند:" لَتَأمُرنَّ بالمعروف و لَتَنْهُنَّ عن المنکر أوْ لَیَسْتَعْمِلَنَّ علیکم شرارکم" امر به معروف و نهی از منکر کنید، در غیر اینصورت افراد شرور بر شما مسلط خواهند شد،" فَیَدعوا خیارُکم فلا یُستجابُ لهم" آن وقت خوبان شما دعا میکنند ولی اجابت نمیشود.
در روایت ششم این باب امام باقر (ع) فرمودهاند: در آخر الزمان قومی میآیند که اگر نماز به اموال و دنیای آنها ضرر برساند، آن را ترک میکنند،" وَ لَوْ أضرَّتِ الصّلاهُ بسایِرِ ما بعملون بأموالهم و أبدانهم لَرَفضوها کما رَفَضوا أسْنیَ الفرائض و أشْرفها" همانطور که برترین و شریفترین فرائض را که امر به معروف و نهی ازمنکر است، ترک کردند. سپس ایشان فرمودند:" إنّ الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فریضَهٌ عظیمهٌ بها تُقامُ الفرائض" اگر امر به معروف اقامه کنندهی سایر فرائض مانند نماز، روزه، صلهیارحام و ... باشد، سایر واجبات هم احیاء شده و گناهان نیز ترک میشود و الّا کم کم معروف، منکر و منکر، معروف میشود.
سپس حضرت فرمودند:" هنالِکُ یتّم غضب الله عزّ وجلّ علیهم" در چنین شرایطی خشم خدا بر آن قوم کامل میشود،" فَیَعُمُّهُمْ بَعقابِهِ" عذاب الهی نازل شده و همه را در برمیگیرد." فَیَهْلُک الأبرار فی دارالأشرار" خوبان در خانهی بدان به هلاکت میرسند،" والصّغارُ فی دارِ الکِبار" اطفال در خانهی بزرگترها نابود میشوند." إنّ الامر بالمعروف و النهی عن المنکر سبیل الأنبیاء" امر به معروف و نهی از منکر راه و روش پیامبران است،" و منهاجُ الصُّلحاء فریضه عظیمه بها مقامُ الفرائض وَ تَعمَلُ المَذاهِب و تَحِلُّ المَکاسِب و تُردّ المظالم" حقالناس داده میشود،" و تَعْمُرُ الارض" باعث آبادی و عمران زمین است،" وَ یُنتَصَفُ مِنَ الأعداء" از دشمنان انتقام گرفته میشود،" و یَستقیمُ الأمر" هر چیزی در سایه امر به معروف در جای خودش قرار میگیرد.
" والسلام علیکم و رحمهالله و برکاته"
