بررسي سير تدريجي تبليغ امر به معروف و نهی از منکر در قرآن

بررسي سير تدريجي تبليغ امر به معروف و نهی از منکر در قرآن

نویسنده :مریم امینی دانشجوی دکتری الهیات و معرف اسلامی گرایش:علوم و معارف نهج البلاغه دانشگاه ایت الله حائری میبد

واژگان کلیدی: امر به معروف، نهی از منکر، سیر تدریجی.، قرآن.

چکیده

به طور کلی با پیگیری موضوعات مختلف در قرآن کریم، در می یابیم که سیر نزول آن ها تدریجی بوده و پیامبر اکرم (ص) نیز در امر تبلیغ دین اسلام، این تدریج به طور مثال پیامبر اکرم (ص) از همان ابتدای رسالت و روز اول اسلام نگفت که باید حجاب رعایت شود و یا روزه از و مرحله به مرحله بودن را رعایت می کرد.

همان روز اول اسلام واجب باشد بلکه بعدها آیه ی شریفه "کتب علیکم الصیام" (بقره)282/ نازل شد و یا تحریم شراب که تدریج در آن لحاظ شده است و زمانی میتوانیم از سیر تدریجی یک موضوع آگاه شویم که که از تاریخ گذاری آیات و سور مطلع باشیم. این مقاله درصدد است که تاریخ گذاری آیات مربوط به امر به معروف و نهی از منکر را با روش توصیفی – تحلیلی در قرآن بررسی کند. و نتیجه ی پژوهش این است که آیاتی که در تشریع امر به معروف و نهی از منکر آمده اند دارای ترتیب ویژه و سیر تدریجی مخصوصی هستند. پس اگر فردی از ما که قصد امر به معروف و نهی از منکر دیگری را دارد باید علاوه بر رعایت شرایط امر به معروف و نهی از منکر، به امر تدریج توجه بسیار داشته باشد تا این فریضه واجب در جامعه اثر بخش گردد.

بررسی مفاهیم در لغت و اصطلاح

معروفترین معنای امر همان است که در مقابل نهی قرار دارد و به معنای فرمان و دستور است. ولی اهل لغت معانی دیگری از جمله دستور و فرمان مثلا در آیهی مبارکه ی "قال یا أنت افعل ما تومر/202("صافات؛ ابن فارس، ج2،ص231؛ راغب، ص22؛ ابن منظور ،ج2،ص)203، شیئ و حادثه، ابداع وخلق نمودن "الا له الخلق والامر ("اعراف32/؛ ابن منظور، ج2، )202 برای این واژه جمع: امور "الا الی الله تصیر الامور" (شوری)33/آورده اند.

جوهری، ذیل واژه ی عرف)معروف: ضد المنکر (آن چه که از افعال نیکوست) جود و بخشش(ابن منظور، ج2، ص 2382؛

نهی: منع و زجر، بازداشتن همدیگر و نیز ترک کردن "کانوا لایتناهون عن المنکر فعلوه ("مائده17/؛ قریشی، ج1، ذیل واژه) خلاف امر،نهیته عن کذا فانتهی عنه وتناهی:أی کف (باز داشت) وتناهوا عن المنکر : نهی بعضکم بعضا (جوهری، ص)2012 وهر چه که قبیح و زشت باشد و از نظر شرعی کراهت داشته باشد و حرام باشد. (ابن منظور، ج2، ص)2028 منکر: خلاف المعروف در اصطلاح ، معروف همان حق است و معروف نامیده شده چون صحت آن شناخته شده و منکر ،منکر نامیده شده چون شناخت صحت آن ممکن نیست. (طوسی، ج1،ص)323 در مجمع البیان آمده منظور از معروف چیزهایی است که خداوند فعل آن را واجب کرده است و یا از نظر عقلی و و یا از نظر عقل یا شرع به شرعی مردم را بدان واداشته است . "وینهون عن المنکر "منکر،چیزهایی است که خداوند انجام آن را قدغن کرده است کناره گیری آن دستور فرموده است. (طبرسی ج22،ص)233

ذکر آیات به ترتیب نزول :

آیات قرآن در باره ی دو فریضه ی امر به معروف ونهی از منکر ،گرچه بسیارند ، ولی با تدبر در آن آیات چنین استفاده می شود که شارع مقدس در تشریع و بیان این دو فریضه ی بزرگ راه خاصی را پیموده است مانند:

1-اشاره و تشویق به آن.

2-بیان سرنوشت شوم ترک آن.

3-این دو فریضه ی عظیم را بر واجدین شرایط، الزام نموده است.

4-آن را صفت لازم آنان قرار داده است .

گویی این گونه تقسیم بندی به خاطر اهمیت وعظمت فراوان این دو فریضه ی الهی ودشواری اجرای آن به گونه ی صحیح وجامع بوده است که شارع مقدس خواسته است نخست دل های مسلمانان را برای پذیرش این فریضه ی بزرگ آماده و در این مورد زمینه سازی کند. سپس آن را برآنها الزام و تکلیف نمایند، اکنون به این آیات قرآن به همان ترتیب که گفتیم توجه کنید.

1-خداوند می فرماید":والعصر ان الانسان لفی خسر .. (.عصر /3-1 )

این سوره علاوه بر این که در مکه نازل شده نزول آن در آغاز بعثت بوده چنان که سایر سوره های کوچک قرآن در آغاز بعثت نازل شده اند. در این سوره مبارکه دو فریضه ی امر به معروف ونهی از منکر اشاره شده است . مفسرین شیعه وسنی بیان نموده اند که وجوب توصیه ی همدیگر به حق ،اشاره به امر به معروف ونهی از منکر است (.طبرسی؛ ج20، ص332؛ عبده، ج2، ص21)

2-خداوند می فرماید....":یأمرهم بالمعروف و".... (اعراف )231/ این آیه نیز همچون آیه ی قبل در مکه نازل شده است و ظاهر این آیه دلالت یا حداقل اشعار دارد که مسأله ی امر به معروف ونهی از منکر و سایر امور ذکر شده در آیه همه از علایمی است که از پیامبر در تورات و انجیل ذکر شده است و براین که این امور از مختصات پیامبر اکرم(ص) و ملت اوست.

برای این که هرچند به شهادت آیه ی "لیسوا سواء "... تا آن جا که می فرماید"یأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر و ... ". (آل عمران "قل من حرم زینه الله شهادت آیه ی 222/) وبه سایر امم نیز به وظایف امربه معروف ونهی از منکر قیام می کرده اند التی("....اعراف)32/حلال دانستن طیبات وحرام دانستن خبائث تا اندازه ای از فطریاتی بوده که همه ی ادیان بر آن اتفاق داشته اند، همچنین هر چند مسأله ی برداشتن موانع وغل و بندهای معنوی از دست و پای بشر تا حدی در شریعت عیسی هم بوده و حکایت قرآن در آیه ی"مصدقا لما بر آن اشعار دارد اما هیچ خردمندی تردید ندارد در این که بین یدی ("....آل عمران)05/بر آن دلالت و آیه ی"قد جئتکم ("زخرف)33/دینی که محمد (ص)به همراهی کتابی از ناحیه ی خدا آورده علاوه بر تصدیق کتب آسمانی دیگر و صحه گذاشتن بر آن ها، خودش یگانه دینی است که در قالب بی روح امر به معروف ونهی از منکر تا آن جا که ظرفیت داشته روح حیات دمیده و کار آن را که جز دعوت زبانی چیز دیگری نبود به جایی رسانید و آن قدر توسعه داد که شامل جهاد با اموال ونفوس گردید(. طباطبایی ،ج8، ص)333

3-خداوند می فرماید":کان یأمر أهله بالصلاه("......مریم)00/ او بستگان خود را و به قولی امت خود را به نماز و زکات و به قولی به نماز شب و صدقه ی روز امر می کرد و خداوند از کردار او خشنود بود. زیرا جز طاعت، کاری از او سر نمی زد و هرگز مرتکب کارهای زشت نمی شد. برخی گویند: مرضی یعنی صالح و پاک و پسندیده بخاطر همین صفات بود که پیش خداوند منزلتی بزرگ یافت. (طبرسی ، ج23، ص)217 شیخ طوسی می گوید: (عند ربه مرضیا)یعنی اعمالش مورد رضای خدا باشد چون هر کدام از آن ها عبادت هستند که هیچ قبح و زشتی در آن نیست و از آن فقط واجبات و مستحبات بدون مباحات اراده می شود. چون مباحات مورد رضای خدا نیست و نه مورد نارضایتی خداست. (طوسی،233ص ،1ج)

4-خداوند از زبان لقمان می فرماید":یا بنی اقم الصلاه وأمر بالمعروف وأنه عن المنکرواصبرعلی ما أصابک(".....لقمان)11/این آیه نیز در مکه در آغاز بعثت نازل شده است و بازگو کننده ی اندرزهای لقمان(ع) به پسرش می باشد. از این آیه استفاده می شود که اسلام، مسلمانان را به امر به معروف ونهی از منکر، ترغیب نموده و حاکی است که این دو فریضه دارای ارزش و اهمیت در سطح بسیار عالی در اسلام می باشند.

این آیه دلالت بر وجوب امر به معروف ونهی از منکر دارد اگرچه در بعضی مواقع مشقت دارد سپس فرموده (من ذلک) یعنی آن چه از امر به معروف و اراده در اکثر مواقع مقدم بر فعل است به خاطر اینکه تغییر و تنوع در رأی و نهی از منکر گفته شد از عقاید صحیحی برای انجام کار نیکوست متناقض امر وتصمیم است .خداوند فرمود: فاصبر کما صبروا(...احقاف33/؛ طوسی ، ج8، ص )217

5-خداوند متعال میفرماید":ان الله یأمربالعدل والاحسان وایتاءذی القربی وینهی عن الفحشاءوالمنکروالبغی یعظکم لعلکم تذکرون("نحل)05/ همانا خدا به عدل و احسان فرمان می دهد و به بذل و عطای خویشان امر می کند و از افعال زشت و منکر و ظلم نهی می کند و به شما از روی مهربانی پند می دهد شاید که بپذیرید.در این آیه، به خاطر اهمیت این دو فریضه، ذات خداوند متعال به عنوان آمربه معروف و ناهی از منکر معرفی شده است.

6-خداوند در این آیه می فرماید....":أقم الصلوه ان الصلوه تنهی عن الفحشا والمنکر"..... (عنکبوت)50/ نماز را بجای آر که همانا نماز است که اهلش را از هر کار زشت و منکر باز می دارد .در این آیه ی شریفه اقامه ی نماز، به عنوان راز مصونیت در برابر فحشا و منکر بیان شده است.

7-خطاب خداوند به پیامبر (ص":)خذ العفو وأمر بالعرف وأعرض عن الجاهلین " (اعراف)277/ این آیه نیز از آیاتی است که در مکه نازل شده است. وبه پیامبر دستور می دهد که امر به معروف و نهی از منکر نماید، ضمنا این آیه اشاره به وجوب این دو فریضه بر مسلمانان دارد ولی صراحت بر این معنا ندارد، چرا که وجوب چیزی بر پیامبر دلیل بر وجوبش بر امتش نیست.

8-خداوند خطاب به حضرت محمد (ص) می فرماید":وسئلهم عن القریه التی کانت حاضره البحر اذ یعدون فی السبت اذ تأتیهم حیتانهم یوم سبتهم شرعا ویوم لا یسبتون ....کونوا قرده خاسئین("اعراف2. 166-163/ ) این آیات در مکه نازل شده و حاکی از سرنوشت شوم کسانی است که قبل از اسلام، امر به معروف ونهی از منکر را ترک کردند از عکرمه نقل شده که بر ابن عباس وارد شدم ودیدم قرآن در دست دارد وگریه می کند و این آیات را می خواند علت گریه اش را چنین گفت: من می دانم که خداوند آنان را که در روز شنبه، صید ماهی می کردند به هلاکت رساند و آن ها را که نهی از منکر می کردند نجات داد ولی نمی دانم در مورد سکوت کنندگان چه کرد،که حال ما اکنون این است (.طبرسی، ج2، ص)273 از امام صادق(ع) در مورد سرنوشت این قوم که در روز شنبه صید ماهی می کردند نقل شده است که فرمود: "هلکت الفرقتان ونجت الفرقه" دو دسته از آن ها (گنه کاران وسکوت کنندگان)هلاک شدند و یک دسته نجات یافتند. (همان )

9-خداوند یکتا خطاب به مسلمانان می فرماید ":ولتکن منکم أمه("آل عمران )202/و از دو جهت دلالت بر وجوب امر به معروف ونهی ازمنکر دارد. ازیک جهت واژه "ولتکن" که لفظ امر است و از جهت این آیه در مدینه نازل شده دیگر انحصار رستگاری در این عمل می باشد. "واولئک هم المفلحون" و دعوت به خیر در آیه عبارت از امر به معروف و نهی از منکر است،بنابراین جمله ی" یدعون الی الخیر"جمله ی مجمل وکوتاهی است که جمله ی بعد آن را توضیح می دهد. (همان منبع ،ص)273 اگر در اجتماعی، دانش و علم نافع و عمل صالحی باشد برای دوام وپایداریش باید افراد را از منحرف شدن از راه خیر که همان اعمال معروف و شناسایی نزد آن هاست ، باز دارند و مردم دیگر را هم به طی کردن راه خیر تشویق نمایند. این همان دعوتی است که با تعلیم و آموزش و امر به معروف و نهی از منکر شروع می شود. چنان که در آیه ی مورد بحث به عنوان "یدعون الی الخیر" از آن یاد آوری می شود. (طباطبایی، ج3،303ص)

10-خداوند خطاب به امت اسلامی می فرماید ":کنتم خیرأمه " (آل عمران )220/ جالب اینکه در این آیه "امت اسلام" به عنوان بهترین امت معرفی شده است به دلیل این که این دو وظیفه با وسعتی که در اسلام دارند در حالی که در امت های پیشین با این وسعت نبوده، از وظایف واجب آن هاست. این آیه در مدینه نازل شده است و به روشنی دلالت بر وجوب امر به معروف ونهی از منکر واین که این دو وظیفه از فرایض واجب الهی، در ردیف ایمان به خداست، دارد.

11-خداوند پاک و منزه می فرماید":یومنون بالله والیوم الاخر ویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر ویسارعون فی الخیرات واولئک من الصالحین("آل عمران)223/آیه ی فوق دلالت دارد بر این که امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه واجب مسلم در این امت اسلامی است آن جا که خداوند عمل به آن را از نشانه های قیام به وظیفه و حق و صلاح دانسته است.

12-خداوند می فرماید":الذین ان مکناهم فی الارض أقاموا الصلوه واتوا الزکاه وامروا بالمعروف ونهوا عن المنکر ولله عاقبه الامور ".)51/حج(در این آیه دلالت بر این است که امر به معروف و نهی ازمنکر واجب است ، چون هر چه خداوند به آن ترغیب کند آن را اراده کرده است و هرچه را که از بنده خواسته است واجب است مگر این که دلیلی بر آن باشد که آن مورد واجب نیست.در این آیه دو فریضه ی" امر به معروف و نهی از منکر " به عنوان صفت لازم برای مومنان در ردیف برپا داشتن نماز و ادای زکات قرار گرفته است.

13-خداوند در قرآن صفات مردان و زنان با ایمان را اینگونه توصیف می کند: والمومنون والمومنات بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر("...توبه)11/این آیه در مدینه و در اواخر هجرت نزول یافته است و همچون آیه قبل، قیام به امر به معروف و نهی از منکر را از اوصاف لازم مومنین قرار داده است، علاوه بر این که این موضوع از شئون ولایت بعضی از مومنین نسبت به بعضی دیگر است.

14-خداوند در قرآن می فرماید":التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون الامرون بالمعروف و الناهون عن المنکر والحافظون لحدود الله وبشر المومنین("توبه)112/ مثل این که این آیه کریمه تلویحا می فرماید اسلام دین چه کسانی و چه طبقاتی است ،چه کسانی و چه طبقاتی می توانند ادعا کنند که ما مسلمانیم و اسلام دین ماست و به اصطلاح امروز ایدئولوژی ماست آنان که در درجه اول خود را مورد بررسی و اصلاح قرار می دهند آنان که پرستش و عبادت از نماز و روزه جزء برنامه آن هاست. از برنامه عبادت مایه می گیرند و آنان که در راه اصلاح و تغییرجامعه خود در جهت صلاح،کوشش و مبارزه می کنند. البته آخری بعد از این است که مراحل توبه و عبادت و شناخت و رکوع و سجود طی شده باشد(.مطهری، ج2، ص222 ) ذکر "واو"در این جا دلیل بر این است که امر به معروف مستلزم نهی از منکر می باشد و گویا آن ها ه ردو یک چیزند و دیگر این که در بیشتر جاها نهی از منکر به امر به معروف مقرون است. از این رو "واو" اینجا، دلالت بر مقارنه و نزدیکی دارد(.طبرسی، ج22، ص228)

نتیجه

نتیجه ای که از بررسی این موضوع به دست می آید این است که آیات مربوط به امر به معروف و نهی از منکر به طور تدریجی نازل شده آن نیز به طور تدریجی واجب گردیده است. پس اگر فردی از ما که قصد امر به معروف و نهی از منکر دیگری را دارد باید به امر تدریج توجه بسیار داشته باشد و در بررسی آیات می بینیم که این آیات از ذات پاک خداوند صادر شده و پیامبران حاکمان صالح ، مجموعه ی امت و فرد فرد جامعه موظف به اجرای آن هستند. نکات زیر را می توان از آیات استنتاج کرد :

-1وجوب امر به معروف ونهی از منکر از بدیهیات است .

-2وجوب این دو فریضه در همه ادیان الهی بوده و امت های گذشته نیز بدان مکلف بوده اند .

-3ترک امر به معروف ونهی از منکر از علت نابودی جوامع گذشته بوده است.

-4زنان نیز مکلف به امر به معروف و نهی از منکرند.

فهرست منابع

1-ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، مرکزالنشر، 2202ق.

2-ابن منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 2222ق.

3-اصفهانی، راغب، مفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالعلم، 2222ق.

4-بازرگان، مهدی، سیر تحول قرآن، بی جا، انتشارات قلم، بی تا.

5-جوهری، معجم الصحاح، بیروت، دارالمعرفه، چاپ دوم، 2008م.

6-سید قطب، فی ظلال القرآن، ترجمه مصطفی خرم دل، نشر احسان، چاپ اول، بی تا.

7-طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، بی جا، دفتر انتشارات اسلامی، 2332ه.

8-طبرسی، حسن بن فضل، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه دکتر بهشتی، انتشارات فراهانی، چاپ اول،.2332

9-طوسی، محمدبن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 2222ه.

10-عبده، محمد، تفسیر المنار، تالیف : محمد رشید رضا ، بیروت ، دارالمعرفة ، بی تا .

11-قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، دارالکتب الاسلامیه، بی جا ،چاپ دوازدهم، 2313ه.

12-مطهری ، مرتضی، یادداشت های مطهری، انتشارات صدرا، چاپ دوم، بی تا.

13-پایان نامه "امربه معروف ونهی از منکر از دیدگاه مذاهب خمسه" بایزید شریف زاده، کارشناسی ارشد، استاد راهنما:شیخ اسعد شیخ الاسلامی، .2311