بازخوانی فقهی امر به معروف، نهی از منکر و اجرای حدود
|
خطا در ایجاد بندانگشتی: نمیتوان تصویر بندانگشتی را در مقصد ذخیره کرد | |
| نویسنده | سیدمصطفی محقق داماد |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | مرکز نشر علوم اسلامی |
| محل انتشارات | تهران |
| تاریخ نشر | اردیبهشت، 1396 |
| قطع | رقعی (گالینگور) |
| شابک | 978-964-6567-31-3 |
| دانلود | [ PDF] |
معرفی مختصر كتاب
نويسنده در اين کتاب اين اصل فقهي را بازانديشي مي کند و خوانشي نوين پيش مينهد، متون اصيل فقهي را بهگونهاي ميچيند تا نسبت به يکديگر وضعي انتقادي پيدا کنند؛ با اين کار سنت و بحث فقهي امربهمعروف و اجراي حدود از حواشي سياسي و جدلهاي شريعت پناهي پالوده ميشوند تا در قالبي صرفاً نظري، از درونمتنهاي گذشته اولاً امکان فهمي نوين از چيستي امربهمعروف که نويسنده آن را اخلاق مراقبتي مينامد، فراهم آيد و ثانياً متناسب با دگرگونيهاي زمانه شيوه نظريهپردازي فقهي درباره امربهمعروف و اجراي حدود مشخص گردد.
مقدمه
توبا دشمن نفس هم خانه ای
چه در بند پیکار بیگانه ای؟
تو خود را جو کودک ادب کن به چوب ؟
به گرز گران مغز مردم مکوبا
سعدی
هماهنگی توسعه تمدن اسلامی در قرون متمادی با استنباطات فقها کاملا در تاریخ فقاهت مشهود است.
این مسئله اختصاص به فقه خصوصی با فقه کیفری اسلامی ندارد، بلکه در مبحث فقه عمومی و سیاسی اسلامی تحولات شگرفی در طول تاریخ ادبیات اسلامی به چشم می خورد که کاملا مشهود است. اکثر تحولات معلول تحولات اجتماعی و مدنی در زندگی مسلمانان بوده است
مقایسه اندیشه های سیاسی روزهای آغازین اسلامی با اندیشه های قرون بعدی می تواند مدعای ما را به اثبات رساند. اولین نظریه های سیاسی ارائه شده در قرون اولیه در قیاس با آنچه به تدریج با توسعه تمدن اسلامی در مجامع علمی و توسط متفکران اسلامی مطرح شده بسیار جالب است و به رغم تفاوت عمیق و ویژگی های کاملا مغایر و متضادی که میانشان محسوس است، شگفت این است که همه به منابع اسلامی و فقهی تکیه می کنند، فقیهان و متکلمان اهل سنت نظریه حکومت روحانی با امارت و خلافت و دولت داری را رفته رفته طی چند قرن تدوین کردند و در انجام پذیرفتن این مقصود تنها امکان داشت که اساس نظریات خود را بر احکام اخلاقی و تهدیدی قرآن مبتنی سازند .
نخستین مایه های نظام سیاسی و فکری دولت اسلامی، در مدت سه سال زمان خلافت مأمون و معتصم و واثق (۱۹۸-۲۳۲ق) توسط معتزلیان به وجود آمد و مکتب رسمی زمامداری شد. معتزله اغلب ایرانی بودند و برای عقل اعتبار بسیار قائل بودند و وحی و احکام شرعی را در درجه دوم آن قرار می دادند.
گذشته از این، در غالب موارد، مکاتب وابسته به تسنن در این امر به خصوص با معتزله متفق بودند. واقعیت آن است که در اصل از پنج اصلی که مکتب اعتزال را از دیگر مکاتب متمایز می سازد اصولی اند که به طور مستقیم، موضع گیری سپاسی خاصی را بیان می کنند اصل المنزلة بين المنزلتين» که قدیمی ترین و شاید بدیع ترین اصل معتزله باشد، و به حالت مسلمانی که گناه بزرگی مرتکب می شود مربوط است، مستقیما از نتایج نظام سیاسی حاصل شده است. یعنی آنکه مسلمان گناهکار از جامعه مؤمنان خارج میشود ولی بهودی و مسیحی یا کافر محسوب نمی گردد. فقط در طیفه فاسقان جای می گیرد و می تواند پس از توبه واقعی و پایدار و قبول مجازات شرعي (حد) در همین دنیا از کیفر ابدی و اخروی رهایی یابد. چنین موضع میانه ای به افراد فرصت می داد که در جامعه، از قدرتی که کم و بیش فاسد و مظنون باشد، فاصله بگیرند یا از همکاری و همرنگی با مرجئه و شورشگری افراطی خوارج و زیدیه دوری گزینند.
اصل دوم، که شامل تکلیف «امر به معروف و نهی از منکره است، اصلی است کاملا سیاسی. زیرا اصولا تشکیل حکومت و کلیه تنظیمات آن از فروع و شاخه های امر به معروف است. اجرای حدود شرعیه و به طور کلی کلبه امور حسبیه از شئون امر به معروف است. این اصل، دو رویه دارد. یعنی هم می تواند شورش مسلحانه «خروج را علیه قدرت ناحق و مستبد توجیه کند و هم به صاحب قدرت امکان می دهد که
ا ، وجوه تمایر مکتب معلزله از مکاتب دیگر را در کتاب اینجانب تحت عنوان مطالعات تطبیقی در فلسفه اسلاميه تهران، خوارزمی، ۱۳۷۹ مطالعه خواهید فرمود.
به نام سنت، هرنوع جنبش مخالفی را «بدعت» شمرده، همان طور که بارها پیش آمده است، آن را سرکوب کند. چنان که معتزلیان در دوره ای که قدرت دولت را در دست داشتند، احمد بن حنبل و بسیاری دیگر از سنت گرایان مانند حارث بن مسكين مالکی) و بویطی (شافعی) را فدای افراط و مبالغه در مذهب و خشونت سیاسی خود کردند. دیری هم نپایید که با خارج شدن دولت خلافت از دست ایرانیان و بر سر کار آمدن منوکل، خود معتزله نیز فدای همان افراط و همان خشونت گردیدند. این خشونت ها همه مستند به اصل امر به معروف و نهی از منکر بود.
افتادن زمام دولت در دست فقیهان اهل تسنن در زمان خليفه متوكل حکومت: ۲۳۲-۲۴۷)، و اجرای اصل حکم امر به معروف و نهی از منکر به وسیله دولت أو باعث چنان جنایات و ویرانی هایی شد که هنوز به خاطر آن متوکل را لعن می کنند. عملکرد این اهل تسنن در مورد طرفداری شدید از دولت و اطاعت سپاسی چشم بسته از خلیفه به خاطر وحدت دنیای اسلامی با امپراطوری آن به جایی کشید که سبب شد حتی بنیانگذار مکتب حنبلی و حداقل رهبران مکتب جديد آن و مردم به اصل «امر به معروف، هم سوء ظن پیدا کنند. از این رو حنبلیان به عنوان عکس العمل، اصولا اجرای امر به معروف و نهی از منکر را موجب بروز شورش و تفرقه در میان دولت و امت اعلام کردند.
۲. بحث امر به معروف و نهی از منکر یکی از مباحث مهم در فقه اسلامی است. امر به معروف و نهی از منکر در دستور مهم الهی اند که خداوند متعالی در ضمن آیات فراوان به اهمیت آن اشاره کرده و مسلمانان را به انجام دادن آن توصیه فرموده است. روایات و احادیث زیادی هم که در سطور آینده خواهید دید در این خصوص برای ما واصل شده است. مصالح فراوان مترتب بر رعایت این دستور الهی در زندگی اجتماعی انسان ها بر کسی پوشیده نیست، و اینکه قوام زندگی سعادتمند اجتماعی انسان ها به رویکرد به این دستور الهی بستگی دارد، امری مسلم است. ولی از سوی دیگر، این چند پرسش وجود دارد:
چه حدود و مراتبی دارد؟
چه مراتبی از آن جنبه عمومی دارد و چه مراتبی مختص گروه با افراد خاصی است؟ آیا از عدم تعیین و تفکیک وظایف نتیجه معکوس حاصل نمی گردد؟
امر و نهی اصولا به چه معناست؟
أبا بدین معناست که هرکس در هر سطحی، با داشتن هر اندازه معلومات، بر اساس برداشت های شخصی خود از شریعت، به دیگران دستور و فرمان دهد و حتی گاه مبادرت به ضرب و شتم نماید با آنکه بدان معناست که افراد جامعه ایمانی بایستی متخلق به اخلاقي مراقبتی باشند. یعنی در قبال زندگی دیگران، حفظ جان و مال و آبرو و نیز سلامتی و آرامش آنان بی تفاوت نباشند.
نحوه اقدام اشخاص آیا به نحو مباشرتی است یا آنکه با وجود گروهی خاص که از سوی مدیریت اجتماعی موظف به امور انتظامی اند، اقدام فقط بایستی به نحو اطلاع دادن به آنان باشد؟
نویسنده در این نوشتار در مقام پاسخ به سؤالات فوق است. ولی ابتدا به تعریف فقهی معروف و منکر، بیان حکم امر به معروف و نهی از منکر، بررسی شرایط امر و نهی، چگونگی مراتب انکار و اقامه حدود پرداخته می شود و سپس اختیارات فقیه در عصر غیبت و شرایط مجری حدود بررسی خواهد شد از صاحب نظران کرام، انتظار هدایت کریمانه و نظر خطاپوش دارد. سید مصطفی محقق داماد - بهار ۱۳۹۶
. سورة آل عمران ، ۱۰۹ ... سورة آل عمران ، ای ۱۱۰ و سورة آل عمران، آبه ۱۹، سوره اعراف، آیه ۱۱۹۹ سوره اعراف، آیه ۱۵۷، وسورة لقمان، آیه ۱۷ - صورة حج، آیه ۴۱ - سورة تویه ، آيات 199 و۷۱ و 112
