بازخوانی از امر به معروف و نهی از منکر در آیات قرآن کریم
 | |
| نویسنده | حدیث باقری |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| استاد راهنما | محمدرضا عزیزی پور |
| استاد مشاور | مسعود باوان پوری |
| تاریخ دفاع | ۱۳۹۲ |
| رشته | زبان و ادبیات عرب |
| محل دفاع | دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم |
محتویات
چکیده
امر به معروف و نهی از منکر از ضروریات ایمان و رستگاری امت است و هر جامعهای براثر ترک این فریضه، دچار تباهی میگردد. امر به معروف و نهی از منکر به معنای عینیت بخشیدن به ارزشهای اسلامی و از بین بردن ضد ارزشهای دینی و اسلامی است. هدف اصلی آن برپایی واجباتی است که موجب سعادت جامعه و فرد میگردد. هدف این پژوهش این است که با توجه به فاصله گرفتن جامعه از این فریضه، با بیان معانی و مفاهیم، آنان را در راه اعتلای بیشتر جامعه یاری نمایند. نویسندگان این پژوهش برآنند، تا با بررسی کتب و تفاسیر مختلف و نیز با استفاده از تحلیل محتوای متن قرآن کریم ومسائلی که مربوط به آن میباشد، معنا و مفهومی از امر به معروف و نهی از منکر را بیان نمایند. در بررسی کلی معلوم شد که معروف به معنای امور خوب و منکر به معنای زشتی میباشد.
واژههای کلیدی: قرآن کریم، امر به معروف، نهی از منکر، معنا و مفهوم.
Mohammad Reza Azizipour 1; masoudbavanpouri 2; hadis bagheri3
1 Deparrtment Of Arabic litterature University Of Kurdistan , sanandaj
,Iran. 2Deparrtment Of Arabic litterature University Of Kurdistan , sanandaj
,Iran. 3Deparrtment Of Arabic litterature Qom Islamic Azad University , Qom,
Iran
Abstract
Calling to right guidance and forbidding depravity
Calling to right and forbidding depravity, the absence of which leads to a nation corruption, is one of the essentials of salvation. This divine order objectifies Islamic values and diminishes immoralities. The major objective of this religious instruction is to move the human community and individuals towards prosperity and felicity. Regarding the deviation of our society from this godly instruction, the present research intends to contribute to the moral promotion of society by referring to the concept of calling to right and forbidding depravity. By studying textural interpretations of Quran and its related issues, the researchers embark on discussing concepts and meanings related to this religious notion. In this analysis, “maaroof” refers to divine and “monkar” connotes evil.
Key words: Holly Quran, calling to right and forbidding depravity, concept and meaning
مقدمه
بیان مسئله
نقش هر مسلمان در تعیین سرنوشت جامعه و تعهدی که باید در پذیرش مسؤولیتهای اجتماعی داشته باشد، ایجاب میکند - که او ناظر و مراقب همهی اموری باشد که پیرامون وی اتفاق میافتد. این مطلب در فقه اسلامی تحت عنوان امر به معروف و نهی از منکر مطرح شده و از مهمترین مبانی تفکر سیاسی یک مسلمان به شمار میرود. امر به معروف و نهی از منکر از احکام عملی مسلمانان و به نظر شیعیان یکی از فروع دین اسلام که وجوب آن در دین ضروری شناخته شده و ضامن بقای اسلام است و جامعه دینی را پرنشاط میسازد. در صورت اهتمام مردم و مسئولان به این وظیفه شرعی، بسیاری از زشتیها از جامعه رخت برمیبندد و ارزشهای دینی و انسانی حاکم میشود. امت اسلامی به عنوان تجلی وحدت جامعهی مؤمنان اهمیت زیادی دارد. این امت، امتی واحد بوده و به اعتصام به حبل الهی مأمور است و هیچ گونه تفرقهای مقبول نیست و چنین نگرشی به جامعه، مستلزم تدبیر ساز وکارهای خاصی است که وحدت امت حفظ شده و زمینهی خودسازی و تکامـل فردی فراهم شود. سازوکار اسلامی برای این امر، امر به معروف و نهی از منکر است. امر به معروف و نهی از منکر در کانون تعالیم اسلامی قرار دارد. در فرهنگ اسلامی و طبق مبانی اسلامی، کلمهی معروف شامل همهی هدفهای مثبت اسلامی، و کلمهی منکر، شامل همهی هدفهای منفی اسلامی میشود.
عقل و منطق انسان حکم میکند که جامعهی بشری از زشتیپاک گردد تا زمینهی رشد معنوی انسانها وتربیت وشکوفایی استعدادها فراهم آید. وضع قوانین اجتماعی و به خصوص حکم امر به معروف و نهی از منکر برای جاری شدن اخلاقیات در زندگی بشر است.
تذکر لسانی به منظور تشویق و ترغیب جامعه به امر به معروف و نهی از منکر، علاوه بر تحقق فریضهی قرآنی، در افکار و اندیشهی انسانی نیز تأثیر دارد، چرا که اگر محیط پیرامون انسان سالم باشد بستر رشد و بالندگی فرد و جامعه فراهم خواهد شد؛ از این رو اسلام به این فریضهی واجب و اجتناب پذیر تأکید داشته و مصادیق آن را در آیات و روایات فراوانی متذکر می-شود. مسلمان متعهد یا آن کس که زندگی اجتماعی فعال دارد، کسی است که همواره در پی تحقق هنجارهای دینی و آرمان-های اجتماعی در جامعه است. با توجه به فلسفهی خلقت انسان که عبودیت و بندگی است، و از طرفی وجه تمایز انسان با سایر مخلوقات به ناطق و عاقل بودن انسان و حرکت او به سوی کمال، اهمیت و جایگاه این دو فریضهی الهی بیشتر تبیین و روشن میگردد. تلقی رایج از امر به معروف و نهی از منکر، غالباً خُرد و محدود است و آن را منحصر به حوزهی احکام عبادی و پارهای مسائل پیش پاافتادهی اجتماعی کردهاند اما معروف ومنکر شامل همهی امور اعتقادی، اخلاقی، عبادی، اقتصادی، نظامی، سیاسی و فرهنگی جامعه میگردد.
امر به معروف یعنی دستور دادن یا توصیه کردن از سوی فرد مسلمان به دیگران به انجام آنچه از نظر عقل یا شرع اسلام خوب در نظر گرفته میشود و نهی از منکر یعنی دستور دادن یا توصیه کردن از سوی فرد مسلمان به دیگران به انجام ندادن آنچه به از نظر عقل یا شرع اسلام بد در نظر گرفته میشود. . از آن جایی که انسان غافل است و به دلیل عارض شدن نسیان در بسیاری از امور که برای اوست، امر به معروف و نهی از منکر از ضروریاتی است که در جهت نیل به کمال برای هر انسانی ضرورت پیدا میکند. این فریضه یک وظیفهی عمومی است، وظیفهی هر فرد مسلمان در مورد آن این است که باید این احساس در او باشد که مجری این پیام است و باید آن را در جامعه به مرحلهی عمل و تحقق برساند و به آن لباس عینیت بپوشاند.
امر به معروف و نهی از منکر، واجب کفایی است که اگر افرادی - به قدر کفایت - به انجام آن اقدام کنند، از دیگران ساقط می شود؛ و اگر همهء افراد آن را ترک کرده باشند، چنانچه شرایط آن موجود باشد، همهء آنها ترک واجب کرده اند (ر. ک فلاح زاده، ۱۳۸۴، ص. ۲۸۱)
امر به معروف و نهی از منکر نه تنها یک فریضه، بلکه یک نهاد حقوقی و یکی از اصول قانون اساسی کشور است که در اصل هشتم قانون اساس به آن پرداخته شده است.
بنیانگذار کبیر انقلاب، امام خمینی (قدس سره)، امر به معروف و نهی از منکر را از شریفترین و والاترین واجبات شمرده و آن را عامل برپایی واجبات میداند، و وجوب آنها را از ضروریات دین دانسته و انکار کنندهی آن را از کفار میداند (ر. ک امام خمینی (ره)، ۱۳۸۸، ج۲، ص. ۲۸۵)
مرجع عالیقدر، آیت االله مکارم شیرازی، امر به معروف و نهی از منکر را به منزلهی یک پوشش امن برای محافظت از جمعیت میداند (ر. ک مکارم شیرازی، ۱۳۷۳، ج۳، ص. (۴۷ دلیل اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در اسلام آن است که اسلام علاوه بر مسئولیت فردی برای مؤمنان، برای آنها مسئولیت اجتماعی نیز قائل است.
انسان به دلیل اجتماعی بودن خویش، نیازمند جمعی است که انیس و همدم وی باشند تا از غمها و سختیها رهایی یابد و استعدادهای نهفتهی خویش را به فعلیت برساند، وگرنه انسانیت انسان بیمعنا خواهد بود. به همین دلیل زندگی انسان، شکل گروهی به خود گرفته و افراد یک جامعهی سالم همانند اعضای بدن، در زندگی اجتماعی و سازمان دادن به زندگی صحیح انسانی مشترک هستند و هیچیک از آنها نمیتواند خود را در قبال سودها و زیانهای اجتماعی بیتفاوت نشان داده و عکس العملی از خود نشان ندهد. این حالت است که ضرورت مسألهی امر به معروف و نهی از منکر را ایجاب میکند.
پیشینه
در زمینهی امر به معروف و نهی از منکر تحقیقات عمیق و گستردهای انجام شده است. کتابهایی که در اینباره بحث کردهاند موضوع را از جنبههای مختلف فقهی، حدیثی، تفسیری، آیاتالاحکام، اخلاقی و کلامی بررسی نمودهاند.
کتابهای آیات الاحکام که ذیل آیات امر به معروف و نهی از منکر به این مباحث اشاره نمودهاند عبارتند از:
-۱ فقه القرآن، قطب راوندی.
-۲زبده البیان فی بیان الاحکام، مقدس اردبیلی. -۳ کنز العرفان، جلالالدین مقداد سیوری.
-۴ تفسیر شاهی، امیر ابوالفتح حسینی جرجانی.
-۵ ادوار فقه، محمود شهابی.
کتابهای تفسیری علمای شیعه و اهل سنت نیز ذیل آیات مربوطه به این موضوع اشاره نمودهاند، از جمله تفاسیر شیعه:
-۱ التبیان فی تفسیر القرآن، شیخ طوسی.
-۲ تفسیر مجمع البیان، طبرسی.
-۳ البرهان، بحرانی.
-۴ تفسیر صافی، فیض کاشانی.
-۵ المیزان، علامه طباطبایی و...
و تفاسیر اهل سنت: -۱ الکشاف، زمخشری.
-۲ تفسیر القرآن العظیم، ابنکثیر.
-۳ التفسیر الکبیر، فخر رازی.
-۴ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی.
-۵ تفسیر القرآن الحکیم مشهور به تفسیر المنار، محمدرشید رضا و...
کتابهای حدیثی از علمای شیعه:
-۱ فروع کافی، محمدبن یعقوب کلینی.
-۲ تهذیبالاحکام، محمد بن حسن طوسی.
-۳ مرآه العقول فی شرح اخبار آل رسول، محمدباقر مجلسی.
-۴ وسایل الشیعه، محمدحسن حرّ عاملی.
-۵ مستدرک الوسایل، علامه میرزا حسین نوری و ...
کتابهای حدیثی اهل سنت:
-۱ سنن ابنماجه، قزوینی.
-۲التاج الجامع للاصول فی احادیث الرسول، منصورعلی ناصف. - ۳ کنز العمال فی سنن الافعال و الاقوال، متقی هندی و...
ضرورت و هدف پژوهش
از آنجا که امر به معروف و نهی از منکر نگهدارندهی دین و ضامن اجرای واجبات دینی است و بهترین فرد و بهترین امت آنان هستند که امر به معروف و نهی از منکر میکنند و فلاح و رستگاری، نتیجهی دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر است و اقامهی آن یکی از ادلهی لزوم تشکیل حکومت اسلامی است و بالاخره اینکه جایگاه آن برتر از جایگاه جهاد در راه خدا میباشد؛ لذا جای آن دارد که زوایای مبهم آن مورد کنکاش دقیق قرار گرفته و این مسئله و جایگاه آن در قرآن و سنت بیش از پیش روشن گردد.
این مسئله یکی از فرایضی است که متأسفانه در جامعهی کنونی امروز ما کمتر این امر به چشم میخورد و در واقع به نوعی مردم از آنها فاصله گرفتهاند و آن را به ورطهی فراموشی سپردهاند، نویسندگان این پژوهش پرداختن به این موضوع را برای اعتلای فرهنگ اسلامی و زدودن گرد غفلت از این فریضه و نیز احیای این امر ضروری میدانند.
روش تحقیق
روش تحقیق در این پژوهش بر اساس بررسی متن کتب مختلف و تفاسیر و نیز تحلیل محتوای متن قرآن کریم با استفاده از ابزار کتابخانهای میباشد.
معنا و مفهوم امر به معروف و نهی از منکر
در این قسمت سعی شده است با نگاهی به کتب مختلف و نیز تفاسیر مختلف از دو مذهب بزرگ اسلام- شیعه و سنی- معنا و مفهومی از امر به معروف و نهی از منکر بیان شود.
«امر در لغت به معنی دستور مقام بالا به پایینتر از خود است» (ابن منظور، ۱۴۰۵، ج۴، ص. ۳۶)
«معروف به معنای شناخته شده و پسندیده میباشد» (همان، ج۵، ص۲۳۳)
«نهی به معنای بازداشتن است» (همان، ج۹، ص۲۳۹)
«معروف: شناخته شده و آن مقابل منکر است و از آن کار نیک طبق فطرت قصد میشود و مراد کار و عملی است که مطابق عقل و فطرت سلیم بوده باشد در این صورت مطلق معروف مورد تصدیق شرع است» (قرشی، ۱۳۶۷، ص. ۳۲۷)
معروف در اصطلاح عبارتست از هر فعل و قولی که به لحاظ عقلی یا شرع پسندیده باشد و منکر ضد آن است یعنی هر کار و سخنی که مورد انکار عقل و شرع است (ر. ک راغب اصفهانی، ۱۳۶۳، ص۵۰۵و ۳۳۱)
«معروف در لغت به معنای شناخته شده از مادهی عرف و منکر به معنی ناشناس از مادهی نکر است. به این ترتیب کارهای نیک اموری شناخته شده و کارهای زشت و ناپسند، اموری ناشناس معرفی شدهاند، چه این که فطرت پاک انسانی با دستهی اول آشنا و با دستهی دوم، نا آشنا است» (مکارم شیرازی، ۱۳۷۳، ج۲، ص۵)
سخن در رابطه با تعریف این دو واژه بسیار است امّا به طور خلاصه، واژهی " معروف" به معنی چیزی است که عقل و فطرت پاک، آن را به نیکی بشناسد و واژهی " منکر" آن است که عقل و فطرت پاک آن را به نیکی نشناسد، یعنی آن را بد شناسد. به عبارت ساده کلمه ی معروف یعنی خوب و کلمهی منکر یعنی بد" (ر. ک نوری همدانی، ۱۳۷۳، ص۸۴) "معروف: شناخته شده، نیکو، به طور صحیح و پسندیده که در شرع روا باشد، به قصد خوش رفتاری و حسن معاشرت، آن چه نزد اهل خرد و تمییز درست و صحیح و ستمی در آن نباشد"(قریب، ۱۳۶۶، ج۲، ص۶۲)
" نَکِرَه، ینکَرُه، نَکَراً و نُکراَ: یعنی او را نشناخت و بیگانه شمرد و به نظرش ناشناس آمد، از او وحشت کرد و فرار کرد، او را ناشناخته یافت، او را ناآشنا شمرد.
نکر الأمرُ نکارهَ: کار سخت و دشوار گردید.
تنکیر از باب تفعیل: یعنی ناشناخت نشان دادن، ناشناسا ساختن، دگرگون کردن. انکار مصدر است از افعال، نپذیرفتن، سرباز زدن، امتناع کردن، وا زدن، ناشناختن.
نکیر به معنی انکار، چون نذیر به معنای انذار، و نکیر مصدر یا اسم است یعنی: ناپسندیدن، ناخشنودی، نپذیرفتن، وازدن و چیزی را نفی کردن. سخت و دشوار شدن کار، نام فرشتهای است که پس از مرگ از کارهای آدمی پرسش میکند.
نُکر: صفت مشبهه است یعنی ناپسند و زشت و سخت و غیر معهود و سهمناک و بیمناک و ناشایست و ناروا و منکر بودن از هر چیز" (قریب، ۱۳۶۶، ج۲، ۶۱۸–۶۱۹)
«امر به معروف یعنی وادار کردن مردم به انجام کارهای پسندیده و خوب و مشروع و اطاعت خداوند قولاً و فعلاً. نهی از منکر یعنی منع از کارهای زشت و معاصی قولاً و فعلاً و هر دو واجباند عقلاً و فعلاً بوجوب کفایی با شرایط خاص آمر و ناهی» (حریری، ۱۳۷۸، ص۵۴)
دکتر محمود سرمدی در مورد منکر آورده است «نکر- منکر: نکر الأمرَ و أنکره: آن را نشناخت، ندانست، برایش ناشناخته بود، کار زشت و شدید و سخت، خلاف معروف و به معنی کار غیر متعارف و قبیح» (سرمدی، ۱۳۸۰، ص ۳۳۳)
دکتر سید محمد حسینی در فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی آورده است «العرف: (مفرد أعراف و عُـرُف)، ضد نُکر (منکر و زشتی)، عرفی منسوب به آن است. عادت اکثر مردم در سخن یا عملی، custom، عرف در اصطلاح فقها، روش مستمر قومی در گفتار یا رفتار است» (حسینی، ۱۳۸۹، ص۳۲۵)
«معروف: شناخته شده، شهرت یافته، نامدار، سرشناس، نیکویی، خیر، هرچیزی که اطاعت خداوند متعال و تقرّب به او و نیکویی به مردم در آن باشد و هر کار مشروع و شایسته، مقابل منکر» (نحوی، ۱۳۶۸، ص۲۶۸) «منکر: ناشناخته، زشت و ناپسند، قول و فعلی که بر خلاف رضای خدا باشد» (همان، ص۴۱۵)
"عرف: به معنای معروف است "(قمی، ۱۳۸۵، ص۱۹۷)
«نکر: نُکر و نکر: زشت و نکره: ناشناخته، ضد معرفه» (همان، ص۲۹۰)
«نهی از منکر یعنی جلوگیری کردن از پیروی شهوت و هوای نفس» (طریحی، ۱۴۰۸، ج۴، ص ۳۷۰)
«امر به معروف یعنی راهنمایی به خیر و نیکی و نهی از منکر یعنی بازداشتن از شر و بدی» (ر. ک طبرسی، ۱۴۰۸، ج۲، ص۸۰۷)
امر به معروف و نهی از منکر در قرآن کریم
ارزش و اهمیتی که در مکتب مقدس اسلام به امر به معروف و نهی از منکر داده شده است و انسانها را مسؤول یکدیگر و نیز مسؤول دین خویش دانسته است در دیگر ادیان و مکاتب یا وجود ندارد یا چنان اهمیتی برایش قائل نشده است. در بین اصول اسلامی از جایگاه رفیع و بلندمرتبهای برخوردار بوده و مورد توجه و عنایت ویژهی حق تعالی و پیشوایان دینی (ع) میباشد به طوریکه در جامعهی اسلامی از صدر اسلام، پیامبر گرامی اسلام (ص) و یاران و اصحاب ایشان و نیز پیشوایان معصوم (ع) از امر به معروف و نهی از منکر در جهت پاسداری از اصول مکتب به مثابه مؤثرترین ابزار و نیز یک تکلیف الهی بهره گرفتهاند. مسلمانان آن را وظیفهی الهی خود دانسته و به اجرای این فریضه ی بزرگ پایبند بوده و اهمیت خاصی برای آن قائل بودهاند. در این مبحث کوشیدهایم با نگاهی به آیات قرآنی که در آنها به نوعی امر به معروف و نهی از منکر شده است، این فریضه ی مهم، ارزش این مسئله و روش آن را تبیین و بررسی نماییم.
این آیه بر لزوم شروع امر به معروف و نهی از منکر از خود فرد تأکید دارد «أَتَأْمُرُونَ النﱠاسَ بِالْبِرﱢ وَتَنسـَوْنَ أَنفُسـَکُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُـونَ الْکِتَابَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ» (بقره:۴۴)
زمخشری در تفسیر آیهی بالا آورده است که، البّر: منظور خیر و خوبی است و همهی انواع خوبی را در بر میگیرد و گفته شده که احبار، خویشان را در ظاهر به صدقه دادن امر میکردند در حالی که خود به آن نمیپرداختند و هرگاه صدقهای تقسیم میکردند، در ان خیانت میکردندو (أنتم تعلمون) یعنی شما (احبار) توراتی را که در آن مدح محمد (ص) وجود دارد، یا در آن به خیانت و ترک نیکی و مخالفت گفتار با عمل هشدار داده شده است، میخوانید و عمل نمیکنید (ر. ک زمخشری، ۱۴۱۸، ج۱، ص۲۶۰–۲۶۱)
آیهی زیر به عبادت خدا، احسان و نیکی به والدین و نزدیکان و یتیمان و افراد مستمند و نیز سخن گفتن نیکو با مردم و برپاداشتن نماز و پرداخت زکات که نوعی امر به معروف و نهی از منکر است، اشاره نموده است «وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسـْرَائِیلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاﱠ اللّهَ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَاناً وَذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَقُولُواْ لِلنﱠاسِ حُسْناً وَأَقِیمُواْ الصﱠلاَهَ وَآتُواْ الزﱠکَـاهَ ثُـمﱠ تَـوَلﱠیْتُمْ إِلاﱠ قَلِیلاً مﱢنکُمْ وَأَنتُم مﱢعْرِضُونَ» (بقره:۸۳)
ابن العدوی در تفسیر این آیه، یتیم راکسی دانسته است که پدرش مرده در حالیکه او نوجوان است و مو درنیاورده است و از صورتهای نیکی به والدین، احسان و توجه به آنان و قبول نمودن رأی و نظر آنان در درتمام امور، به جز مواردی که جزو موارد معصیت الهی باشد، میداند و نیز از صورتهای احسان به ذویالقربی را شناخت حق و نزدیکی آنان و صلهی رحمشان دانسته است (ر. ک، ص ۵۹تا۵۶)
در این آیه مسلمانان را از منت نهادن به هنگام بخشش نهی نموده و سخن نیکو را بهتر از آن دانسته است «قَـوْلٌ مﱠعْـرُوفٌ وَمَغْفِرَهٌ خَیْرٌ مﱢن صَدَقَهٍ یَتْبَعُهَآ أَذًی وَاللّهُ غَنِیﱞ حَلِیمٌ» (بقره:۲۶۳)
ابن العدوی در تفسیر این آیه آورده، منظور از معروف، سخن نیکو در پشت سر سائل یا محتاج است و قول معروف در اینجا قولی است که قلبها آن میپذیرند و انکار نمیکنند. اما مغفرت، از معانی آن، پوشاندن است و منظور اینست که هرگاه سائلی نزد تو آمد و تو به خاطر عدم استطاعت مالی یا به هر سببی او را جواب کردی، شایسته است که امر او را بپوشانی و آن را برای مردم آشکار نسازی (ر. ک ابن العدوی، ۱۴۱۶، ج۳، ص۴۸۵)
خداوند متعال کسانی را که کفر میورزند و پیامبران (ع) و آمران به عدالت را بدون دلیل و حق میکشند، به عذابی دردناک هشدار داده است
«إِنﱠ الﱠذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیَاتِ اللّهِ وَیَقْتُلُونَ النﱠبِیﱢینَ بِغَیْرِ حَقﱟ وَیَقْتُلُونَ الﱢذِینَ یَأْمُرُونَِبالْقِسْطِ مِـنَ النﱠـاسِ فَبَشـﱢرْهُم بِعَـذَابٍ أَلِـیمٍ» (آل عمران:۲۱)
زمخشری منظور از (یقتلون النبیین) را اهل کتاب دانسته است و از عبیده بن جراح نقل شده است که گفتم: یا رسول االله (ص) چه کسی د روز قیامت بیشتر از همه عذاب خواهد کشید؟ فرمود: مردی که پیامبری یا آمر به معروف یا ناهی از منکری را بکشد (ر. ک زمخشری، ۱۴۱۸، ج۱، ص۵۴۰)
خداوند کسانی را که دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر میکنند، رستگاران میداند
«وَلْتَکُن مﱢنکُمْ أُمﱠهٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَـئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (آل عمران:۱۰۴)
ابن العدوی در اینجا (مِن) را به دوگونه تفسیر نمونه است: مِن یا تبعیضیه است یعنی بعضی از شما باید دیگران را امر به معروف و نهی از منکر کند یا دلالت بر جنس دارد که در این صورت بر همه واجب است که این فریضه را به جا بیاورند (ر. ک ابن العدوی، ۱۴۱۶، ص۲۴۴)
در آیه ی ۱۱۰ آل عمران، خداوند همهی مسلمین را مخاطب قرار داده و آنها را بهترین امتی معرفی میکند که در میان انسانها آفریده شدهاند. روشن است که برتری مسلمانان بر دیگر امتها به دلیل رواج امر به معروف و نهی از منکر در میان آنان و ایمان واقعی به خداوند است و مسلمین تا زمانی یک امت ممتاز محسوب میشوند که دعوت به سوی نیکیها و مبارزه با فساد را فراموش نکنند و اگر روزی این وظیفهی مهم را فراموش کنند، دیگر بهترین امت نخواهند بود «کُنتُمْ خَیْرَ أُمﱠهٍ أُخْرِجَتْ لِلنﱠاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْـرًا لﱠهُـم مﱢـنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ» (آل عمران:۱۱۰)
قرطبی در تفسیر (خیر أمه) آورده است: ابنعباس آنان را کسانی میداند که از مکه به مدینه مهاجرت کردند و در بدر و حدیبیه حضور داشتند. گفته شده آنها (أمه محمد) هستند یعنی صالحان و اهل فضل که در روز قیامت شاهد اعمال مردماند و اخفش گفته است منظور (اهل أمه) یعنی بهترینِ اهل دین است (ر. ک قرطبی، ۱۴۲۷، ج۵، ص ۲۶۰ و ۲۵۹)
خداوند کسانی از اهل کتاب را که به خدا و قیامت ایمان دارند، و امر به معروف ونهی از منکر میکنند جزو صالحان میداند
«یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَیَـأْمُرُونَ بِـالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَـوْنَ عَـنِ الْمُنکَـرِ وَیُسـَارِعُونَ فِـی الْخَیْـرَاتِ وَأُوْلَـئِکَ مِـنَ الصـﱠالِحِینَ» (آل عمران:۱۱۴)
طبری در تفسیر این آیه، منظور از (یؤمنون باالله و الیوم الآخر) را تصدیق خداوند و روز رستاخیز و منظور (یأمرون بالمعروف) را امر نمودن مردم به ایمان به خداوند متعال و رسول االله (ص) و تصدیق ایشان و آنچه از جانب خداوند آورده دانسته و (ینهون عن المنکر) را به نهی مردم از کفرالهی و تکذیب دعوت پیامبر (ص) و آنچه از جانب خداوند آورده، تفسیر نموده است (ر. ک طبری، ۱۴۲۲، ج۵، ص. (۶۹۹
به طور کلی نجوا و سخن درگوشی و تشکیل جلسات سرّی، طبق آیهی ۱۰ سورهی مجادله عملی شیطانی معرفی شده است. در آیهی زیر، تنها نجوا و جلساتی سودمند دانسته شده که در آن امر به کمک به دیگران یا کار نیک (معروف) و با اصلاح میان مردم باشد
«لاﱠ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مﱢن نﱠجْوَاهُمْ إِلاﱠ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَهٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاَحٍ بَیْنَ النﱠاسِ وَمَنَیفْعَلْ ذَلِکَ ابْتَغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا» (نساء:۱۱۴)
طبرسی در تفسیر این آیه گفته است: در بسیاری از راز گوییها و سخنان در گوشی و محرمانهی آنان خیر و فایدهای نیست، مگر این که کسی را بدین وسیله به انفاق و صدقهای فراخواند یا دیگری را به نیکی و نیکوکاری یا رفتاری پسندیده و ایجاد سازش در میان مردم فرمان دهد، تنها در این صورت است که در کار آنان برای خودشان و دیگران سودی نهفته دارد و خرد و خردمندان آن را می ستایند، وگرنه ممکن است سوء ظن و بدبینی نیز برانگیزد (ر. ک طبرسی، ۱۴۰۸، ج۳، ص ۳۳۲)
در این آیه، خداوند امر به معروف و نهی از منکر را از اعمالی میداند که وظیفهی دانشمندان دین و جامعه است
«لَوْلاَ یَنْهَاهُمُ الرﱠبﱠانِیﱡونَ َالأَحْبَاروُ عَن قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَکْلِهِمُ السﱡحْتَ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ» (مائده:۶۳)
طبری منظور از (الربانیون و الأحبار) را مؤمنان و علما و رهبران دینی و سیاسی دانسته و (قول الإثم) را به سخن دروغ و بهتان تفسیر کرده چرا که آنان چیزهایی را نوشته و نام حکم الهی بیان میداشتند و منظور از (السحت) را به رشوه خواری تعبیر نموده است (ر. ک طبری، ۱۴۲۲، ج۸، ص۵۵۰)
دست شستن از نهی از منکر و بی اعتنایی به رواج منکرات، نشان بدکرداری و تباهی انسان دانسته شده است «کَانُواْ لاَ یَتَنَاهَوْنَ عَن مﱡنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ» (مائده: ۷۹)
ابن العدوی در تفسیر این آیه اعتقاد دارد: آنها که کار زشت انجام میدهند و از آن نیز نهی نمیکنند به دو گونهی مستقیم و غیر مستقیم در آن کار زشت، مشارکت دارند یعنی کسی که با وجود قدرت در نهی از منکر، از آن امتناع کرده امر خدا را سبک شمرده و همانا سکوت در مقابل امر زشت، به خاطر مفاسد عظیمی که در آن نهفته است، مستوجب عقوبت است (ر. ک ابن العدوی، ۱۴۱۶، ص۴۲۵–۴۲۶)
در آیهی زیر به امی بودن پیامبر (ص) اشاره نموده و ایشان را کسی میداند که مردم را به معروف امر میکند و از منکر باز میدارد
الذِینَ یَتبِعُونَ الرﱠسُولَ النبِیﱠ الأُمیﱠ الذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فِی التوْرَاهِ وَالإِنْجِیلِ یَـأْمُرُهُم بِـالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَـاهُمْ عَـنِ الْمُنکَـرِ وَیُحِلﱡ لَهُمُ الطیبَاتِ وَیُحَرﱢمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَآئِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلاَلَ التِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالذِینَ آمَنُواْ بِهِ وَعَزﱠرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتﱠبَعُـواْ النورَ الذِیَ أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَـئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ"(اعراف:۱۵۷)
قرطبی این وصف (النبی الأمی) را تنها صفت پیامبر (ص) دانسته و خداوند میفرماید که این نبی (ص)، پیروانش را به معروف که ایمان به خداوند و لزوم اطاعتش میباشد، امر کرده و از منکر که شرک به خداوند متعال است، نهی میکند (ر. ک طبری، ۱۴۲۲، ج۱۰، ص ۴۹۳ تا ۴۹۱) در این آیه که یکی از زیباترین و بلیغترین آیات بوده و مثال بحث ایجاز در اکثر کتابهای علم بلاغت میباشد، خداوند جامعترین و کاملترین دستورات خویش را در قالب کوتاهترین کلام بر رسول خود (ص) فرو فرستاده است و از ایشان خواسته از کسانی که بدو ستم کردهاند چشم پوشی کند و مردم را به نیکیها دعوت کرده و از افراد نادان روی گرداند و با آنان ستیزه نکند
«خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ» (اعراف:۱۹۹)
که اکثریت قریب به اتفاق مفسران آن را به چشم پوشی پیامبر (ص) از اخلاق مردم و اموال آنان تعبیر نمودهاند (ر. ک طبری، ۱۴۲۲، ج۱۰، ص ۶۴۱) در آیهی زیر آمده است که مردان و زنان منافق، همدیگر را به منکر امر میکنند و از معروف باز میدارند و بدین گونه است که خداوند آنان را فراموش میکند. بدیهی است که انتساب فراموشی به خداوند واقعی نیست؛ بلکه کنایه از این است که خداوند مثل شخص فراموشکار رفتار میکند و توفیق خود را شامل آنان نمیسازد «الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُم مﱢن بَعْضٍ یَأْمُرُونَِبالْمُنکَرِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَیَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُواْ اللّهَ فَنَسِیَهُمْ إِنﱠ الْمُنَـافِقِینَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» (توبه۶۷) زمخشری این آیه را دربیان حال منافقین دانسته و آورده استکه: در این آیه، آنان را از این که جزو مؤمنان باشند نفی کرده، و با صفاتی که ضد حالت مؤمنین است یعنی (یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف) وصف نموده است. منظور از (المنکر) کفر و گناهان و منظور از (المعروف)، ایمان و طاعات است (ر. ک زمخشری، ۱۴۱۸، ج۳، ص ۶۵ و ۶۴)
اما در نقطهی مقابل این گروه، به گروه مؤمنان اشاره نموده است که امر به معروف و نهی از منکر میکنند و نماز بپا میدارند و زکات میپردازند و از خدا و رسولش (ص) اطاعت میکنند، وخداوند متعال در روز قیامت به آنها رحم خواهد نمود «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُقِیمُونَ الصﱠلاَهَ وَیُؤْتُـونَ الزﱠکَـاهَ وَیُطِیعُـونَ اللّـهَ وَرَسُولَهُ أُوْلَـئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّهُ إِنﱠ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» (توبه:.(۷۱)
این آیه در مقابل آیه ۶۷ آمده و به وصف مؤمنان پرداخته که منظور از (بعضهم اولیاء بعض) این است که قلبهایشان در مهر و محبت متحد است و (المعروف) به معنای عبادت و توحید الهی و هر آنچه جزو آن است، و (المنکر) به معنای عبادت بتها و هر آنچه مربوط به آن است، میباشد (ر. ک قرطبی، ۱۴۲۷، ج۱۰، ص ۲۹۸)
در آیات دیگری در سورهی توبه، وعده و بشارت پیروزی بزرگی به کسانی داده شده است که با خدا داد و ستد میکنند و در آیهی ۱۱۲ آنان را برمیشمرد که آمران به معروف و ناهیان از منکر نیز جزو آنان هستند «التﱠائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السﱠائِحُونَ الرﱠاکِعُونَ السﱠاجِدونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنﱠاهُونَ عَنِ الْمُنکَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللّـهِ وَبَشـﱢِر الْمُؤْمِنِینَ» (توبه:۱۱۲)
قرطبی در تفسیر این آیه به معانی مختلف آنان اشاره نموده است: (التائبون) کسانی که از حالت مذموم معصیت الهی به حالت پسندیدهی طاعت الهی باز میگردند، (العابدون) یعنی کسانی که قصد طاعت الهی دارند، (السائحون) یعنی روزه داران و گفته شده مهاجران و نیز گفته شده یعنی کسانی که در طلب علم و حدیث سفر میکنند و (الراکعون الساجدون) یعنی کسانی که نماز واجب و غیران به جا میآورند و (الآمرون بالمعروف) یعنی سنت و گفته شده ایمان و (الناهون عن المنکر) یعنی بدعت و نیز گفته شده کفر (ر. ک قرطبی، ۱۴۲۷، ج۱۰، ص ۳۹۵)
در آیه ی دیگری خداوند متعال، از مثالی زیبا برای درک بهتر ارزش خداپرستی استفاده نموده است و در آن کسی را که گنگ است و نیز کسی را که سرباری برای صاحبش است، برابر با کسانی میداند که امر به عدل و معروف نمیکنند «وَضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً رﱠجُلَیْنِ أَحَدُهُمَا أَبْکَمُ لاَ یَقْدِرُ عَلَیَ شَیْءٍ وَهُوَ کَلﱞ عَلَی مَوْلاهُ أَیْنَمَا یُوَجﱢههﱡ لاَ یَأْتِ بِخَیْرٍ هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَمَن یَـأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَی صِرَاطٍ مﱡسْتَقِیمٍ» (نحل: ۷۶) (ابکم) یعنی کسی که از ادراک و عمل عاجزاست و (الکل) یعنی کسی که سربار مردم است و (المولی) به معنای شخصی است که تدبیر کار خویش را نمیداند. در اینجا خداوند چنین فردی را با انسانی کامـل العقل و بادرک و تشخیص مقایسه نموده سپس در کلام دیگری با تسویه، بین آنها جدایی ایجاد نموده است. صلهی (یأمر بالعدل) دلالت بر حکمت و علم و بصیرت انسان عاقل دارد. منظور از (العدل) حق و راه درست و موافق واقعیت است (ر. ک ابن عاشور، ۱۹۸۴، ج۱۴، ص ۲۲۸ و ۲۲۷)
این آیه نمونهای از جامعترین تعلیمات اسلامی است که در زمینهی مسائل اجتماعی و انسانی و اخلاقی بیان شده است و در آن آمده که خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان میدهد و از فحشا و منکر و ستم نهی میکند «إِنﱠ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِیتَاء ذِی الْقُرْبَی وَیَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلﱠکُمْ تَذَکﱠرُونَ» (نحل:۹۰)
طبری در تفسیر این آیه آورده است: همانا خداوند در قرآن که بر محمد (ص) نازل کرد، وی را (بالعدل) یعنی انصاف امر نموده که منظور از انصاف، اقرار و شکر نعمت کسی است که به ما نعمت داده است و در ادامه با چندین واسطه، منظور از (إن االله یأمر بالعدل و الإحسان) را شهادت به یگانگی خدای متعال دانسته است و (الإحسان) را به نقل از همو به، به جا آوردن فرایض تعبیر کرده است. طبری منظور از (الفحشاء) را در اینجا موضع زنا و نیز منظور از (البغی) را در این آیه تکبر و ظلم دانسته است (ر. ک طبری، ۱۴۲۲، ج۱۴، ص ۳۳۷ تا ۳۳۵)
در سورهی طه به روش امر به معروف و نهی از منکر اشاره شده است که در آن از حضرت موسی (ع) و برادرشان خواسته شده که با نرمی و لطافت با فرعون سخن بگویند که این امر خود راهگشای آمران به معروف و ناهیان از منکر میباشد «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لﱠیﱢنًا لﱠعَلﱠهُ یَتَذَکﱠرُ أَوْ یَخْشَی» (طه:۴۴)
آیت االله مکارم شیرازی در بارهی این آیه آورده است: خداوند بعد از آنکه هارون را مطلع ساخت و او به استقبال برادرش موسی (ع)، برای انجام مأموریت، به بیرون مصر آمد، آنگاه خداوند طرز برخورد مؤثر با فرعون را در آغاز کار، بیان میدارد برای اینکه بتوانند در او نفوذ کنند و اثر بگذارند (ر. ک مکارم شیرازی و همکاران، ۱۳۷۳، ج۱۳، ص ۲۳۵)
غالباً در قرآن مجید برپادارندگان نماز و پرداخت کنندگان زکات در کنار آمران به معروف و ناهیان از منکر آمدهاند و این امر نشان دهندهی بُعد اجتماعی و عملی دین مبین اسلام است. این آیه که تفسیری از آیات قبلی در مورد یاران خداست، در آن به برپادارندگان نماز و پرداخت کنندگان زکات و آمران به معروف و ناهیان از منکر اشاره شده است «الﱠذِینَ إِن مﱠکﱠنﱠاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصﱠلَاهَ وَآتَوُا الزﱠکَاهَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ وَلِلﱠهِ عَاقِبَهُ الْأُمُورِ» (حج:۴۱)
در تفسیر این آیه آمده است: در این آیه ویژگیهای یاوران خداوند بیان شده است که پس از پیروزی، ارتباط خود را با خدا از طریق نماز و با مردم از طریق پرداخت زکات به عنوان کمک مادی، حفظ کرده و پس از آن به سالم سازی جامعه پرداخته و جامعهای بر اساس کارهای پسندیده بنا میکنند. پس میتوان نتیجه گرفت که نشانههای یاوران خداوند، نماز، زکات و امر به معروف و نهی از منکر است (ر. ک رضایی اصفهانی و همکاران، ۱۳۸۹، ج۶، ص ۱۷۶)
در این آیه خداوند، مؤمنان را از پیروی از شیطان نهی میکند چرا که هرکس از او پیروی کند به فحشا و منکر کشیده میشود «یَا أَیﱡهَا الﱠذِینَ آمَنُوا لَا تَتﱠبِعُوا خُطُوَاتِ الشﱠیْطَانِ وَمَن یَتﱠبِعْ خُطُوَاتِ الشﱠیْطَانِ فَإِنﱠهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاء وَالْمُنکَـرِ وَلَوْلَـا فَضـْلُ اللﱠـهِ عَلَـیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَا مِنکُم مﱢنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَکِنﱠ اللﱠهَ یُزَکﱢی مَن یَشَاء وَاللﱠهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» (نور:۲۱)
دکتر رضایی اصفهانی و همکاران در تفسیر این آیه آوردهاند که شیطان معنای گستردهای دارد و شامل هر موجود شرور و ویرانگر، یعنی ابلیس و انسانهای شیطان صفت میشود. در این آیه به مؤمنان هشدار میدهد که از گامهای شیطانی پیروی نکنند زیرا سرچشمهی گسترش فحشا در جامعه، شیطان و شیطان صفاتاند (ر. ک رضایی اصفهانی و همکاران، ۱۳۸۹، ج۶، ص ۳۱۸)
لقمان حکیم در نصیحت خویش به فرزندش، وی را به اقامهی نماز و امر به معروف و نهی از منکر پند داده است «یَا بُنَیﱠ أَقِمِ الصلَاهَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنکَرِ وَاصْبِرْ عَلَی مَا أَصَابَکَ إِنﱠ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» (لقمان:۱۷)
لقمان بعد از تحکیم پایههای مبدأ و معاد که اساس همهی اعتقادات مکتبی است به مهمترین اعمال یعنی نماز پرداخته است و بعد از نماز به مهمترین دستور اجتماعی یعنی امر به معروف و نهی از منکر پرداخته و بعد از این سه دستور مهم عملی، به مسألهی صبر و استقامت اشاره کرده است. چرا که مسلم است که در همهی کارهای اجتماعی مخصوصاً در برنامهی امر به معروف و نهی از منکر، مشکلات فراوانی وجود دارد و سودپرستانِ سلطه جو و گنهکاران آلوده و خودخواه، به آسانی تسلیم نمیشوند و حتی در مقام اذیت و آزار، متهم ساختن آمران به معروف و ناهیان از منکر برمیآیند که بدون صبر و استقامت و شکیبایی، هرگز نمیتوان بر این مشکلات پیروز شد (ر. ک مکارم شیرازی و همکاران، ۱۳۷۳، ج۱۷، ص ۶۳–۶۴)
نتیجهگیری
امر به معروف و نهی از منکر از ضروریات ایمان و رستگاری امت است و هر جامعهای براثر ترک این فریضه، دچار تباهی می-گردد. در متن قرآن کریم و در سخن انبیاء و ائمهی اطهار و نیز در سخن بزرگان دینی به این امر فراوان اشاره شده است، چنانکه از مهمترین فرایضی است که وجوب آن در دین ضروری شناخته شده و ضامن بقای اسلام است. این فریضه شامل همه ی امور اعتقادی، اخلاقی، عبادی، اقتصادی، نظامی، سیاسی و فرهنگی جامعه میگردد. مسلمان متعهد یا آن کس که زندگی اجتماعی فعال دارد، کسی است که همواره در پی تحقق هنجارهای دینی و آرمانهای اجتماعی در جامعه است. برای حفظ هر جامعه و در امن نگه داشتن آن از فساد، انحراف و سقوط، در بعضی موارد نظارت گروهی خاص لازم است تا بر آن جه بر جامعه میگذرد، نظارت کنند و جامعه را از رفتن به سوی فساد و انحرافات حفظ کنند. معروف در لغت به معنای شناخته شده از مادهی عرف و منکر به معنی ناشناس از ماده ی نکر است. به این ترتیب کارهای نیک اموری شناخته شده و کارهای زشت و ناپسند، اموری ناشناس معرفی شدهاند، چه این که فطرت پاک انسانی با دسته ی اول آشنا و با دسته ی دوم، نا آشنا است.
با توجه به این که در جامعهی کنونی ما این فریضه تقریباً به ورطهی فراموشی سپرده شده است، وظیفه ی هر فرد مسلمانی است که با با احیای آن جامعه را از افتادن در پرتگاه خطاها و لغزش نگه دارد.
منابع
-۱ قرآن کریم.
-۲ ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، قم، نشر ادب الحوزه، ۱۴۰۵–۳ ابن عاشور، شیخ محمد الطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بی چا، تونس، الدار التونسیه للنشر،۱۹۸۴
-۴ ابن العدوی، ابوعبداالله مصطفی، التسهیل لتأویل التنزیل، چاپ اول، چاپ اول، مکه، مکتبه مکه،۱۴۱۶–۵ اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القرآن، تصحیح سید محمد گیلانی، بی چا،۱۳۶۲
-۶ امام خمینی (قدس سره)، تحریر الوسیله، ترجمه علی اسلامی، چاپ بیست و پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعهی مدرسین حوزه ی علمیه قم،۱۳۸۸
-۷ حریری، محمد یوسف، فرهنگ اصطلاحات قرآنی، چاپ اول، قم، انتشارات هجرت، .۱۳۷۸
-۸ حسینی، سید محمد، فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی عربی به فارسی با معادل انگلیسی، چاپ سوم، تهران، انتشارات سروش،۱۳۸۹
-۹ رضایی اصفهانی و همکاران، محمد علی، تفسیر قرآن ویژه جوانان، چاپ اول، قم، انتشارات دارالعلم،۱۳۸۹
-۱۰ زمخشری، جاراالله ابی القاسم محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، چاپ اول، بی جا، مکتبه العبیکان،۱۴۱۸
-۱۱ سرمدی، محمود، واژگان پژوهی قرآنی، چاپ اول، قم، انتشارات الهادی،۱۳۸۰
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تفسیر القرطبی جامع البیان عن تأویل آی القرآن، چاپ اول، قاهره، دارهجر،۱۴۲۲
-۱۲ طبرسی، ابوعلی الفضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح و تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی و سید فضل االله یزدی طباطبایی، چاپ دوم، بیروت، دارالمعرفه،۱۴۰۸
-۱۳ طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، چاپ اول، قم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،۱۴۰۸–۱۴ فلاحزاده، محمد حسین، آموزش فقه، چاپ بیست و سوم، قم: انتشارات الهادی،۱۳۸۴–۱۵ قرشی، سیدعلی اکبر، قاموس قرآن، چاپ پنجم، قم، دارالکتب الإسلامیه،۱۳۶۷
-۱۶ قرطبی، ابوعبداالله محمد بن احمد بن ابی بکر، الجامع لاحکام القرآن، چاپ اول، بی جا، مرسسه الرساله،۱۴۲۷–۱۷ قریب، محمد، تبیین اللغات لتبیان الآیات یا فرهنگ لغات قرآن، چاپ اول، تهران، چاپ مروی،۱۳۶۶
-۱۸ قمی، حاج شیخ عباس، فرهنگ واژگان قرآنی، ترجمه غلامحسین انصاری، چاپ اول، قم، چاپخانه سپهر،۱۳۸۵–۱۹ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، چاپ بیست و سوم، تهران، دارالکتب الإسلامیه،۱۳۳۷
-۲۰ نحوی، سید محمود، فرهنگ وام واژههای عربی در فارسی، چاپ اول، تهران، چاپخانه طلوع آزادی،۱۳۶۸
-۲۱ نوری همدانی، سید حسین، امر به معروف و نهی از منکر، ترجمه محمد مهدی اشتهاردی، چاپ چهارم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی،۱۳۷۳ ۱محمد رضا عزیزی پور، استادیار گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه کردستان، ایران
Azizipour75@yahoo.com
۲مسعود باوان پوری، دانشآموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عرب، دانشگاه کردستان، ایران
masoudbavanpouri@yahoo.com
۳حدیث باقری کارشناس ارشد زبان و ادبیات عرب دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم، ایران
Bagheri.hadis@live.com
