اهمیت امر به معروف و نهی از منکر - رفیعی

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر - رفیعی

نویسنده: سید محمد مهدی رفیعی

مقدمه

بی تردید یکی از مهم‌ترین احکام و فرائض دین مبین اسلام ، امر به معروف و نهی از منکر است. اگر چه در این زمینه آیات و روایات متعددی وارد شده است اما عملاً مورد بی توجهی اکثر مسلمانان و حکوت‌های اسلامی قرار دارد . این بی توجهی را نباید مسألهٔ جدیدی دانست چرا که با مطالعهٔ تاریخ اسلام روشن می‌شود که بی مهری به فریضهٔ مذکور سابقه‌ای بسیار طولانی دارد ...
بگذریم ؛ در این زمان که به لطف خدای متعال نظام اسلامی در سرزمین ما بر پا شده است بسیاری از موانع از سر راه احیای این مسألهٔ مهم برداشته شده است . تأکیدات امام راحل ورهبر معظم انقلاب اسلامی در این باره اگر چه تا کنون آن طور که شایسته است مورد توجه دولتمردان و مردم عزیزمان قرار نگرفته ، اما زمینه را برای ترویج و پیاده کردن این فریضهٔ بزرگ فراهم ساخته است .
وظیفهٔ مصلحان و دلسوزان و دین مداران در این زمان بسیار سنگین می‌باشد . همه وظیفه دارند تا به هر نحوی که می‌توانند دربارهٔ امر به معروف ونهی از منکر فعالیت کنند . باید از فرصت استفاده کرد و مردم را آشنا نمود ؛ اگر مردم هوشیاری لازم را به دست آورند و روش صحیح عمل کردن به این وظیفه را بیاموزند ، هم عملکرد خود را اصلاح می‌کنند و هم اشتباهات مسؤلان نظام را متذکر می‌گردند . نتیجهٔ این امر اصلاح مردمی و حکومتی خواهد بود . البته این مسأله محتاج فرهنگ سازی گسترده‌ای است که جز با مساعدت مسؤلان این عرصه به ویژه مسؤلان محترم صدا و سیما به انجام نخواهد رسید .
امیدواریم خدای متعال به همهٔ ما توفیق عمل کردن به وظایف دینی را عنایت بفرماید و ما و نظام اسلامی را در ظل توجهات امام عصر - عجل الله تعالی فرجه الشریف - از انحرافات و اشتباهات محفوظ دارد ؛ آمین .
مقاله‌ای که در پیش خواهد آمد تذکری در زمینهٔ اهمیت این فریضهٔ الهی است . اگر چه بارها در این باره صحبت شده است - و دو صد گفته چون دو نیم کردار نیست - اما تذکر آن شایسته است ، چرا که قدم اول در این مسیر - و بلکه در هر امری را - تذکر تشکیل می‌دهد .
آیات اصلی مربوط به مسألهٔ مذکور به همراه تعدادی از روایات حضرات معصومین - علیهم السلام - به محضر علاقه مندان به آشنایی با مفاهیم دینی تقدیم می‌شود . امید است که هر کدام از ما به اندازهٔ خود گامی را در جهت عمل به این فریضهٔ الهی برداریم .

آیات کریمه

آیهٔ اول

«لیسوا سواء من اهل الکتاب أمه قائمه یتلون آیات الله آنا اللیل وهم یسجدون * یؤمنون بالله والیوم الآخر ویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر ویسارعون فی الخیرات و اولئک من الصالحین »
« همهٔ آنها ( اهل کتاب ) یکسان نیستند ، دسته‌ای از اهل کتاب جمعیتی هستند که ( به حق ) قیام می‌کنند وپیوسته در اوقات شب آیات خدا را می‌خوانند و در آن حال سجده می‌کنند * به خدا و روز قیامت ایمان می‌آورند ، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند ودر انجام کارهای نیک (از یکدیگر )پیش می‌گیرند»
در این آیهٔ شریفه امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یکی از ویژگی‌های صالحان اهل کتاب مطرح شده است.

آیهٔ دوم

« یا بنی اقم الصلوه وامر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی ما اصابک إن ذلک من عزم الامور »
« (لقمان گفت:) پسرم ! نماز را بر پا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن ودر برابر مصائبی که به تو می‌رسد شکیبا باش که این‌ها از کارهای مهم است .»
از این آیهٔ شریفه استفاده می‌شود که امر به معروف و نهی از منکر ، تنها در اسلام نبوده ، بلکه در امم پیشین هم مورد توجه بوده است . (در مورد استفادهٔ این مطلب از آیهٔ اول بحثی وجود دارد که می‌توانید به تفاسیر مراجعه نمایید )

آیهٔ سوم

«التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون الآمرون بالمعروف والناهون عن المنکر والحافظون لحدود الله وبشر المؤمنین »
« توبه کنندگان ، عبادت کنندگان ، سپاس گویان ، سیاحت کنندگان ، رکوع کنندگان ، سجده آوران ، آمران به معروف و نهی کنندگان از منکر وحافظان حدود ( و مرزهای ) الهی ( مؤمنان حقیقی اند ) و به مؤمنان بشارت ده »
در این آیهٔ شریفه مسألهٔ امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یکی از اوصاف مؤمنین ذکر شده است .

آیهٔ چهارم

« والمؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر ویقیمون الصلوه و یؤتون الزکاه و یطیعون الله و رسوله اولئک سیرحمهم الله إن الله عزیز حکیم »
« مردان وزنان با ایمان ، ولی ( عهده دار ) یکدیگرند ، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند ، نماز را بر پا می‌دارند و زکات را می‌پردازند و خدا و رسولش را اطاعت می‌کنند وبه زودی خدا ، آن‌ها را مورد رحمت خویش قرار می‌دهد ؛ خداوند توانا و حکیم است »
این آیهٔ کریمه برای مؤمنین نسبت به یکدیگر ، اثبات ولایت می‌کند ؛ به عبارت دیگر در جامعهٔ ایمانی همه نسبت به هم مسؤلیت دارند و از همین جهت است که موظف به امر به معروف و نهی از منکر می‌باشند .

آیهٔ پنجم

« الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلوه و آتوا الزکاه وامرو بالمعروف ونهوا عن المنکر ولله عاقبه الامور»
« ( افرادی که خداوند یاری شان کرده است ) کسانی هستند که هر گاه در زمین به آن‌ها قدرت بخشیدیم ، نماز را بر پای دارند و زکات دهند و امر به معروف و نهی از منکر کنند وپایان همهٔ کارها از آن خداوند است »
این آیهٔ شریفه یکی از اوصاف حکمرانان اسلامی را امر به معروف و نهی از منکر می‌شمارد .

آیهٔ ششم

« ولتکن منکم امه یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر واولئک هم المفلحون »
« باید از میان شما گروهی دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر کنند وآن‌ها از رستگارانند » آیهٔ شریفهٔ مذکور دلالت بر وجوب این فریضه می‌کند . البته با توجه به اینکه امر به معروف و نهی از منکر بر همه واجب است و نه فقط بر یک گروه خاص ، در تفسیر این آیه اختلاف است ؛ ما در این جا دو نظر را نقل می‌کنیم :

دیدگاه اول

اصل امر به معروف و نهی از منکر بر همه واجب است ، اما برخی از مراتب آن - برخورد فیزیکی - باید تحت نظارت حکومت اسلامی باشد ؛ از این رو حاکم عده‌ای مخصوص را برای این کار انتخاب می‌نماید . آیهٔ شریفه ، ناظر به این نهاد است که در گذشته « حسبه » نامیده می‌شد ومسئول آن را «محتسب » می‌گفته‌اند .

دیدگاه دوم

امر به معروف و نهی از منکر بر همه واجب است ، اما چون واجب کفایی محسوب می‌شود هر گاه عده‌ای دربارهٔ آن اقدام کنند از عهدهٔ دیگران ساقط می‌شود ؛ در نتیجه می‌توانیم بگوییم همواره دسته‌ای ازبین امت اسلامی موظف به اجرای این فریضه هستند . ( توضیحات بیشتر را در تفاسیر مطالعه فرمایید )

آیهٔ هفتم

«کنتم خیر امه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنکر وتؤمنون بالله »
« شما بهترین امتی بودید که به سود بشر آفریده شدید ( چرا که ) امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید وبه خد اایمان دارید»
این آیهٔ کریمه سبب برتری امت اسلام را در میان امت‌های دیگر ، امر به معروف و نهی از منکر و ایمان به خدا می‌داند . آیا در صورت ترک امر به معروف و نهی از منکر باز هم بهترین امت‌ها خواهیم بود ؟
این‌ها مهمترین آیاتی است که در این مسأله وارد شده است .

روایات شریفه

روایت اول

از پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل است که فرموده‌اند :
« إن الله - عز وجل - لیبغض المؤمن الضعیف الذی لا دین له فقیل : و ما المؤمن الضعیف الذی لا دین له ؟ قال الذی لاینهی عن المنکر »
« خدای - عز وجل - از مؤمن ضعیفی که دین ندارد خشمگین است . گفته شد : مؤمن ضعیفی که دین ندارد کیست ؟ حضرت فرمودند : کسی که نهی از منکر نمی‌کند »

روایت دوم

رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرمایند :
« لا تزال امتی بخیر ما امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و تعاونوا علی البر فاذا لم یفعلوا ذلک نزعت منهم البرکات و سلط بعضهم علی بعض و لم یکن لهم ناصر فی الارض و لا فی السماء »
« تا زمانی که امت من امر به معروف و نهی از منکر و همکاری بر کارهای خیر دارند ، خیر و خوبی می‌بینند و هر گاه که چنین نکنند ، برکات از آنان سلب می‌شود و برخی بر دیگران مسلط می‌شوند ( و ظلم می‌کنند ) و یاوری در زمین و آسمان نخواهند داشت ! »

روایت سوم

از امیرالمؤمنین (علیه السّلام) نقل شده است که فرمودند :
« و ما اعمال البر کلها و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنفثه فی بحر لجی ... »
« و تمام کارهای نیکو و (حتی ) جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر چونان قطره‌ای بر دریای پهناور هستند.»

روایت چهارم

در وصیت نامهٔ سیدالشهداء امام حسین (علیه السّلام) می‌خوانیم :
« ... انما خرجت لطلب الاصلاح فی امه جدی (صلّی الله علیه و آله و سلّم) ارید أن آمر بالمعروف و انهی عن المنکر ...»
« ... من تنها برای اصلاح امت جدم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) قیام نمودم ، می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر نمایم ...» این روایت مهم هدف نهضت عظیم حسینی را ، اصلاح امت از طریق امر به معروف و نهی از منکر می‌داند .

روایت پنجم

از امام هشتم حضرت رضا (علیه السّلام) نقل شده است که فرمودند :
« لتأمرن بالمعروف و لتنهن عن المنکر او لیستعملن علیکم شرارکم فیدعو خیارکم فلا یستجاب لهم »
« باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و گرنه اشرار بر شما مسلط می‌شوند و آن وقت دعای نیکان(برای رفع بدی) مستجاب نخواهد شد »

پانویس

منبع: سایت راه بهشت - تاریخ برداشت: ۲۹-۱۱-۹۴

بازگشت به مقالات