اهمیت امر به معروف و نهی از منکر از نظر آیت الله سیستانی

محتویات

۱ مقدمه
۲ عواقب ترک امر به معروف و نهی از منکر
۳ اقسام مردم در رابطه با وظیفه الهی امر به معروف و نهی از منکر
۴ پانویس‌ها
۵ پانویس

مقدمه

امر به معروف و نهی از منکر در میان دستورات اسلامی و واجبات الهی جایگاه ویژهای دارد تا آنجا که در این رابطه قرآن کریم می‌فرماید:

وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿۱۰۴﴾ [۱]

«لازم است در میان شما اُمّت اسلامی گروهی مردم را به کارهای نیک دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و آنان رستگاراناند.»

…. وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزیزٌ «۴۰» الَّذینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ «۴۱» [۲]

«همانا کسی که خدا را یاری رساند، خداوند نیز حتماً یاریاش می‌کند، به راستی خداوند قدرتمند و شکست ناپذیر است. آنان که چون در زمین قدرت و سلطه یابند نماز بر پا می‌دارند و زکات می‌پردازند و به معروف فرمان می‌دهند و از منکر باز می‌دارند و عاقبت امور از آنِ خداوند است.»

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتابِ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ «۱۱۰» [۳]

«شما (مسلمانان حقیقی) بهترین امّتی هستید (یا بوده‌اید) که برای مردم ظاهر شده‌اند، به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر عمل می‌کنید و ایمان به خداوند متعال دارید.»

در حدیث نقل شده است که امام باقر علیه السّلام فرمودند: «… همانا امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و روش صالحان و شیوه نیکوکاران است. این فریضه، فریضه بزرگی است که واجبات دیگر تنها در سایه آن بر پا می‌گردند. تنها این فریضه است که به واسطه آن، راه‌ها امن می‌شود[۴]و در پرتوی آن،درآمدها حلال می‌شود و حقوق و اموال به زور گرفته شده به صاحبانش برگردانده می‌شود و زمین آباد می‌شود و از دشمنان اسلام انتقام گرفته می‌شود و تمام کارها (براساس عدل) سامان می پذیرد…[۵].»

و در حدیث نقل شده است که امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: «قوام شریعت به امر به معروف و نهی از منکر و برپا داشتن حدود الهی است[۶].»

و روایت شده که امام صادق علیه السّلام فرمودند: «مردی از قبیله خَثْعَم به محضر رسول‌اکرم صلّی الله علیه و آله رسید و پرسید: با فضیلتترین اعمال در اسلام کدام است؟ حضرتش صلّی الله علیه و آله پاسخ دادند: ایمان به خداوند متعال. وی پرسید: بعد از آن چه عملی با فضیلتتر است؟ حضرتش صلّی الله علیه و آله فرموند: صِله رحم. مجدّد سؤال کرد: پس از آن چه عملی أفضل است؟ فرموند: امر به معروف و نهی از منکر.

سپس‌او پرسید: کدام عمل در پیشگاه خداوند متعال مبغوضترین اعمال است؟ حضرتش صلّی الله علیه و آله در پاسخ فرموند: برای خداوند شریک قرار دادن. سؤال کرد: بعد از آن کدام عمل مبغوضتر است؟ فرموند: قطع رحم. سؤال کرد: بعد از آن کدام عمل مبغوض‌تر است؟ فرموند: امر به منکر و نهی از معروف[۷].»

و در حدیث نقل شده است که امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: «هر کس سه خصلت داشته باشد دنیا و آخرتش سالم بماند: به خوبی فرمان دهد (امر به معروف نماید) و خود به آن عمل کند، از زشتی نهی کند (نهی از منکر نماید) و خود از آن باز ایستد و بر حدود الهی پاسداری و محافظت نماید[۸].»

عواقب ترک امر به معروف و نهی از منکر

از أمیرالمؤمنین علیه‌السلام چنین روایت شده است که پس از ضربت خوردن توسّط ابن ملجم لعائن الله علیه به امام حسن و امام حسین علیهما السلام سفارش فرمودند : «أمر به معروف و نهی از منکر را ترک ننمایید و گرنه بدترین افراد بر شما مسلّط خواهند شد. سپس شما دعا می‌کنید ولی دعاهای شما مستجاب نخواهد شد[۹].»

در حدیث نقل شده است که امام کاظم علیه‌السلام فرمودند: «باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و گرنه بدترین افراد، زمام کارهایتان را به دست می‌گیرند و در این موقع نیکانتان دعا می‌کنند ولی دعای آنان مستجاب نمی‌شود[۱۰].»

و نقل شده است که رسول اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند: «تا زمانی که امّت من امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و به یکدیگر در کارهای نیک کمک می‌نمایند، در خیر و خوبی خواهند بود ولی هنگامی که این وظیفه را ترک کنند، برکات از زندگی آنها رخت بر می‌بندد و بعضی بر بعض دیگر (بدان بر نیکان) مسلّط می‌شوند و دیگر یار و یاوری در آسمان و زمین برای خویش پیدا نمی‌کنند[۱۱].»

و از امام رضا علیه السلام روایت شده که رسول اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند: «زمانی که امّتِ من انجام وظیفه امر به معروف و نهی از منکر را به همدیگر حواله کنند (یعنی هر یک از ادای وظیفه امر به معروف و نهی از منکر شانه خالی کرده و بگوید که این وظیفه را دیگری باید انجام بدهد) باید منتظر حوادث ناگوار و عذاب الهی باشند[۱۲].»

و از امام صادق علیه السلام نقل شده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: «ای مردم همانا خداوند متعال عموم مردم را به سبب ارتکاب گناه توسّط عدّهای خاص عذاب نمی‌کند هرگاه آن عدّه، گناه و منکر را پنهانی مرتکب شوند و عموم از آن آگاه نباشند امّا اگر عدّهای خاصّ آشکارا گناه کنند و عموم مردم در صدد تغییر آن بر نیایند در این صورت، هر دو دسته سزاوار عقوبت و کیفر خداوند متعال هستند[۱۳].»

و در حدیث منقول است که رسول اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند: «خداوند متعال مؤمن ضعیفی را که دین ندارد، دشمن می‌دارد. از آن حضرت پرسیدند: مؤمن ضعیفی که دین ندارد، کیست؟ در پاسخ حضرتش صلّی الله علیه و آله فرمودند: کسی است که نهی از منکر نمی‌کند[۱۴].»

اقسام مردم در رابطه با وظیفه الهی امر به معروف و نهی از منکر

و نقل شده است که امیر المؤمنین علیه السّلام مردم را در رابطه با انجام وظیفه أمر به معروف و نهی از منکر، به چهار دسته تقسیم نموده و فرمودند:

۱. بعضی از افراد منکَر را با دست و زبان و دل خود انکار می‌کنند، این قبیل افراد خصلت‌های خیر و نیکو را به سرحدّ کمال رساندهاند.

۲. بعضی از افراد منکر را با زبان و دل خود انکار می‌کنند ولی در عمل برای جلوگیری از آن اقدامی نمی‌کنند، این نوع اشخاص دو خصلت از خصلتهای خیر را انجام داده ولی یکی از آنها (که فعالیّت عملی برای جلوگیری از منکر است) را ضایع و تباه کردهاند.

۳. بعضی از افراد تنها در دل خود از منکرات بیزارند ولی با زبان و دست خود برای جلوگیری از منکر اقدام نمی‌کنند، این قبیل افراد دو خصلت شرافتمند را ضایع کرده و تنها به یک خصلت اکتفاء می-کنند.

۴. گروهی از افراد در برابر منکرات و گناهانی که می‌بینند بیتفاوت می‌باشند، نه با دل و نه با زبان و نه با دست خویش به جلوگیری از منکر نمی‌پردازند. آنان هر چند در ظاهر به نام انسان‌های زنده، نَفَس می‌کشند ولی در حقیقت، مردگان و اموات هستند. پس از آن منقول است که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: «تمام اعمال نیک و کارهای خوب و جهاد در راه خدا در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر همچون آب دهانی که در دریای ژرف و عمیق انداخته شود، می‌باشد …. [۱۵] ».

امر به معروف و نهی از منکر فریضهای است که اگر با توجّه به شرایط آن، صحیح انجام شود، نسخه شفابخش و داروی دردهای فردی و اجتماعی است امّا اگر به شرایط آن توجّه نشود گاه به جای هدایت و سازندگی، تخریب و گمراهی به بار می‌آورد.

هدف از امر به معروف و نهی از منکر، تصحیح مسیر فرد و جامعه در راه رسیدن به کمال است. کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند چون سوزنبانی است که با تصحیح مسیر، قطار را در رسیدن به مقصد هدایت می‌کند. بدون شک سوزنبان باید مسیرها را بشناسد و مقصدها را بداند تا هر قطاری را به مسیر صحیح هدایت کند. فردی هم که می‌خواهد امر به معروف و نهی از منکر کند باید با احکام و شرایط این فریضه الهی آشنا باشد.