امر به معروف و نهی از منکر - مقاله 4

امر به معروف و نهی از منکر

چکیده

یکی از والاترین و شریفترین واجبات امر به معروف و نهی از منکر است به طوری که خداوند می‌فرماید ( باید از شما امتی باشند که دعوت به خیر نمایند و امر به معروف و نهی از منکر کنند و اینان رستگارانند).
امر به معروف و نهی از منکر دارای آثار متفاوتی است از جمله آنها آثار اجتماعی و فردی است که قبلا توضیح دادیم که هر یک دارای شاخه‌های مختلف است. امر به معروف و نهی از منکر از اصول عملی اسلام و از مهم‌ترین و عظیم‌ترین فرایز دینی در اسلام و فقه اسلامی است.
واژگان کلیدی موضوع :
معروف : کارهای نیک و پسندیده را معروف گویند منکر : کارهای زشت و ناپسند را منکر گویند وحدت اجتماعی : همبستگی بین اعضاء و گروه‌های اسلامی

پیشگفتار

اسلام (قرآن) وروایات همانگونه که فرد فرد مسلمین را نسبت به اعمال و نیات خویش مسئول می‌داند و همواره به تذکر و یادآوری این مسئولیت سنگین می‌پردازد، آحاد مردم را نسبت به اصلاح و فساد جامعه نیز دارای مسئولیت می‌شمارد و همیشه از آنها انتظار دارد علاوه بر اینکه مراقب اعمال و رفتار خود هستند، نسبت به اعمال سایر مردم نیز بی تفاوت نباشند و در هر حال همه را به اعمال پسندیده و نیکو دعوت نمایند و از کارهای زشت و ناپسند باز دارند، با یک نگاه گذرا به سوره والعصر می‌فهمیم که:
بر خلاف گمان انسان که فکر می‌کند هر روز به عمرش افزوده می‌شود، هر روز که می‌گذرد از سرمایه او کاسته می‌شود. به زمان سوگند که انسان همچون یخ هر لحظه در حال آب شدن است پس در برابر هدر رفتن عمر باید چیزی بهتر از عمر بدست آوریم.
آنچه بهتر از عمر ماست، ایمان و اعمال صالح است. ایمان و کار نیک اگر توسعه پیدا نکند،زندگی ارزشی نخواهد داشت. بنابراین باید دیگران را نیز به ایمان و اعمال صالح سفارش و دعوت کنیم. البته پیمودن این راه، مشکلاتی را دربر خواهد داشت؛ ولی به هر حال باید با پشتکار این راه را بپیماییم. برای اجرای امر به معروف و نهی از منکر باید معروف و منکر را شناخت و دانست که چه کاری در محدوده معروف قرار دارد تا امر به آن لازم باشد و چه کاری در محدوده منکر قرار دارد تا نهی از آن واجب باشد. از این رو آنانکه بدون شناخت صحیح مصادیق معروف و منکر، دیگران را امر و نهی کنند، نه تنها ممکن است خدمتی انجام ندهند، بلکه چه بسا باعث گمراهی دیگران نیز شوند.
بدون شناخت مصادیق معروف و منکر آمرین و ناهین در عمل دچار مشکل شده و خود را عاجز خواهند یافت.

مقدمه

دو واژه معروف و منکر از واژه‌های قرآنی و روایی است، آنچه شرع و عقل آن را بپسندد و مورد امضاء و تأیید آنها قرار گیرد، معروف است و آنچه را در دین و خرد تأیید نکنند و از آن نهی نفرت داشته باشند، منکر می‌نامند. قرآن بهترین امت و ملت خود را آن ملتی می‌داند که این دو فرضیه الهی در آن عمل شود، یعنی مردم به معروف‌ها گرایش داشته باشند و دیگران را به سوی آن فرا خوانند و فرهنگ معروف‌ها را بگسترانند و از منکرها نفرت و بیزاری جویند و دیگران را از آنها بازدارند. در فرهنگ دینی این دو واجب جایگاهی بنیادین و اساسی دارند تا آنجا که (( قوام فرائض)) دیگر به شمار آمده‌اند.
یکی از وظایف مهم مسلمانان احیاء این دو فرضیه و گسترش فرهنگ معروف و جلوگیری از منکر و روشهای ناسالم و ناهنجار اجتماعی است.
به دلیل مهم بودن مسئله امر به معروف و نهی از منکر که یک واجب کفایی است در این مقاله سعی شده که علاوه بر معروف، منکر نیز مورد بررسی قرار گیرد چون این دو مکمل یکدیگرند و تا منکری وجود نداشته باشد معروف و کار خوب ارزش چندانی ندارد و امر به معروف راه مقابله با منکر است.

فصل اول

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر از نظر قرآن:
 امر به معروف و نهی از منکر و مهمترین ویژگی جامعه اسلامی است: خداوند می‌فرماید: شما بهترین امتی بودیدکه برای ملت پدید آمدید؛ امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید. آری امت اسلام به عنوان بهترین امت معرفی شده و دلیل آن دو چیز ذکر شده است «امر به معروف و نهی از منکر» و «ایمان به خدا» نکته جالب توجه این است که در این آیه امر به معروف و نهی از منکر رابرایمان به خدا مقدم داشته شد، که نشانه اهمیت و عظمت آن است به تبع این ویژگی برای بهترین امت اسلامی، باید گفت که مهم‌ترین ویژگی جامعه اسلامی همین مسئله است که امر به معروف و نهی از منکر شناخته شود و وجدان‌های بیداری در جامعه پیوسته به آن اهتمام بورزند و لذابه طورخلاصه بایدگفت: امربه معروف و نهی از منکر یکی از اصول عملی اسلام و از مهمترین و عظیم‌ترین فرائض دینی در اسلام و قرآن است.

قرآن کریم و روایات رسیده از رسول گرامی اسلام (ص)با تعبیرهای گوناگون اهمیت این دو فرضیه بزرگ اسلامی را بیان کرده‌اند. رسول خدا می‌فرماید: کسی که امر به معروف و نهی از منکر کند جانشین خداوند در زمین و جانشین رسول خدا و جانشین کتاب خداست. این دو فرضیه از برنامه‌های خداوند و رسولش و قرآن قلمداد شده است و اگر کسی موفق به انجام آن شود به عنوان جانشین خدا و رسولش و قرآن زیر پوشش همین برنامه و در این راستا گام نهاده است. امر به معروف و نهی از منکر و نقش کلیدی آن در قرآن بسیار مورد اشاره قرار گرفته است. خداوند می‌فرماید: مردان و زنان مومن دوستان یکدیگرند، امر به معروف ونهی از منکر می‌کنند، نماز به پا می‌دارند، زکات را ادا می‌کنند، خدا و پیامبر را اطاعت می‌کنند. اینان کسانی هستندکه رحمت الهی شامل حالشان می‌شود.ه مانا خداوند غالب و حکیم است.
در این آیه موضوعاتی به طور علت و معلول و سبب و مسبب، مرتبت با یکدیگر ذکر شده است: لازمه ایمان حقیقی، رابطه و علاقه به سرنوشت یکدیگر است و لازمه این محبت و علاقه، امر به معروف و نهی از منکر است.لازمه امر به معروف و نهی از منکر قیام بندگان به وظیفه عبودیت و خضوع نسبت به پروردگار یعنی نماز و قیام به وظیفه کمک و دستگیری از فقرا یعنی زکات است.
بالاخره لازمه امر به معروف و نهی از منکر اطاعت خداوند و زنده شدن همهٔ دستورات دینی است. در آنجا که «امر به معروف و نهی از منکر» را ترک کنند خشم خداوند به مرحله کمال می‌رسد و خداوند همه رابا عقابش فرا می‌گیرد.پس نیکان در خانه بدان و خرد سالان در خانه بزرگسالان نابود می‌شوند. همانا امر به معروف و نهی از منکر شیوه پیامبران و صالحان است. فریضه بزرگی است که در آن پرتو آن واجبات [دیگر] برپا می‌گردد، راه‌ها امن و تجارت‌ها حلال، حق از دشمنان گرفته می‌شود و امر حکومت تحکیم می‌یابد.
فردی که می‌خواهد این فریضه الهی را انجام دهند، باید :
۱- تمام تلاش و کوشش خود را در راه تذکیه و تهذیب نفس بکار ببرد ۲- به آنچه می‌گویند و یا قصد گفتنش را دارد عمل کند.
۳- در امر و نهی از مسائل و برداشت‌های شخصی اجتناب کنند.
۴- نصیحت گر مردم باشد، عصبانیت و درشت خویی به خرج ندهد.
۵- نسبت به مردم مهربان باشد. ( رحیما بهم)
۶- با آنها با مدارا و رفاقت برخورد کند. ( رفیقا بهم)
۷- با لطف و بیانی نیکو و پسندیده مردم را دعوت کند.
۸- با تفاوت‌های روحی و اخلاقی مردم آشنا باشد و با هر دسته‌ای طبق موقعیت و روحیه اش برخورد کند.
این ویژگی نقش مهمی را در اثر بخشی امر و نهی ایفا می‌کند. روانشناسی جامعه یکی از لوازم امر به معروف و نهی از منکر است. آمر به معروف و ناهی از منکر باید بداند که با جوانان و … چگونه برخوردی داشته باشد و باید بین آنان که گناه را به طور دائم انجام می‌دهند و کسانی که گاهی گناه انجام می‌دهند در امر و نهی تفاوت بگذارد و با هر گروهی براساس مقتضای وضعیت روحی‌اش صحبت کند.
۹- نسبت به نیرنگ‌های نفسانی و حیله‌های شیطان بینا باشد.
۱۰- طمع وچشم داشتی ازدیگران نداشته باشد.
۱۱- در مشکلات امر و نهی شکیبا باشد.
۱۲- در مقابل اذیت‌های مردم مقابله به مثل نکند.
۱۳- ازمردم شکایت نکند.
۱۴- درامرونهی عصبانی نشود.
۱۵- به خاطر خودش بامردم درشت خویی نکند.
۱۶- نیتش رابرای خدا خالص کند.
۱۷- در کارش از خدا مدد بخواهد.
۱۸- به دنبال خشنودی وثواب الهی باشد.
۱۹- اگر حرف او را پذیرفتند از آنها تشکر کند.
۲۰- کارش را به خدا واگذارد.
۲۱- به عیب‌های خودش هم متوجه باشد.
امر به معروف و نهی از منکر از فرایض بزرگ اسلامی است و آثار ارزنده و گسترده‌ای را به دنبال دارد. از این رو کسانی که اقدام به انجام این فریضه الهی اقدام می‌کنند باید خود نیز دارای ویژگی‌های ارزنده‌ای باشندتا کلام و سخن آنها در دیگران اثر بخشد. در قرآن ویژگیهای متعددی برای امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر بیان کرده اندازجمله اینکه: ۱- معروف و منکر را بشناسد و خود عامل به معروف و تارک به منکر باشد. خداوند در توبیخ آمرینی که دیگران راموعظه کرده و از خطاهای خود غافلند می‌فرماید: آیا مردم را به نیکی و خوبی دعوت می‌کنید و خود را فراموش می‌کنید؟ ودرآیه ۲(صف) می‌فرماید: ای مومنان! چرا آنچه را که بدان عمل نمی‌کنید، می‌گویید؟

فصل دوم

شرایط امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن :
امر به معروف و نهی از منکر مانند دیگر واجبات شرایطی دارد که بدون آن شرایط امر و نهی واجب نمی‌شود. تکالیف الهی دارای دو نوع شرط‌اند :
۱- شرایط عمومی : که برای همه تکالیف وجود دارد مانند : بلوغ و عقل ۲- شرایط اختصاصی: که برای هر یک از تکالیف شرایط خاص و جداگانه‌ای وجود دارد که بدون تحقق آن شرایط تکلیف به مرحله تنجزوفعالیت نمی‌رسد، برای امربه معروف ونهی ازمنکرهم شرایط اختصاصی زیرلازم است.
شرط اول: شناخت معروف و منکر؛ یعنی شخص آمر به معروف و ناهی از منکر باید معروف و منکر را بشناسد، تا در انجام وظیفه خود دچار اشتباه نشود.
شرط دوم: استمرار گناه؛ اگر فرد گناه کار بعد از عمل خلاف خود قصد ترک آن عمل را داشته باشد نهی او لازم نیست.
شرط سوم: قدرت به امر و نهی و نبود ضرر؛ اگر آمر به معروف و ناهی از منکر بداند و یا گمان داشته باشد که به واسطه امر و نهی ضرر جانی یا آبرویی به او یا یکی از نزدیکانش(این کلمه هم شامل اقوام… می‌شود و هم شامل دوستان و لذا بهتر است) متوجه خواهد شد امر و نهی واجب نیست بلکه درمواردی که ضرر معتنابه یا هذه عظمی باشد حرام هم می‌شود.
شرط چهارم: احتمال تأثیر، اگرشخص آمریاناهی تشخیص دهدکه گفتار یا رفتار و موعظه او در فرد خاطی اثر گذار نیست شرعاً امر به معروف و نهی ازمنکر بر او واجب نمی‌شود.
از آنجا که فلسفه تشریع امر به معروف و نهی از منکر اصلاح جامعه و قطع ریشه فساد است لازم است اهمیت ( منکر و ضرر ) مورد توجه قرار گیرد.
امر ونهی و زمینه سازی‌های اجتماعی :
امر به معروف و نهی از منکر به زمینه سازی‌های قبلی نیازمند است، یعنی اگر بخواهیم آثار امر به معروف و نهی از منکر را در جامعه مشاهده کنیم، باید مقدمات و وسایل اثر بخش در وصول به آن آثار را فراهم کنیم و امکانات هدایت جامعه را فراهم نماییم. چرا که در غیر این صورت نه تنها آثار مثبت این فریضه الهی در جامعه ظاهر نمی‌شود بلکه روحیه دین گریزی و لجاجت برگناه و خطاکاری بر جامعه حاکم شده و باعث حصول آثارمنفی و کاملاً برعکس در اجتماعی می‌شود.

فصل سوم

شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر اهمیت شیوه‌ها :
پیامبر اکرم ( ص) فرمود: هر که امر به معروف می‌کند، باید شیوه‌اش نیز معروف باشد.
قرآن می‌فرماید: نیکی در این نیست که از بی‌راهه به خانه‌ها وارد شوید، نیکی در این است که از راه آن وارد شوید.
آری، برای هر معروف و منکری برای هر شخصی در هر زمان و منکری شیوه‌ای خاص لازم است که اگر مراعات نشود امکان دارد اثر منفی دهد. و در اینجا بد نیست بعضی از معروف‌ترین شیوه‌ها و ابزاری که در مسیر امر به معروف و نهی از منکر مؤثر است را بررسی کنیم.
۱- شیوه آئینه‌وار:
در روایات ما آمده که المؤمن مرآة المؤمن یعنی از ویژگی‌ها و صفات مؤمن این است که آیینه برادر مؤمن خود باشد.
از این کلام نورانی در ابعاد مختلف تربیتی می‌توان استفاده کرد و از این جمله نکات زیر را در مورد شیوه امر به معروف می‌توانیم استنباط کنیم :
۱- از روی صفا عیب را می‌گوید نه از روی غرض و کینه ۲- زمانی عیب را نشان می‌دهد که خودش گرد و غبار زده نباشد.
۳- مراعات مقام و مدال را نمی‌کند و بین افراد تفاوت قائل نمی‌شود ۴- عیب را بزرگتر از آنچه که هست نشان نمی‌دهد ۵- همراه با نشان دادن عیب نقاط قوت را هم نشان می‌دهد.
۶- عیب را روبرو می‌گوید نه پشت سر ۷- عیب را بی سر و صدا می‌گوید ۸- عیب را در دل نگه نمی‌دارد و همین که از کنارش رد شدی، عیب از صفحه او پاک می‌شود.
۹- آئینه را اگر شکستی، خرده‌های آن هم زشت و زیبا را نشان می‌دهد. و همین طور مومن را اگر شکستی و تحقیر کردی باز دست از حرفش برنمی‌دارد.
۱۰- اگر آئینه عیب من را گفت، باید خودم را اصلاح کنم، نه آنکه آئینه را بشکنم. آری! اگر مسلمانی نهی از منکر کند، شما گناه را از خود دور کنید و به انتقاد کننده اعتراض نکنید.
۲- توجه دادن به کرامت و ارزش انسان:
بر اساس فرموده خدا در قرآن انسان موجودی است که روح خدا در او دمیده شده است.
همچنین براساس آیات کلام الله انسان تنها موجودی است که خدا در آفرینش او خود را ستوده است. ودرمورد این شاهکار خلقت می‌فرماید: در آفرینش، بهترین شکل را به او عطا کرده است و از دید کلام وحی:
ارزش انسان بهشت است و نه کمتر؛ خداوند انواع فضیلت‌ها و کرامت‌ها را به او عطا کرده است. اگر انسان به این کرامت‌ها و مقامات توجه کند، هرگز خود را آلوده به کارهای زشت نخواهد کرد. راستی! چرا عمر ما چراگاه شیطان باشد؟ ما که جانشین خدائیم، چرا با دشمن خدا قرین باشیم! حضرت علی فرمود: کسی که کرامت و ارزش خود را شناخت، دنیا و هوس‌ها نزد او ناچیز می‌شود.
شخص آمر و ناهی با تذکردادن این مطالب به انسان خاطی می‌تواند در مسیر موعظه و ایجاد تغییر در آن شخص موفق باشد.
۳- تلقین :
چه بسیارند افرادی که از انجام معروف هراس دارند و چه بسیارند افرادی که جدا شدن از بعضی از منکرات را برای خود محال می‌پندارند، در صورتی که تلقین صحیح و بیان نمونه‌ها در این زمینه کارگشا خواهد بود و می‌تواند در بسیاری از افراد جامعه مؤثر واقع شود.
۴- استفاده از هنر، شعر و طنز :
نقش هنر در دعوت مردم به فساد و انحراف، بر کسی پوشیده نیست. سامری با هنر مجسمه سازی توانست مردم را منحرف و بنی اسرائیل را گوساله پرست کند. زیبا گویی فصاحت و بلاغت، بهترین اهرم برای جذب مردم است؛ همانگونه که قیافه زیبا و موزون نقش مهمی در تأثیر کلام دارد. در قرآن امر شده است هنگام رفتن به مسجد زینت‌های خود را با خود بردارید. سخن زیبا و مجادله نیکو از سفارش‌های قرآن کریم است. یکی از نام‌های آن احسن القصص است. آری، قصه گویی یک هنر است. و اگر آمرین به معروف و ناهیان از منکر از شیوه‌های شروع هنری استفاده کننده می‌تواند مبلغان خوبی برای دین بوده و باعث ترویج معروف و تقلیل منکر در جامعه گردند.
۵- انصاف در برخورد :
قرآن کریم در نهی از شراب، اول از منافع مالی و مادی آن سخن گفته است و بعد می‌فرماید: «ضررش از نفعش بیشتر است» وهمچنین در برخورد با کافران، منافقان و مشرکان، همواره از عبارت اکثرهم استفاده می‌کند، یعنی همه آنها را نفی نمی‌کند. و این خود درس بزرگی در مسیر انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر است.
۶- امید دادن :
گاهی انسان گناهکار می‌گوید: دیگر از ما گذشته است ما دیگر راه بازگشت نداریم. ما دیگر جهنمی شده‌ایم. اینگونه افراد هرروز به گناه بیشتری آلوده می‌شوند. برای آنها از عفو الهی سخن بگوییم تا گناه آنها را به یأس نکشاند.
۷- تغافل :
گاهی باید انسان خود را به غفلت بزند و تظاهر کند که من متوجه گناه تو نشده‌ام تا از این طریق شخصیت افراد شکسته نشود. قرآن کریم می‌فرماید: برادران یوسف که بعد از ده‌ها سال او را دیدند و نشناختند، به او گفتند: ما قبلا برادری داشتیم به نام یوسف که دزد بود. یوسف خود را به تغافل زد و نگفت که من آن برادر هستم و چرا به من نسبت دزدی می‌دهید.
۸- توجه به ظرفیت افراد :
در قرآن آمده است که خداوند می‌فرماید: با هر کس به اندازه ظرفیت وی سخن بگوییم. و همانطور که قبلاً گفته شد این یکی از نکته‌های کلیدی و رمز موفقیت در مسیر امر و نهی است ۹- کنایه گویی :
خداوند متعال درقرآن به عیسی (ع) می‌فرماید: آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را خدا بگیرید؟! در جای دیگر خداوند پیامبر(ص) را مورد خطاب قرار داده است و می‌فرماید: اگر پدر و مادرت نزد تو به پیری رسیدند تو با آنها درشتی نکن. در حالی که عیسی مردم را به توحید دعوت می‌کرد و پیامبر پدر و مادرش را در کودکی از دست داده بود. و لذا معلوم می‌شود به اصطلاح عرف به در می‌زند که دیوار بشنود که این روش هم واقعاً در بسیاری از زمان‌هاو مکان‌ها مؤثر است.
۱۰- ایجاد محبت :
در بخش مهمی از قرآن خداوند نعمت‌های خود را می‌شمارد تا عشق انسان را نسبت به خود زیاد کند. چرا که «جُبِلت القلوب علی حبّ من أحسن الیها» قرآن که مردم را به عبادت دعوت می‌کند می‌فرماید پروردگار کعبه را پرستش کنید؛ زیرا او شما را از گرسنگی و ترس نجات داد. و لذا در مسیر امر به معروف و نهی از منکر هم می‌توان با قدرت محبت‌های معنوی (محبت خدا و امام زمان(عج) و…) یا با نشان دادن محبت‌های دنیوی (محبت پدر و مادر به فرزند و…) افراد را متوجه خطای خودشان کرده و آنها را هدایت کنیم.
۱۱- تحریک عواطف :
شخصی به مادرش تندی کرد. روز بعد، امام صادق (ع) او را دید و به او فرمود: چرا با مادرت تندی کردی؟ مگر نمی‌دانی که شکم مادرت منزلگاه تو بود؟ شیر مادرت توبود؟ سپس فرمود: پس با او خشن نباش.
۱۲- مخفیانه و مختصر باشید :
در حدیث می‌خوانیم: هر کس برادر دینی خود را مخفیانه موعظه کند او را آراسته کرده، ولی هرکس آشکارا موعظه کند، او را شرمنده کرده است. و در جایی دیگر می‌خوانیم: هرگاه کسی را موعظه می‌کنی خلاصه بگو!
۱۳- نمایاندن الگوها :
معرفی چهره‌های برتر و موفق و تجلیل از آنها، در دعوت مردم به معروف نقش موثری دارد. این که مردم هرسال در عاشورا فریار (یاحسین) سر می‌دهند، زمینه دوری از پذیرش طاغوت‌ها و وفاداری به نظام اسلامی می‌شود. قرآن می‌فرماید: مردم دنیا از همسر فرعون درس بگیرند که چگونه جذب مال و ثروت و مقام و قدرت فرعون نشد. در جای دیگر قرآن می‌فرماید: از حضرت ابراهیم و حضرت محمد(ص) درس بگیرند؛ زیرا این دو بزرگوار اسوه و الگو هستند.
۱۴- تدریج :
همان گونه که شیطان گام به گام انسان را به فساد می‌کشاند، راه اصلاح و امر به معروف نیز باید گام به گام باشد.در قرآن کریم، در مورد تحریم ربا این مراحل به چشم می‌خورد: در اول، قرآن می‌فرماید: آنچه به مال شما از طریق ریا اضافه می‌شود، نزد خدا افزایش نیست. در مرحله دوم، قرآن کریم رباخواری را از عادات زشت یهودیان می‌شمارد. در مرحله سوم، قرآن، انسان را از ربای زیاد و مضاعف نهی می‌کند. در مرحله چهارم، قرآن،ربا گرفتن را به منزله جنگ با خدا می‌داند.
۱۵- تکرار :
چون برنامه اسلام آموزش نیست، بلکه تربیت هم هست، لذا اوامر و نواهی باید تکرار شود. برای هر غفلت، یک تکرار لازم است. شما در نماز ده‌ها بار جمله ( الله اکبر ) را در رکوع و سجود و قیام تکرار می‌کنید. یاد خدا غذای روح است و باید همچون غذای جسم تکرار شود.
۱۶- مماشات :
حضرت ابراهیم(ع) برای نهی از بزرگ‌ترین فکر (شرک) از راه مماشات وارد رشد و گام به گام به انتقادات خوداضافه کرد. بار اول فرمود: خورشید غروب می‌کند و من غروب شدن را دوست ندارم. بار دوم فرمود: ماه پرستی انحراف است و خدا من را گرفتار آن نکند. بار سوم فرمود: من بیزارم از هر چیزی که شما شریک خدا می‌دانید.
۱۷- حکمت، موعظه، جدال نیکو :
قرآن کریم به پیامبر عزیز می‌فرماید: از طریق حکمت و منطق یا موعظه و نصیحت و یا جدال نیکو مردم را به راه خدا دعوت کن! در امر به معروف و نهی از منکر باید روی مسائلی تکیه کرد که قابل خدشه نباشد. به سخنان محکمی که مورد قبول همه است، حکمت گفته می‌شود. منظور از موعظه حسنه، موعظه‌ای است که براساس محبت و با بیان نیکو باشد و در مکان و زمان مناسب با شیوه‌های صحیح انجام شود. و منظور از مجادله نیکو نیز پذیرفتن نقاط قوت دیگران و استدلال و مقابله به مثل در شیوه‌هاست.
۱۸- خشکاندن ریشه مفاسد :
قرآن می‌فرماید: «سوء فلن نبریدو تجسس نکنید»؛ زیرا سوء فلن، سرچشمه تجسس و تجسس سرچشمه غیبت می‌شود. اگر قرآن، زنان را از پایکوبی و یا گفتار همراه با ناز و کرشمه و تحریک آمیز نهی می‌کند، به خاطر خشکاندن سرچشمهٔ گناه است. در مسائل سیاسی و اجتماعی نیز برای اصلاح دولت‌ها باید دولتمردان اصلاح شوند و برای اصلاح نسل نو، باید خانواده‌ها اصلاح شوند. قرآن کریم می‌فرماید: با رهبران کفر مبارزه کنید.
۱۹- احترام به ارزش‌های دیگران :
قرآن کریم، به تورات و انجیل و انبیای گذشته احترام می‌گذارد و مراکز عبادت سایر ادیان را محترم می‌شمارد؛ حتی برای حفظ آن، دفاع را لازم می‌داند. در سفارش‌های اسلامی نیز آمده: «بزرگان هر قوم را احترام کنید!» و لذا در بحث امر به معروف و نهی ازمنکر هم از برخوردهای تند در مقابل مقدسان انسان‌های خطاکار باید پرهیز کنیم.
۲۰- تنگ کردن زمینه منکر با انجام معروف :
قرآن می‌فرماید: «راه جلوگیری از فحشا و منکر انجام معروفی چون نماز است». هنگامی که خداوند می‌خواهد حضرت آدم را از خوردن غذایی منع کند ابتدا اجازه بهره برداری از غذاهای دیگر را به او می‌دهد و می‌فرماید: «از هر غذایی در بهشت استفاده کن، ولی از این غذا استفاده نکن». تفریح و ورزش معروف‌هایی است که جلوی بسیاری از مفاسد، امراض و منکرات را می‌گیرد. زهد و عدالت مسئولان مملکتی، از معروف‌هایی است که می‌تواند جلو بزرگترین منکرات را که بدبینی به حکومت اسلامی است بگیرد.
۲۱- توجه به زمان :
در حدیث می‌خوانیم به هنگام خشم و غضب کسی را ادب نکنید زیرا در معرض افراط هستید.
۲۲- اعراض :
قرآن می‌فرماید: «هرگاه کسانی را دیدی که در آیات ما به یاوه نشسته‌اند، پس به عنوان اعتراض، مجلس آنان را ترک کن! یا مسیر حرف را تغییر بده! و اگر شیطان تو را به فراموشی انداخت، تا متوجه شدی جلسه را ترک کن و با ستمگران منشین».
در حدیث می‌خوانیم: «سزاوار نیست که مومن در مجلس گناهی که نمی‌تواند آن را تغییر دهد، بنشیند». پیامبر (ص) می‌فرماید: گناه کاران را با قیافه عبوس ملاقات کنید.

فصل چهارم

قرآن و امر به معروف :
همانطور که گذشت از ارکان مهم امر به معروف و نهی از منکر شناخت معروف‌ها و منکرات است که در این زمینه هیچ ملاک و معیاری بهتر از قرآن نیست و لذا در ادامه مطالب به بعضی معروف‌ها که قرآن صراحتاً یا با اشاره آنها را بیان فرموده می‌پردازیم.
۱- اقامه نماز :
چنانکه قرآن مجید در آغاز سوره بقره می‌فرماید: پرهیزکاران به غیب ایمان دارند و نماز را برپامی‌دارند. خداوند حضرت موسی را به انجام این معروف بزرگ فرمان می‌دهد و می‌فرماید: ای موسی! نماز را به پا دار تا یاد من در تو زنده شود. هر مسلمانی نیز وظیفه دارد علاوه برآنکه خود نماز می‌خواند دیگران را نیز به نماز سفارش کند، دوستان، همکاران، فرزندان و همسر خود را چرا که فرهنگ نماز و نمازگزاری خود باعث کم شدن و نابودی فساد و منکرات است(ان الصلوة تنهی عن الفحشاء والمنکر)
۲- توجه به تمام خوبی‌ها :
در تمام قرآن هر جا نامی از نماز آمده است، زکات نیز ذکر شده است تا مومنان گمان نکنند با ادای نماز تکلیفشان تمام می‌شود. قرآن از زبان اهل دوزخ چنین بیان می‌کند که می‌گویند: ما دیگران را به اطعام مستمندان تشویق نمی‌کردیم.
۳- احسان و نیکوکاری :
مورد واجب آن، احسان به والدین است که قرآن می‌فرماید به والدین خود احسان کنید.
۴- اصلاح ذات البین :
خداوند مومنان را به این امر سفارش نموده و می‌فرماید: البته قرآن برای پیشگیری از بروز چنین اختلاف‌هایی همواره مومنان را به عفو و گذشت از یکدیگر سفارش نموده و می‌فرماید: چرا خودتان از یکدیگر نمی‌گذرید.
۵- عدالت ورزی :
خداوند می‌فرماید: نه تنها به دیگران ظلم نکنید، بلکه زیر بار ظلم دیگران هم نروید.
۶- ازدواج و تشکیل خانواده :
نه تنها پدر و مادر بلکه مسئولان جامعه نیز در این امر مسئولیت دارند و هر کس بتواند در این راه قدمی بردارد باید اقدام کند.
۷- حیا و عفت :
خداوند به پیامبرش امر می‌کند به دختران و زنان مومن بگو که ازدواج کنند و با ناز راه نروند و زینت‌های خود را برای مردان نامحرم آشکار نکنند. همچنین مردان مومن را فرمان می‌دهد که نگاه خود راغ به زنان نامحرم کوتاه کنند و از چشم چرانی بپرهیزند.
۸- صبر و استقامت :
در سوره والعصر، صبر و استقامت از ویژگی‌های مومنان شمرده می‌شود.

فصل پنجم

آثار امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن ۱- آثار اجتماعی :
امر به معروف و نهی از منکر پدیده‌ای اجتماعی می‌باشد و ارزنده‌ترین آثار آن در اجتماع نمود پیدا می‌کند از آن جمله :
الف - اجرای احکام اسلامی :
امر به معروف و نهی از منکر به عنوان اصل نظارت عمومی یا ضمانت اجرایی قوانین اسلامی مطرح می‌باشد، بدین معنی که خداوند حکیم برای پیاده شدن قوانین حیات بخش اسلام، علاوه بر همه پیش بینی‌هایی که نمود، نظارت بر حسن اجرای آن را به عهده فرد فرد جامعه اسلامی، از هر قشری نهاده است. بر این اساس، هرمسلمانی با امر به معروف و نهی از منکر به اجرای صحیح احکام اسلام کمک کرده و در واقع یک نیروی اجرایی و ناظر جدی آن محسوب می‌شود.
ب- عدالت اجتماعی :
نظارت عمومی بر حسن اجرای احکام عدالت گستر اسلام، زمینه فراگیر عدالت اجتماعی را فراهم می‌سازد و ضمن تعدیل ثروت‌های جامعه، زندگی عادلانه‌ای برای اقشار مختلف مردم فراهم ساخت.
ج- سازندگی :
با پیاده شدن اصل مهم «امر به معروف ونهی از منکر» هریک از شهروندان جامعه اسلامی یکدیگر را به کار و تلاش و سازندگی ترغیب می‌نمایند و در نتیجه بندهای اسارت و وابستگی یکی پس از دیگری گسسته خواهد شد و مملکت اسلامی، علاوه بر حیات معنوی، آباد و پر نشاط خواهد شد.
د- استواری نظام اسلامی :
اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه رواج یابد، کمک شایانی به استحکام نظام اسلامی خواهدکرد، بدین معنی که کارگزاران و دولت مردان حکومتی در برابر اعمال مردم،احساس مسئولیت کرده تلاش خواهند کرد که آنان را به اجرای احکام الهی وادار نموده از هرگونه سستی کجی باز دارند و باح سن اجرای قوانین و بخشنامه‌های اسلامی در حوزه مسئولیت خویش، زیردستان و ارباب رجوع را نیز بدان سمت سوق دهند. ازسوی دیگر مردم نیز بر عملکرد دولت نظارتی مستمرخواهند داشت و کارهای هر یک از مسئولین را زیرذره بین قرار خواهند داد.
ه- امنیت :
هر جامعه‌ای برای پویایی خود نیاز به آرامش و امنیت از جانب دشمنان داخلی و خارجی خویش دارد. یکی از آثار امر به معروف و نهی از منکر تأمین امنیت مرزها و راه‌ها از دشمنان درونی و برونی است.
و- خیر و سلامتی :
سلامتی جامعه و فراوانی خیر و برکت ششمین اثر امر به معروف و نهی از منکر است.
ز- قدرتمندی مومنان :
تثبیت اصل «امر به معروف و نهی از منکر» تشکیل خود جوش هسته‌های حزب الله را در پی دارد و هر مسلمانی در هر نقطه‌ای از مملکت سعی می‌کند به آن بپیوندد و روی عرق دینی خویش به نحوی در پیاده کردن قوانین روح بخش اسلام سهیم گردد.
ح- تضعیف جبههٔ نفاق :
از نخستین سال‌های تشکیل حکومت اسلامی، جریان نفاق درصدد تهی کردن جامعه اسلامی از ایمان بوده است تا از این راه به اهداف شوم و شیطانی خویش دست یابد از این رو یکی ار ویژگی‌های نامیمون منافقین «امر به معروف و نهی از منکر» است که در قرآن به آن تصریح شده است. «مردان و زنان منافق» برخی از برخی دیگرند، که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و مشت‌های خویش را گره می‌زنند.
ط- پاکیزگی کسب وکار :
با امر به معروف و نهی از منکر راه‌های صحیح کسب و تجارت و پیشرفت صنعت هموار گشته و هر کسی در خود استعداد خویش به امرار و معاش می‌پردازد و از طرفی گران‌فروشی و اختلاس و… کسب و درآمد مردم حلال می‌گردد.
ی- مصلحت عمومی جامعه و طرد نا اهلان از پست‌های کلیدی خداوند امر به معروف و نهی از منکر را برای مصلحت عامه مردم و نهی ازمنکر را برای طرد سفیهان واجب کرده است.
۲- آثار فردی :
آنچه بیان شد قسمتی از برکات و فوایدی بود که در سایه امر به معروف و نهی از منکر نصیب جامعه اسلامی می‌شود که بدون تردید آمرین به معروف و ناهین از منکر نیز از آن بهره مند خواهد شد، علاوه بر آن از پاداش ویژه‌ای در دنیا و آخرت برخوردار می‌شوند.
الف - دنیوی :
۱- سلامتی دین و دنیا : آمرین به معروف و ناهیان از منکر با اقدام به چنین کاری از سلامتی دین و دنیا برخوردار می‌شوند.
۲- نصرت الهی: کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند از ماموران الهی محسوب می‌شود که بدون تردید، خداوند نیروهای خویش را یاری می‌کند.
۳- کم نشدن عمر و روزی : امر به معروف و نهی از منکر باعث طول عمر می‌شود.
۴- نجات از بلاها: آمرین به معروف و ناهین از منکر از عذاب و بلاهایی که احیانا گریبان‌گیر گنه کاران و فاسدان می‌شود در امان خواهد بود.
ب- اخروی :
۱- خشنودی خدا: بدیهی است که هر کس چنین عبادت بزرگی را انجام دهد خداوند از او خشنود می‌گردد.
۲- فلاح و رستگاری: بی شک آمر به معروف و ناهی از منکر که خالصانه و صادقانه طالب نیکی‌هاست و از گناه و پلیدی تنفر دارد تلاش می‌کند خود نیز مانند دیگران عامل به معروف و خود دار از منکر باشد.
۳- ثواب فراوان: سومین پاداشی که آمرین به معروف و ناهیان از منکر می‌برند ثواب زیاد و اجری عظیم است.
۴- رهایی از دوزخ: همه مردم به جز معصومین کم و بیش مرتکب گناه می‌شوند با این وصف در صورت جدیت در امر به معروف و نهی از منکر، خداوند آنان را از دوزخ رهایی می‌بخشد.
۵- بهشت برین: سر انجام امر به معروف و نهی از منکر از درب مخصوص صاحبش را وارد بهشت می‌سازد و به زندگی زیبای آن سرا نائل خواهد کرد.

منابع و مأخذ

قرارگاه مرکزی سید الشهدا، امر به معروف و نهی از منکر
معاونت آموزش نیروی مقاومت بسیج، مرکز پشتیبانی و فن آوری آموزشی، پاییز ۱۳۸۱
قرائتی، محسن، ده درس پیرامون امر به معروف و نهی از منکر.
مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ نهم، ۱۳۸۶
مطهری، حسین، دانستنی‌های انسان ( ۱ )، استاد مطهری افق، اول ۱۳۸۶
یعقوبی، ابوالقاسم، سیری در سیره اخلاقی امام حسین، انتشارات دار الفکر، قدس قم، اول زمستان ۱۳۸۵
مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، امر به معروف و نهی از منکر، نیروی مقاومت بسیج سپاه، دوم ۱۳۷۲
خمینی، روح الله، امر به معروف و نهی از منکر تبیان، موسسه چاپ و نشر عروج، چاپ پنجم ۱۳۷۹

پانویس

منبع: راه بهشت - تاریخ برداشت:20-3-95

بازگشت به مقالات