امر به معروف و نهی از منکر یا...

امر به معروف و نهی از منکر یا...

نویسنده: هادی دوست محمدی
مجله مکتب اسلام، شماره ۸

امر به معروف و نهی از منکر یا نظارت همگانی

بر هیچ کس پوشیده نیست که وجوب این قانون حیاتبخش، از ضروریات و مسلمات آئین اسلام و از طریق کتاب «قرآن، سنت، عقل و اجماع » ثابت می‌باشد تا آنجا که در برخی از مذاهب اسلامی، آن را از اصول دین شمرده‌اندو بیشتر از آن که در کتب فقهی، اخلاقی و اجتماعی مطرح شده، در کتب «کلامی» مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است.
آیات و روایات و نصوص مصرحه بر وجوب، در حدی از کثرت و شمول است که بحث پیرامون آن از گنجایش این مقال خارج است .
در کتب فقه و حدیث، بیشتر در کیفیت وجوب، شرائط و مراتب بحث شده است که محققان ارجمند مطلع بوده مراجعه نیز خواهند کرد.
اما کیفیت وجوب، در نظام حکومتی اسلام که با عنایات الهی، امروز در اختیارمسلمانان ایران قرار گرفته و هم اکنون رسول رسولان و پیام آور پیام آوران شده، امام و پیشوای حق جویان و حق طلبان گشته‌ایم چگونه است؟

خلافت مومنان و صالحان

خدای متعال وعده داده است که مومنان و صالحان، وارثان زمین و حاکمان قدرتمند و خلیفه او خواهند بود که نتیجه و عکس العمل طبیعی ایمان و عمل صالح، به دست آوردن تمکن وقدرت و ریاست و خلافت معرفی شده است:
(وعد الله الذین آمنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض کما استخلف الذین من قبلهم و لیمکنن لهم دینهم الذی ارتضی لهم و لیبدلنهم من بعد خوفه امنا) .
«به کسانی از شما که مومن بوده عمل صالح انجام داده‌اند، خدا وعده داده است که آنان را جانشین و خلیفه خود و وارثان زمین گرداند، همچنان که پیشینیان آنان را خلیفه قرار داد و دینشان را که برای آنان پسندیده و انتخاب کرده است، بی‌تردید به نفع آنان تمکن و قدرت خواهد بخشید و ترس و خوفشان را به امن و آرامش مبدل خواهد ساخت و...».
آنگاه در ادامه آیه شریفه حقیقتی را خاطرنشان می‌فرماید که برای هر انسان مسلمانی قابل تعمق و توجه ویژه و بخصوص برای مسوولان نظام و حکومت اسلامی ومومنان و صالحان، اخطاری تکان دهنده و جدی است. آنجا که می‌فرماید‌:
(...یعبدوننی و لا یشرکون بی شیئا و من کفر بعد ذلک فاولئک هم الفاسقون) .
«...آنان مرا پرستش می‌کنند و بر من شریک و انبازی قائل نمی‌شوند و هرکس پس از این کفر ورزد، پس آنان افرادی فاسق و تبه کارند».
و در مورد دیگری می‌فرماید:
(الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلاة و آتوا الزکاة و امروا بالمعروف ونهوا عن المنکر و لله عاقبة الامور).
«مومنان و صالحاانی که مظلوم گشته و برخی از آنان کشته شده از خانه ودیارشان اخراج شده بودند و خدا از آنان دفاع نمود و یاریشان کرد کسانی هستندکه اگر قدرت و مکنت در روی زمین به آنان بدهیم، قیام به نماز کنند(نماز را برپادارند) و به اتیان و پرداخت زکات و مالیات اسلامی اقدام کنند و امر به معروف و نهی از منکر را احیاء نمایند و سرانجام همه امور برای خدا است».
در هر دو آیه کریمه به واژه «مکنت» و قدرت تصریح گشته و در هر دو مورد، شکرانه این قدرت را توجه بیشتر به خدای متعال و عبادت او دانسته و کفران این نعمت بزرگ را موجب فسق و تبهکاری معرفی کرده است و در آیه دوم توجه و عبادت خدا را در اقامه و احیای نماز، زکات و امر به معروف و نهی از منکر، خلاصه و مشخص نموده است.
رسول اکرم(ص) می‌فرمایند:
«من امر بالمعروف و نهی عن المنکر فهو خليفة الله فی ارضه و خليفة رسوله و خليفة کتابه » .
«کسی که امر به معروف و نهی از منکر کند، پس او خلیفه خدا در زمین و خلیفه رسول خدا و خلیفه کتاب خدا است».
== قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران == خوشبختانه در اصل هفتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (که نتیجه عمل صالح مومنان و صالحان و ایثار و فداکاری شاهدان و شهیدان است) به این جهت توجه ویژه و تاکید و تصریح گشته است.
«در جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه‌ای است همگانی و متفاوت بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت، شرائط و حدود و کیفیت آن را قانون تعیین می‌کند».
(والمومنون بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر) .

از وظائف دولت اسلامی

با توجه به نکات فوق و اصل هفتم از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، لازم به یادآوری است که نظام اسلامی باید وزارتخانه، سازمان، مرکز وگروهی را با هر نام مناسب تشکیل دهد که وظیفه این گروه، همان اجرای صحیح قانون زندگی ساز امر به معروف و نهی از منکر باشد که وجوب انجام این وظیفه، کاملا ازکتاب و سنت معلوم و خود پشتوانه‌ای محکم و شکست ناپذیر برای قدرتمندی نظام و برای حفظ مصالح آحاد مردم و جامعه انسانی اسلامی است.
خدای متعال، پس از آن که دستور اکید می‌فرماید بر این که وحدت و برادری و اتحاد در پرتو توحید را مستحکم سازید و همواره از تفرق و پراکندگی دوری جوئید و با این که قبلا متفرق و دشمنان یکدیگر بودید، امروز با نعمت اسلام قدر نعمت اخوت و وحدت را بدانید می‌افزاید:
(ولتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر واولئک هم المفلحون) .
«و باید از میان شما گروهی و امتی باشند که به خیر و نیکی دعوت نمایند، وامر به معروف و نهی از منکر کنند و اینان همان رستگارانند».
بر هر دانشمند آگاه به معارف قرآنی پوشیده نیست که این آیه کریمه با صراحت تمام و بدون استعاره و کنایه و بدون نیاز به تاویل و تفسیر، امر می‌فرماید که «باید» گروه و امتی باشند امر به معروف و نهی از منکر نمایند. و هیچ مطلب وسخن دیگری نمی‌تواند توجیه دیگری بنماید و کسی نمی‌تواند معنای دیگری از آن ادعاکند، بنابراین تشکیل چنین گروهی بر مسلمانان واجب است بخصوص نظامی مانند جمهوری اسلامی ایران که با الطاف خاص الهی حکومتی اسلامی دارد و بنیانگذار عظیم و فقیدش تاکید کرده است که جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد و امروز رهبرمعظم انقلاب و مسوولان محترم نظام، آرمان و ایده‌ای جز تعقیب اهداف الهی اسلام وپیاده کردن تمام ابعاد اسلام را ندارند. و خون پاک شهیدان جز برای این منظور جاری نگشته و فرزندان رشید و عزیز اسلام و برادران و خواهران افتخارآفرین ایران، آرزوئی جز این نداشته و ندارند. خدای متعال در آیه ۱۴ سوره یونس می‌فرمایند: (ثم جعلناکم خلائف فی الارض من بعدهم لننظر کیف تعملون) «ما شما را خلفای زمین قراردادیم تا ببینیم چگونه عمل می‌کنید؟».
== واجب عینی و واجب کفائی == با عنایت به این که از برخی از آیات کریمه قرآنی و روایات و نصوص معصومین علیهم السلام وجوب عینی امر به معروف و نهی از منکر، استفاده می‌شود وبر فرد فرد مسلمانان واجب است، چگونه ما به ضرورت و وجوب تشکیل گروه امر به معروف و نهی از منکر تاکید می‌کنیم؟ در صورتی که از هیچ فرد مسلمان ساقط نمی‌شود.
چند آیه بعد از این آیه در سوره آل عمران می‌خوانیم: (کنتم خیر امة اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر) «شما برترین و بهترین امتی هستید که به نفع و صلاح مردم برانگیخته شدید. امر به معروف می‌کنید و نهی از منکر می‌نمائید».
و روایات بسیاری که مضمونشان چنین است: «امر به معروف و نهی از منکر نمائید و یا آماده بلا و هلاکت باشید که در این صورت اشرار مردم بر شما مسلط خواهد شد و هرچه دعا کنید مستجاب نخواهد گشت». این گونه روایات و آیات قرآن که اصولا دلیل داشتن ایمان را اجرای این قانون دانسته‌اند، می‌رسانند که بر همه مسلمانان واجب است ولی از آیه مورد بحث ما استفاده می‌شود که بر امت و گروه خاصی واجب می‌باشد؟

اجرای یک واجب به دو صورت

بدیهی است که در مورد اصل وجوب، بحثی نیست اما علاوه بر این که آیات و روایات عموما موید وجوب اجرای این حکم به صورت گروهی نیزهستند و تضادی با آن ندارند می‌رسانند که: بر همه مسلمانان فرض است که این حکم را رعایت و اجرا نمایند و با وجود شرائط که در جای خود مشخص است، نمی‌توانند از زیر بار مسوولیت شانه خالی کنند و بر فرد فرد مسلمانان لازم است اما این نوع واجب، مانع آن نیست که به صورت دیگری نیز باشد، برای اهمیت این قانون و ارزش حیاتی که برای جامعه بشری دربر دارد، قرآن مجید راه های مختلفی را برای حسن اجرای آن پیشنهاد داده و مقرر کرده است که مسلمانان بتوانند به طور کامل آن را اجرا نمایند.
نظر به این که ممکن است در بعضی از موارد، اجرای آن با تک تک افراد، ممکن نباشد و به قدرت و توان بیشتر و تشکل و سازماندهی منظم‌تری نیاز باشد، دستورداده است که باید گروهی واجد شرائط، این وظیفه را بر عهده داشته باشند تا هیچ گونه ضعف و نقیصه‌ای به وجود نیاید و مصالح مردم به خطر نیفتد و مفاسد درجامعه ریشه ندواند و احکام الهی از پشتوانه محکمی برخوردار باشد.

پانویس

بازگشت به مقالات