امر به معروف و نهی از منکر کارسازترین مدل تعامل اجتماعی
نویسنده: توفیقیان، علی.
شاهد یاران؛ بهمن و اسفند ۱۳۹۱ - شماره های ۸۸ و ۸۹ (۳ صفحه - از ۴۴ تا ۴۶)
۱) نامگذاری هفته اول ماه محرمالحرام بهعنوان هفته امربهمعروف و نهی از منکر، یک نامگذاری بامسما و دارای آثار ماندگاری در عرصه اجتماعی است. چراکه این اقدام فیالواقع از این حقیقت ناشی میشود که در تفکر شیعی، قیام عاشورا و نهضت خونین حسینی با دو فریضه امربهمعروف و نهی از منکر بهگونهای عجین شده که هرکدام دیگری را در اذهان تداعی میکند. امربهمعروف و نهی از منکر روش پیامبران و شیوه صالحان و فریضه بزرگ الهی است که سایر فرایض بهوسیله آن به پا داشته میشود و در پرتو آن راهها امن، کسبها حلال، حقوق افراد تأمین و زمینها آباد میگردد، از دشمنان انتقام گرفته میشود و کارها در مسیر صحیح قرار میگیرد. هدف خلقت در میدان به کمال در سایهسار عبودیت و خروج از نردبان معرفت در راستای لقای خالق هستی است. اما این طریق بدان معنا نیست که خداوند سبحان رفع موانع و هموار ساختن راه بندگان به سوی را وظیفه سالکان طریق حق بر شمارد.
۲) امربهمعروف و نهی از منکر از زاویه دیگر ارزشمندی خود را به ظهور میرساند. آنجا که وجوب، دیگر شرایط خاص خود را داراست. بلوغ استطاعت، تعصب، توانایی. اما امربهمعروف و نهی از منکر نه محصور در مکانی خاص است و نه در زمان خاص و در اجرای آن سن و استطاعت شرط نیست. نه فقر، نه سن، نه مریضی، هیچیک او را به تعطیلی نمی کشاند و قضاشدنی نیست. شاید اهمیت امر به معروف و نهی از منکر بدان جهت است که منکر هر روز با هیئت و شکلی خاص با لباس نو، در کلام و سخنی بدیع جلوه می کند. تأکید به امر به معروف براین اساس است که منکری معروف جلوه می کند. از این رو آمربه معروف، تکرار نیست، دور نگه داشتن معروف از هرگونه تحریف و تصحیف است. معروف و منکر هر یک نسبت به مخاطب خود درجات و شدت و ضعف دارد همان گونه که معروف به انواع فردی و اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و اقتصادی تقسیم می شود و منکر نیز به فردی و اجتماعی و تقسیم شدنی است.
۳) بی شک کارآمدی هر نهاد اجتماعی و هر نهاد دینی به این مسئله منوط است که به نهادی قانونمند تبدیل شود. بحث قانون در مورد امر به معروف و نهی از منکر اولین سابقه اش به بعد از انقلاب اسلامی هنگام تدوین قانون اساسی برمی گردد، اصل هشتم قانون اساسی نهاد جدیدی تأسیس کرد که در تاریخ کشور - در بعد قانونگذاری بیسابقه است این اصل مقرر کرد که در جمهوری اسلامی ایران - دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر - وظیفه ای است همگانی و متقابل بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به ما دولت. تعیین کیفیت امر به معروف و نهی از منکر در این اصل معنی اینکه سازمان و نهادی متکفل این دو فریضه بشود. در بین قوانین موجود در کشور جز این اصل قانون اساسی هیج بحث تصریح شده ای راجع به نهاد متولی این دو فریضه وجود ندارد که لازم است برای آن چاره اندیشی شود.
۴) در نهضت امام حسین (ع) و قیام عاشورا عوامل و متعددی دخالت داشته است که مهمترین آنها اقامه دو فریضه امر به معروف و نهی از منکر می باشد. یعنی اگر مردم کوفه امام حسین (ع) را به کوفه دعوت نمی کردند و با یزید به بیت امام با خود اصرار نمی کردند، با امام حسین (ع) نهضت و قیام خود را دنبال می کردند. امام حسین (ع) برای اجرای آمربه معروف و نهی از منکر قیام کرد. این نسی کلام خود امام است: «إنی لم أخرج أشرا ولا بطرا ولا لذا ولا ظالما و إنما خرج لطلب الأصلاح فی أمه جدی صلی الله علیه وآله وسلم أرید أمر بالمعروف والنهی عن المنکر و أسیر بسیرة جدی و ابی علی بن ابیطالب (مقتل خوارزمی ۱/۱۸۸)
امام حسین (ع) یک شخص مصلح بود، روح اصلاح و امر به معروف و نهی از منکر تا لحظه آخر در وجود ایشان منجلی بود. به قول خودش امر به معروف و نهی از منکر جزء خون و جانش شده بود و امکان نداشت از حسین (ع) جدا شود، بنابراین عنصر امربه معروف و نهی از منکر به عنوان یک اصل مستقل و یک عامل اساسی در نهضت امام حسین (ع) مطرح است.
برای درک بهتر هدف امام حسین (ع) در اجرا و احیای عصر امر به معروف و نهی از منکر باید به شرایط و اوضاع و احوال آن دوران اشاره شود. شرایط با توجه به سخن امام حسین (ع) در اصلاح امت جدش به نظر می رسد که به گونه ای جامعه از اسلام راستین فاصله گرفته بود که صرفاً از اسلام جز نام چیز دیگری باقی نمانده بود و لع علی (ع) بر روی منابر به عنوان یک عمل عادی محسوب می شد.
در این شرایط بود که امام حسین ندا در می دهد که اگر دین اسلام و دین جدم جز با کشته شدن من برپا نمی ماند پس از شمشیرها مرا دریابید. در حالی که واج بیش از حد منکرات در عصر امویان، احیای سنن و ارزش های جاهلی، مهجور ماندن اسلام و در یک کلام استحاله دین رسول خدا به دست خاندان اموی عامل و زمینه ساز شکل گیری نهضت عاشورا بود.
امام حسین با هدف و انگیزه اصلاح امت و امر به معروف و نهی از منکر و زنده نگه داشتن و پاسداری از سیره رسول الله برای مقابله با ستم و استبداد یزید بپا خاست.
بر این اساس ماهیت نهضت عاشورا احیای سیره و خط مشی امام حسین علیه السلام برای تحقق دین و اصلاح امت، شهادت بود، چرا که خون امام و یارانش استمرار و تداوم و بقای اسلام را موجب گردید. آثار انقلاب بزرگ امام حسین فقط محدود به زمین کربلا و روز عاشورا نشد بلکه اسوه و الگویی برای تمام حرکت های حق طلبانه در تمام أعصار برای تمام نسل ها گردیده و عذر و بهانه را از همه ساقط نمود. امام حسین نه فقط قیام کرد بلکه چگونه رفتن و زیستن را نیز آموخت.
نهضت مردم انقلابی و مسلمان ایران نیز در شرایطی آغاز شد که زمینه های تزلزل در ساختار نظام سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی فراهم گردیده بود.
۵) حرکت سید الشهدا یک اقدام کاملاً سیاسی بود که حضرت شرعاً خود را مکلف به آن می دانست. هدف نهایی و فلسفه وجود این قیام تلاش برای تشکیل حکومت اسلامی بود و فهم این فلسفه و درک که علل قیام دور از دسترس و خارج از توان ما نیست.
این حرکت یک اقدام کاملاً انتخاب و به تشخیص خود امام بود و عملاً راه برای سازش با دشمن برای او باز بود. سید الشهدا در هر حال خود را پیروز می دانست چرا که ملاک پیروزی انجام تکلیف، مبارزه با ظلم و تلاش برای بر پایی حکومت عدل بود.
۶) سه دلیل عدم شناخت معروف ها و منکرها در جامعه مثلاً تا وقتی از امر به معروف و نهی از منکر سخن به میان می آید بیشتر ذهن ها به سمت این منظر می رود که باید نسبت به افرادی که شئون اسلامی را در اماکن عمومی به رعایت نمی کنند واکنش نشان داد. واقعیت این است که باید افکار عمومی و جامعه دینی و اخلاقیمان را نسبت به تمام مظاهر معروف و منکر آشنا سازیم و حقیقت و حقانیت این دو فریضه الهی را به نحوی مؤثر به همگان آموزش دهیم. در این بین ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر مهمترین کارکردش باید حول این مسئله مختصر شود که به نسل های جوان و سایر مؤمنین و مومنات تفهیم نمیاد که سیمای امر به معروف و نهی از منکر چیزی جز تعهد و علاقه اشخاص به سلامت جامعه نیست.
بدیهی است که هدف والای سلامت جامعه تحقق نمی یابد مگر با اقدام هدفمند، سنجیده منطقی و منطبق حقایق شریعت اسلام.
فریضه امر به معروف نه به دنبال خشونت و رزی است و نه خواهان تذکری است که موجب رنجش خاطر و کینهورزی افراد نسبت به یکدیگر شود. امر به معروف و نهی از منکر نشانه عشق انسان به همنوع است. واضح است که عشق، خشونت و زد و خورد و قتل و جرح، بر نمی دارد.
بنابراین همه موظفند حقیقت شرعی و مطلوب این دو زمینه را با فرهنگسازی و جریانسازی بر جامعه منتقل کنند. واقعیت آن است که امر به معرف سبب دلگرمی و تقویت افراد کم اراده میشود و در برابر نهی از منکر جبران کننده کمبود تقوای برخی از افراد جامعه است.
امر به معروف حافظ مرزها و افراد است و نشانه غیرت دینی و احساس مسئولیت و مشکلات مردم را مشکلات خویش دانستن است. امر به معروف و نهی از منکر نوعی قرنطینه روحی در برابر عیب ها و گناهان سرایت کننده است. امر به معروف و نهی از منکر نوع انضباط اجتماعی است یعنی محدود به تمایلات اشخاص در برابر مصالح جامعه با منکراتی چون غیبت کردن تا دروغ پردازی و بد رفتاری با دیگران که همگی جزو منکرات بسیار مهم هستند، گرفته تا سوء ظن به دیگران و پارتی سازی و گرانفروشی و ... باید مبارزه کرد. همه ما مو ظفیم که در مقابل چنین منکراتی با رعایت أصول وارد عمل شویم.
۷) هرچند امر به معروف و نهی از منکر به عنوان هفتمین و هشتمین فروع از فروع دین معرفی شده است، اما وقتی به روایات مرحله می کنیم، میزان وسیع روایت های اهل بیت پیرامون أثار أن، ما را به شگفتی وا می دارد، گویی امر به معروف و نهی از منکر نسبت به واجبات دیگر، ویژگی های منحصر به فردی دارد.
حقیقت نیز همین است و این دو فریضه به دلیل نوع کارکرد و تأثیرات شگرفی که از خود بر جای می گذارد، از مقام ممتازی نسبت به دیگر فرایض برخوردارند. از این رو امیرمؤمنان علی (ع) از آن به عنوان «افضل الأعمال» یاد می کنند. فریضه امر به معروف و نهی از منکر در واقع راهکاری برای تضمین اجرای قوانین و فرایض است. اما پیامبر اکرم که احکام و قوانین جدیدی برای بشر آورد در کنار آن موظف به امر به معروف و نهی از منکر شد و در برابر کسانی که قصد تخلف از این قوانین با تحریف بر می آمدند با ابزار امر و نهی ظاهر شد. همین طو معصومان تمام همت خود را برای اجرای این دو کرده اند. یا به تعبیر ائعه معصومین هدف از اجرای امر به معروف و نهی از منکر برپایی واجبات است که در سایه دعوت به اسلام با کمک برگرداندن حقوق از دست رفته و ... ممکن است.
انتظار می رود تا در هفته احیای امر به معروف و نهی از منکر به برکت و حرمت ایام محرم الحرام بتوانیم در ریشه کنی مظاهر فساد و فساد اخلاقی اقدامی مؤثر به انجام رسانیم.
