امر به معروف و نهی از منکر در نظام حقوقی ایران

امر به معروف و نهی از منکر در نظام حقوقی ایران

نویسنده: علی‌محمد روشنی، دادستان نظامی کرمانشاه

بخش اول

چکیده

امر به معروف و نهی از منکر یکی از راه‌هایی است که نظام حقوقی اسلام آن را برای تضمین حسن اجرای قوانین و جلوگیری از نقض مقررات به کار می‌گیرد و متضمن نظارت عمومی مردم است. قانون‌گذار اعمال این وظیفه همگانی را واجب می‌داند. اهمیت اصل امر به معروف و نهی از منکر تا بدان حد است که یکی از فروع دین محسوب می‌شود. معروف عبارت است از هر آنچه که افکار عمومی آن را شناخته و با ذائقه اجتماع سازگار باشد و منکر عملی است که زشت، ناشناخته و ناپسند بوده و با فطرت پاک انسانی ناسازگار و از نظر عقل و دین مذموم است. این دو فریضه به‌شدت مورد تأکید اسلام می‌باشد و آیات و روایات فراوانی در مورد وجوب و اهمیت آنها وارد شده است. امر به معروف و نهی از منکر از جمله علل موجهه جرم بوده و با رعایت شرایط مقرر شده در فقه، سبب عدم مسئولیت آمر و یا ناهی و شرکا و معاونان مرتکب می‌شود. به‌عکس، چنانچه این فریضه به طریق مقرر در شرع و براساس شرایط ویژه انجام نشود، موجب مسئولیت مرتکب است.گرچه قانون تعزیرات مصوب سال ۱۳۶۱ در ماده ۳۱ خود عمل در مقام انجام امر به معروف و نهی از منکر را عامل موجهه جرم به حساب آورده بود؛ اما در قانون مجازات اسلامی این مسئله به سکوت برگزار شده است. به حکم اصل هشتم قانون اساسی و باتوجه وجوب و اهمیت این فرایض ضرورت دارد که قیام به انجام آنها و اعمالی که در مقام اجرای این مهم انجام می‌شوند، از جمله عوامل موجهه جرم محسوب شود و به منظور رفع شبهه و جواز اتخاذ تصمیم مستند محاکم مبنی بر عدم مسئولیت آمران به معروف و ناهیان از منکر در ردیف علل موجهه قرار گرفته و به تصویب قانون‌گذار برسد.

سرآغاز

در هر جامعه‌ای برای انتظام امور پیش‌بینی مقرراتی لازم است تا روابط افراد را با یکدیگر و نیز رابطه آنها را با دولت تنظیم نماید. گاهی این مقررات مبنای عرفی دارند و گاهی مبنای شرعی.به طور معمول ضامن حسن اجرای قوانین عرفی صرفاً الزامات قانونی است که حسب مورد مسئولیت کیفری و یا مدنی مرتکب را به دنبال دارند؛ اما قوانینی که دارای ریشه شرعی هستند، به علت این که در میان آحاد جامعه مقبول بوده و از پشتیبانی عامه مردم برخوردارند، واجد تقدسی خاص نیز می‌باشند که همین امر اجرای این قوانین را بیش از سایر قوانین تضمین می‌کند. اما شرع مقدس اسلام برای تضمین اجرای موازین این دین مبین به این امر بسنده ننموده و یک تکلیف عمومی را ایجاد کرده است که به موجب آن تمامی شهروندان یک جامعه وظیفه دارند بر اجرای موازین اسلامی نظارت کرده و از هرگونه نقض مقررات جلوگیری نمایند. براساس این اصل، عدم اقدام مسلمین در رابطه با جلوگیری از نقض موازین شرعی نه تنها گناه محسوب شده و موجب عقوبت اخروی است؛ بلکه باعث نزول بلایای آسمانی نیز می‌گردد.در این نوشتار تلاش می‌شود با مروری بر تعریف و اهمیت فرایض امر به معروف و نهی از منکر، مسئولیت ناشی از انجام این وظیفه دینی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

تعریف امر به معروف و نهی از منکر

عـلامـه طـبـاطـبـایـی در مـقام شرح و تفسیر کلمه <معروف> در آیه <ولهن مثل الذی علیهن بالمعروف> می‌فرماید: <معروف به معنای هر عملی است که افکار عمومی آن را عملی شناخته شده بداند و با آن مأنوس باشد، با ذائقه‌ای که اهل هر اجتماعی از نوع زندگی اجتماعی خود به دست می‌آورد، سازگار باشد و به ذوق نزند. کلمه معروف در آیات مورد بحث تکرار شده؛ یعنی در ۱۲ مورد آمده و این بدان جهت است که خدای تعالی اهتمام دارد. مثلاً در طلاق و ملحقات آن خداوند در نظر دارد که بر وفق سنن فطری انجام شود و عملی سالم باشد. بنابراین کلمه معروف هم متضمن هدایت عقلی است و هم حکم شرع و هم فضیلت اخلاقی و هم سنت‌های ادبی و انسانی.> وی درجهت بیان تعریف معروف می‌افزاید: <چون اسلام شریعت خود را براساس فطرت و خلقت بنا کرده، معروف از نظر اسلام همان چیزی است که مردم آن را معروف بدانند؛ البته مردمی که از راه فطرت و نظام خلقت منحرف نشده باشند.> براین‌اساس، معروف در شریعت اسلام آن است که مردم آن را بر مبنای فطرت سلیم می‌شناسند. از این رو مرحوم راغب در مفردات آن را این چنین تعریف می‌کند: <معروف هر فعلی است که خوبی آن به عقل یا شرع شناخته شود.> چـنـان‌کـه مـلاحظه می‌شود، در مقام بیان مفهوم معروف، علما و فقها علاوه بر مشروع بودن بر معقول بودن آن نیز تأکید دارند. حتی فراتر از این، عده‌ای معتقدند که امور معروف از بدیهیات است؛ ولی منکر را عملی زشت، نازیبا و ناشایست تعریف کرده‌اند.با توجه به آنچه بیان شد، در تعریف امر به معروف و نهی از منکر می‌توان گفت <امر به معروف به معنای وادار کردن مردم به انجام کارهای پسندیده و خوب و مشروع و اطاعت از خدا قولاً و عملاً و نهی از منکر به معنای بازداشتن اشخاص از کارهای زشت و معاصی قولاً و فعلاً است که هر دو واجب هستند، عقلاً و نقلاً.>وجوب عقلی امر به معروف و نهی از منکر ازآنجا ناشی می‌شود که هر آنچه مورد قبول شرع باشد، مورد قبول عقل سلیم نیز هست و آنچه را که مقبول شرع نباشد، مقبول عقل نیز نیست؛ زیرا شارع مقدس خود در صدر عقلا بوده و طبق موازین فقهی، عقل خود یکی از منابع است. از این رو فقها گفته‌اند: <کل ما حکم به الشرع حکم به العقل و کل ما حکم به العقل حکم به الشرع.> سرانجام این که عمل یا امر معروف، امری شناخته شده، مرسوم، خوب و متداول است که توسط دین و عقل مورد تأیید قرار گرفته و با فطرت انسانی سازگاری دارد و منکر عملی است ناشناخته، زشت و ناپسند که با فطرت پاک انسانی ناسازگار می‌باشد و از نظر عقل و دین مذموم و مردود است.

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

از میان عبادت‌ها ۲ فریضه امر به معروف و نهی از منکر از جایگاهی ویژه برخوردارند.
امام خمینی(ره) درخصوص اهمیت آنها می‌فرمایند: <و هما من اسمی الفرائض و اشرفها و بهما تقام الفرائض و وجوبهما من ضروریات الدین>؛ این دو از والاترین و شریف‌ترین واجبات و از ضروریات دین می‌باشند و به وسیله اینها واجبات برپا می‌شود.> به لحاظ اهمیت موضوع امر به معروف و نهی از منکر معمولاً در ممالک اسلامی توسط دولت تشکیلاتی خاص متصدی انجام آن بوده است که به آن <دایره حسبه> می‌گفته‌اند؛ آنچنان‌که حضرت امام(ره) نیز به آن اشاره فرموده‌اند. اهمیت امر به معروف و نهی از منکر از آنجا ناشی می‌شود که این فریضه زمینه‌ساز انجام سایر فرایض و فراهم‌آورنده جامعه‌ای مترقی است و قیام به انجام آن اصلاحگر امور مسلمین می‌باشد؛ زیرا عرصه اعمال امر به معروف و نهی از منکر تمام امور، اعم از عبادی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی است. امر به معروف و نهی از منکر برای تحقق هرآنچه که برای دستیابی به یک جامعه آرمانی و مطلوب ضرورت دارد، باید اعمال گردد. از این رو شهید مطهری در ده گفتار بیان داشته است: <محدوده امر به معروف به مسائل عـبادی محدود نمی‌شده؛ بلکه این اصل ضامن تمام اصلاحات اخلاقی و اجتماعی بوده است.> به عبارتی، تضمین حسن جریان تمام امور در یک جامعه متمدن می‌تواند در حیطه و دایره اعمال امر به معروف و نهی از منکر جای گیرد. ازاین‌رو امر به معروف و نهی از منکر وسیله‌ای است برای انجام اصلاحات در تـمــامـی ابـعـاد اجـتـمـاع، روان‌سـازی امـور مـسـلـمـیـن و فراهم‌آورنده زمینه ترقی جامعه. به همین سبب در مورد این فریضه گفته‌اند: <بها تقام الفرائض و تأمن المذاهب و تحل المکاسب و ترد المظالم و نعسر الارض ینتصف من الاعداء و یستقیم الامر>؛ به وسیله امر به معروف تمام فرایض زنده می‌شود، راه‌ها امن می‌گردد، کسب‌ها حلال می‌شود و مظالم به صاحبان اصلی آن برگردانده می‌شود، زمین آباد می‌گردد، از دشمنان انتقام گرفته می‌شود و کارها رو به راه می‌گردد. کوتاه سخن این که خداوند در قرآن کریم اولویت و برتری امت اسلامی را در قبال سایر امت‌ها در گرو همین امر به معروف و نهی از منکر دانسته است؛ آنجا که می‌فرماید: <کنتم خیر امه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تؤمنون بالله>؛ شما بهترین امت‌هایی هستید که از بین مردم بیرون آمده‌اید [زیرا] به معروف فرمان می‌دهید و از منکر نهی می‌کنید و به خدا ایمان دارید. احادیث و روایاتی که از معصومان(ع) به دست ما رسیده نیز نشان‌دهنده جایگاه ویژه این فرایض است:
- ترک امر به معروف و نهی از منکر اعلان جنگ با خدا دانسته شده است. - ترک امر به معروف نشانه ضعف ایمان و بی‌دینی است. - انجام امر به معروف و نهی از منکر موجب تداوم نعمت‌های الهی و ترک آن سبب زوال برکات است. - خودداری از امر به معروف و نهی از منکر مرگ واقعی است. در این مورد در جلد دوم تهذیب‌الاحکام حدیثی نقل شده است به این مضمون: <فردی که در برابر خوبی‌ها و بدی‌ها بی‌تفاوت است، مرده‌ای است که در میان زنده‌ها نفس می‌کشد.
- علت نزول بلایای آسمانی و نابودی ملل گذشته عدم عمل به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر دانسته شده است.

پانویس

بازگشت به مقالات