امر به معروف و نهی از منکر در خانواده
نویسنده : سیده مریم، مرتضوی شاهرودی
محتویات
چکیده
الف-امربهمعروف و نهیازمنکر فریضهای است فراگیر و روشنمند،باتاکتیکهای خاص.
ب-از نظر اسلام،امربهمعروف و نهیازمنکر از ابزارهای تربیت هستند.
ج-بهترین مربی،خداوند متعال و بهترین شیوهی تربیتی،در آموزههای اسلام است.
د-بهترین انسانها،انسانهای خداگونه(طبیعی)هستند.
ذ-اولین مربی طفل،مادر و پدر هستند و بهترین روش تربیتی، روشی است که با طبع انسان سازگار باشد و برنامههای تربیتی اسلام،همچون دیگر برنامههای آن،دقیقا منطبق با ساختار وجودی انسانهاست.
ز-مصادیق امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده،تا حد بسیار زیادی با مصادیق آنها در اجتماع،یکی است.
ط-افراد،واحدهای سازندهی اجتماع هستند،شکلگیری اصلی و اولیهی شخصیت افراد بستگی تام به اعضای خانواده دارد، بنابراین،سلامت و بیماری جامعه منوط به سلامت و بیماری افراد آنجامعه است. «و آخر دعوانا ان الحمد الله رب العالمین»
کلمات کلیدی :
امر به معروف و نهی از منکر،در خانواده
(به تصویر صفحه مراجعه شود) سیده مریم مرتضوی شاهرودی
بسم اللّه الرحمن الرحیم و له الحمد
قال الله تبارک و تعالی فی کتابه الکریم
۱-و امر اهلک بالصلاة
۲-عن لقمان:یا بنی اقم الصلاة
۳-و انذر عشیرتک الاقربین
امربهمعروف و نهیازمنکر،بهویژه در خانواده،مقولههایی هستند بسیار مهم و بحث پیرامون آن بسیار گسترده است.(در ظاهر قرآن،این دو،با یکدیگر آمده،ولی از نظر فلسفی متکی به قرآن و عقل بوده و دو مقوله به حساب میآیند).
از آن جهت که پرداختن به این دو،بدون دقت در مقامات و جوانب،بحثی ساده و نالایق و کماثر خواهد بود،با توجه به کوتاهی این مقال،ناگزیر به گنجاندن گزیدههایی از این مقدمات و جوانب، در خلال موارد ذیل که محورهای مبحث را تشکیل میدهند،هستیم.
محورها
۱-بیان معنای لغوی و اصطلاحی.
۲-اهمیت امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده،در بعد روانشناختی.
۳-امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده براساس آموزههای اسلام.
۴-بازتاب اجتماعی امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده.
تعریف امربهمعروف و نهیازمنکر در چند نکتهی پیشگفتاری:
الف-امر به معروف،یعنی واداشتن به اندیشه و رفتار بهنجار و نهی از منکر یعنی باز داشتن از اندیشه و رفتار نابهنجار.
ب-لزوم اندیشه و رفتار بهنجار برای همهی انسانها،در همهی مواطن(در خانه و اجتماع و در هر زمان و مکان)به جز موارد تقیه که آنهم بسیار نادر هستند،لزومی عقلی و اسلامی،است.
ج-مصادیق معروف و منکر در خانه،تقریبا تا نود و پنج درصد، همان مصادیق معروف و منکر در اجتماع است،بنابراین،هرگاه آیه و با روایتی دربارهی این دو بیان میشود،شامل خانه و اجتماع است و اگر تفاوتی دیده میشود،یا جزئی است و یا در شیوههاست، نه تفاوت در اصل.
دربارهی موارد مذکور،اگر بخواهیم حق مطلب را ادا کنیم، مستلزم انباشتن صدها فایل مطلب مهم است که به دلیل عدم گنجایش در این اوراق.به اشارههایی از آن بسنده میکنیم،تفصیل برخی از موارد:
معنای لغوی و اصطلاحی،امر،به معروف،منکر
واژهی امر:در فرهنگ فارسی عمید:فرمان دادن،فرمان،حکم، اوامر(جمع).
و به معنی شأن و شیء و کار و حادثه،امور(جمع)،
امر به معروف:وادار کردن مردم به کارهای پسندیده و خوب و تکالیف شرعی،در مقابل نهی از منکر که منع کردن از کارهای زشت و معاصی است.
معروف:از فرهنگ فارسی عمید شناخته شده،مشهور،به معنی نیکی و کار نیک.
منکر:زشت،نامشروع،ناپسند،ناشایسته و بد،منکرات(جمع).
اهمیت امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده در بعد روانشناختی
این امر شامل بسیاری از مواردی است که اسلام به آن توجه جدی و عمیق دارد،از جمله:
۱-موضوع نیاز به محبت در خانواده،با توجه به فطرت وت نیازها، بحث در این مقوله،بحثی بسیار گسترده و مفصل است.(در خلال این نوشته،اشارههایی به آن خواهیم داشت.)
۲-ارایه و بیان مفصلی از عوامل ایجاد محبت و ضد آنها (تنشها)و آثار آنها،در فرد و در اجتماع.
با دیدی روانشناسانه به آموزههای اسلام و آنچه از علوم در بعد روانشناسی و غیر آن،میشود،تنها جزئی از مواردی است که اسلام به آن پرداخته و اهتمام ورزیده است.
امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده براساس آموزههای اسلام
نظر اسلام به امربهمعروف و نهیازمنکر،نه تنها در خانواده، که به عنوان عوامل و زیرساختهای خوشبختی.نظری شامل و کاربردی و از مصادیق جزئیه و به صورتهای مستقیم و غیرمستقیم است.بلکه نیکی و نهی از منکر داخل در مقولههای اخلاق کاربردی و از واجبات اسلام است.مطرح شدن امربهمعروف و نهیازمنکر به عنوان فریضه(واجب)در اسلام،نشان از اهتمام بالای آن به رشد رفتاری والای انسانی است.
میزان اهمیت این موضوع در جمله معروف پیامبر اکرم- صلی اللّه علیه و آله-که فرمودند:«انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق» به راحتی قابل درک میباشد.
اخلاق در اسلام مقولهای کاربردی براساس اندیشه با اهداف عالی است و هیچیک از موارد آن حالت تئوری محض و ایدهآل و غیرعملی نیست.
مکارم اخلاق،منشأ خوبیها و خوبیها با تذکر و زمینهسازی و واداشتن به آنها و بازداشتن از کارهای بد،نمود و ظهور پیدا میکنند،این که میگوییم ظهور پیدا میکنند،برای این است که گرایش به خوبیها و نفرت از بدیها در سرشت طبیعی هر انسان نهفته است.خداوند تبارک و تعالی میفرمایند:
«و نفس و ما سویها فالهمها فجورها و تقویها.»
(آیهی ۷ و ۸ سورهی شمس)
براساس این واقعیت،یک مربی آنها را ایجاد نمیکند،بلکه تقویت و یا رها میکند.
مربی خوب با یکسری رفتار پسندیده و امر به معروف و دوری از پلید و پلیدیها،انسانهای والایی تربیت مینماید.خداوند تبارک و تعالی،در مقام دستور به پیامبر اکرم-صلی اللّه علیه و آله-که عالیترین مربی برای همهی انسانها،تا آخرین نفر،است،میفرماید:
«خذ العفو و امر بالعرف و اعرض عن الجاهلین»
(سورهی مبارکهی اعراف،آیهی ۹۹۱.)
نکتهی مهم
آنها که بر اثر ترس از ناتوانی در امر تربیت،از داشتن او لاد بیشتر،سرباز میزنند،باید که تربیت طبیعی(تربیتی منطبق با ساختار وجودی انسان)کاری آسان و لذتبخش است،البته به شرطی که خود مربی نیز طبیعی باشد و از خداوند نیز کمک بخواهد.مربی طبیعی یعنی انسان طبیعی و انسان طبیعی کسی است که اندیشه و رفتارش مطابق با ساختار وجودش باشد.
با نگاهی روانشناسانه به انسان،با گذر از نظریات سفسطهگرایان شکبرانگیز بیاصل گمراهکننده،به آسانی درمییابیم که اندیشه و رفتار نرمال(طبیعی)دقیقا همان است که اسلام بیان میکند.
اسلام با آموزههای خود که از جملهی آنها امر به معروف و نهی از منکر است،استعدادهای عالی انسانی را رشد و جهت میدهد و پایدار مینماید.
مسئلهی بسیاربسیار مهمی که در بحث امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد،حالتهای امر و نهیکننده است،متأسفانه بسیاری از پدر و مادرها هستند که خود خلاف میکنند،ولی از آنرو که از طرفی از خلافکاریهای خود ضربه دیده و از طرف دیگر شاهد آرامشو تعادل انسانهای تربیتشدهی اسلام هستند و از سوی دیگر فکر میکنند که غرق بدبختی هستند و راه نجاتی برایشان نیست،خود را فراموش کرده و تنها سعی میکنند کودکانشان تربیت اسلامی بشوند تا بدبختیهایی که دامنگیرشان شده دامنگیر آنان نشود؛غافل از این که انسان تا در این دنیا هست،او لا:موظف است (و توان انجام آن را نیز دارد)بازگردد و توبه کند و خود و خانوادهی خویش را از بدبختی و آتش نجات بدهد و از وقوع مجدد آنها، محافظت نماید،فرمایش خداوند تبارک و تعالی،در این دو مورد:
۱- «و اذا جاک الذین یومنون بآیاتنا فقل سلام علیکم کتب ربکم علی نفسه الرحمه انه من عمل منکم سوءا بجهاله ثم تاب من بعده و اصلح فانه غفور رحیم»
(سورهی انعام،آیهی ۴۵.)
۲- «یا ایها الذین آمنو قوا انفسکم و اهلیکم نارا»
(سورهی مبارکهی تحریم،آیهی ۶.)
«وقتی آیهی دوم نازل شد مردی از مسلمانان به گریه کردن نشست و میگفت:«انا قد عجزت من نفسی کلفت اهلی!»پیامبر-صلی اله علیه و آله-به وی فرمودند:«حسبک ان تامرهم بما تامر به نفسک،و تنها هم عما تنها عنه نفسک».(کتاب تهذیب الاحکام،ص ۹۹۱)
یک راهکار آرامشبخش:«..فی قوله الله عز و جل:
قوا انفسکم و اهلیکم نارا،
قلت کیف اقیهم؟قال:«تامرهم به ما امر اللّه
(به تصویر صفحه مراجعه شود) به عز و جل،و تنها هم عمانهاهم اللّه عز و جل،فان اطاعوک کنت قد وقیتهم و ان عصوک کنت قد قضیت ما علیک»(تهذیب،ص ۰۰۲).
ثانیا:انسان وقتی تصمیم میگیرد و سپس تلاش میکند که بندهی خوب خدا شود،مشمول رحمت او که یک بخش آن هدایت به خوبیها است میگردد،خداوند تبارک و تعالی میفرماید:
«و الذین اهتدوا زدنا هم هدی.»
ثالثا:اگر خود عامل نباشیم،تأثیر مطلوب به دست نمیآید. (بزرگترین ستمی که تاکنون بر بشر روا داشته شده دوری او از خالق،بر اثر شناخت ناکافی و غلط بوده است،این که میبینم،مثلا (در بعد خانواده)نظریهی نظم انسان خودجوش و...مطرح میشود و برخی از فیلسوفان از آن دفاع کرده و در مقابل پس از چندی عدهای دیگر نظر مخالف مطرح میکنند و سپس تخطئهای دیگر،و نتیجهی آنها شکایت عجیب امروز در بین ارباب دانش است،برای این است که هرکدام فلسفهای برخاسته از عقلانیت محض درباهی انسان ارایه میدهند،اگر اینها از آموزههای اسلام خبر داشتند امروز این همه سردرگمی و شکاکیت در بینشان نبود).
مسئلهی بسیار مهمی که در بحث امربهمعروف و نهیازمنکر وجود دارد،خصوصیات گوینده است.
برخی از ویژگیهای کسی که امربهمعروف و نهیازمنکر میکند:
۱-در کنار امر به معروف و نیه از منکر،نسبت به دیگران،خود نیز عامل به معروف و تارک منکر میباشد؛و در همهی امور،حدود و مرزهایی را که خداوند متعالی معین فرموده،محافظت مینماید، نمونههایی از آیات و روایات:
-خداوند تبارک و تعالی،در مقام تمجید از آنان:
«..الامرون بالمعروف و الناهون عن المنکر و الحافظون لحدو اللّه و بشر المومنین»،
(سورهی توبه آیهی ۲۱۱).
-پیامبر اکرم-صلی اللّه علیه و آله-:«من امر بالمعروف و نهی عن منکر فهو خلیفهء اللّه فی ارضه و خلیفة اللّه فی ارضه و خلیفة رسوله«(مستدرک الوسائل.)
-اما موسی بن جعفر از پدرانش-علیهم السلام-از پیامبر اکرم-صلی اللّه علیه و آله:«لا یامر بالمعروف و لا ینهی عن المنکر الامن کان فیه ثلاث خصال:رفیق بما یامر به،رفیق فیها ینهی عنه، عدل فیما یامر به،عدل ینهی عنه،عالم بما یامر به،عالم بما ینهی عنه»(بحار،ج ۰۰۱ ص ۷۸.)
۲-با رفتار خوب،دیگران را به خوبیها دعوت میکند.«کونوا دعاة الناس بغیر السنتکم.»
۳-امربهمعروف و نهیازمنکر را،علاوه بر خانواده،بر سایرین نیز تعمیم میدهد،نمونههایی از قرآن و روایات در این مورد:
-خداوند تبارک و تعالی،در مقام تمجید از کسانی که مطلقا اهل امربهمعروف و نهیازمنکر هستند،میفرماید:
-
«کنتم خیر امهء اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر»
-
«المومنون و المومنات بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»
و در توبیخ کسانی که مردم را امر به نیکی و خود را فراموش کردهاند،میفرماید:
-«خداوند تبارک و تعالی:
«اتامرون الناس بالبر و تنسون انفسکم..»
سوره بقره،آیهی ۴۴.»
-امیر المؤمنین علی بن ابی طالب:«لعن اللّه الامرین بالمعروف التارکین له،و الناهین عن المنکر العاملین به»«نهج البلاغه.)
۴-باید علاوه بر این که اهل عمل است به آنچه دستور میدهد و یا باز میدارد،آگاهی داشته باشد،بهویژه در موارد خاص،حتما باید از نظر عملی نیز قوی و پاسخگو باشد
در این مورد باید در دو جبه قوی عمل شود:علم به آنچه امر و نهی میکند و علم به اضداد آنها،برای این که نوجوانان و جوانان را باید با استدلال قوی ولی کوتاه متقاعد کرد،بهویژه درحالحاضر که در سونامی جنگ نرم قرار داریم.
دربارهی امربهمعروف و نهیازمنکر همانگونه که قدرت علمی و رفتار خوب شخص گوینده لازم است،پذیرش شنونده نیز لازم است.بر این اساس،برای موفقیت و پذیرش امر به معروف و پذیرش نهی از منکر از سوی اعضای خانواده،باید به چند مورد مهم توجه داشت:
۱-اجرای نظام تربیتی اسلام:(در این باره،رجوع شود به نوشتارهای مفصل و نوشتههایی از اینجانب).
۲-آشنایی والدین با آیین همسرداری و حقوق همسر و فرزندان:گرچه در این مورد نیز،همچون امر به معروف و..همهی اعضای خانواده نسبت به یکدیگر مکلف هستند،ولی در اینجا، تنها به گوشهای از فرمایشات آن حضرت در این خصوص اشاره میشود:«و اماه حق ولدک فان تعلم انه منک و مضاف الیک فی عاجل الدنیا بخیره و شره و انک مسوول عما ولیته به من حسن الادب و الدلاله علی ربه عز و جل و المعوله له علی طاعته فاعمل فی امره من یعلم انه مثاب علی الاحسان الیه،معاقب علی الاساءه علیه.»
اگر پدر و مادر ادب و نزاکت و حقوقی را که اسلام برای اعضای خانواده معین کرده،رعایت کنند فرزندان احساس آرامش و امنیت نموده و به آسانی به خوبیها و به پدر و مادر گرایش و از بدیها و لجاجت با پدر و مادر و بیحرمتی به آنان اجتناب خواهند نمود.
۳-به اموری که ایجاد محبت میکنند،اهتمام ورزند:مهمترین عوامل محبت،ایمان به خدا و رفتار شایسته است،خداوند تبارک و تعالی میفرماید:
«ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودا»
گرچه اموری مانند احترام متقابل و همگرایی و ...در ایجاد محبت نقش ارزندهای دارند،لیکن محبتی که ایجاد میکنند،اگر ایمان به خدا و رفتار خداپسندانه در بینشأن نباشد، دوام نخواهد داشت.
بنابر آنچه گذشت،موارد فوق از مهمترین مواردی هستند که زمینهی پذیرش امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده فراهم میآورند.
برخی از آیات و روایات در خصوص امر به معروف و نهی از منکر در خانواده:
۱-امر به نماز و امر به استقامت برای برپایی و بقای دائمی آن:
-خداوند تبارک و تعالی میفرماید:
«و امر اهلک بالصلاة و اصطبر علیها»
(سورهی مبارکهی طه،آیهی ۲۳۱.)
۲-در قالب نقلقول از لقمان:«یا بنی اقم الصلاهء»
۳-خطاب به پیامبر اکرم-صلی اللّه علیه و آله-و«انذر عشیرتک الاقربین»
۴-امربهمعروف و نهیازمنکر،در قالب نصیحت:لقمان به فرزندش،میفرماید:«و امر بالمعروف و انه عن المنکر»(سورهی لقمان آیهی ۷۱.)
۵-پیامبر اکرم-صلی اللّه علیه و آله-«الدال علی الخیر کفاعله، وسائل الشیعه»(به نقل از کتاب من لا یحضره الفقیه.)
۶-امام صادق-علیه السلام-«کان فیما وعظ به لقمان ابنه:و اعلم انک ستسال غدا اذا وقفت بین یدی و عز و جل عن اربع:شبابک فیما ابلیته و عمرک فیما افنیته و مالک مما اکتسبته و فیما انفقته»(شرح مکارم الاخلاق،ج ۱،ص ۷۰۱ به نقل از کتاب کافی.)چه خوب است که اولیای محترم با مطالعهی تفاسیر قرآن و نهج البلاغه و صحیفهی سجادیه و کتب معتبر حدیث،و به کار بستن راهکارهای آنها،که بدون استثنا کابردی هستند،از خانوادهای متعالی برخودار شوند.
۴-بازتاب اجتماعی امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده: اعتلا و سلامت جامعه،در همهی زمینهها،بستگی تام به تعالی روحی و سلامت رفتاری افراد آن دارد و اساس شکلگیری شخصیت هر فردی در درجهی اول در خانه و خانواده میباشد، بنابراین،اگر خانواده سالم بشود جامعه نیز سالم میشود،و اگر کسی پس از ورود به اجتماع فاسد بشود از آن جهت که فاسدکنندهی تکتک افراد آن اجتماع،عامل آن میباشند،مجددا برمیگردد به فساد فردی،این نظر اسلام و نظر عقل سلیم است(در اسلام نه اومانیسم غربی عامل ایجاد جامعه پیشرفته است و نه تطور تاریخ که تز مقابل فردگرایی است،در نظر اسلام ساختار درست و نادرست اجتماع،مرهون عملکرد افراد آن است).
خلاصه مقاله،در قالب چند نکته
الف-امربهمعروف و نهیازمنکر فریضهای است فراگیر و روشنمند،باتاکتیکهای خاص.
ب-از نظر اسلام،امربهمعروف و نهیازمنکر از ابزارهای تربیت هستند.
ج-بهترین مربی،خداوند متعال و بهترین شیوهی تربیتی،در آموزههای اسلام است.
د-بهترین انسانها،انسانهای خداگونه(طبیعی)هستند.
ذ-اولین مربی طفل،مادر و پدر هستند و بهترین روش تربیتی، روشی است که با طبع انسان سازگار باشد و برنامههای تربیتی اسلام،همچون دیگر برنامههای آن،دقیقا منطبق با ساختار وجودی انسانهاست.
ز-مصادیق امربهمعروف و نهیازمنکر در خانواده،تا حد بسیار زیادی با مصادیق آنها در اجتماع،یکی است.
ط-افراد،واحدهای سازندهی اجتماع هستند،شکلگیری اصلی و اولیهی شخصیت افراد بستگی تام به اعضای خانواده دارد، بنابراین،سلامت و بیماری جامعه منوط به سلامت و بیماری افراد آنجامعه است.
«و آخر دعوانا ان الحمد اللّه رب العالمین»
فهرست منابع
-قرآن کریم
-نهج البلاغه
-وسایل الشیعه
-بحار الانوار
-من لا یحضر الفقیه
-متن عربی میزان الحکمه
-اصول کافی
