امر به معروف و نهی از منکر از جنبه اخلاقی
نویسنده: محمد فتحعلی خانی
تاریخ تألیف: ۰۵-۰۵-۱۳۹۴
محتویات
مقدمه
انسان در هر شرایطی باید به تکالیف اخلاقی در همه روابط خود عمل کند و بکوشد افعال خود را با ضوابط اخلاقی هماهنگ سازد و ملکات نفسانیخویش را نیکو نماید. بدون شک گرایش و عمل به تکالیف اخلاقی در جامعه سالم و ایمانی اسان تر و بیش تر است. در جامعه متخلق به اخلاق اسلامی افراد بیشتری امکان تحقق غایت وجودی خود را مییابند. بنابراین تلاش برای اصلاح جامعه، به منزله فراهم آوردن مقدمات لازم برای رشد و کمال انسان هاست و از همین رو وظیفه شرعی و اخلاقی هر مسلمانی تلاش برای اصلاح جامعه است. امر به معروف و نهی از منکر تکلیفی است که اقدام برای اصلاح جامعه را بر عهده همه اعضای جامعه میگذارد. در مورد امر به معروف و نهی از منکر، در قرآن و روایات سخنان بسیاری وجود دارد که اهمیت و آثار عمل به آن را آموزش میدهند:
و لتکن منکم امه یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون[۱]
و باید از میان شما گروهی مردم را به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وا دارند و از زشتی باز دارند و آنان همان رستگارانند.
در این آیه، رستگاری نتیجه امر به معروف و نهی از منکر معرفی شده است و در آیه دیگری، ایمان و امر به معروف و نهی از منکر به عنوان معیار برتری امت اسلامی ذکر شده است:
کنتم خیر امه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تؤمنون باللَّه؛[۲]
شما بهترین امتی هستید که برای مردم پایدار شدهاید به کار پسندیده فرمان میدهید و از کار ناپسند باز میدارید و به خدا ایمان دارید.
همچنین قرآن کریم امر به معروف و نهی از منکر را از ویژگیهای مؤمنان معرفی کرده است:
والمؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر؛[۳]
و مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند که به کارهای پسندیده وا میدارند و از کارهای ناپسند باز میدارند.
محتوا و مقصد امر به معروف و نهی از منکر
امیرالمؤمنین]علیه السّلام[ محتوا و مقصد امر به معروف و نهی از منکر را در عبارتی کوتاه بیان فرمودهاند:
ایها المؤمنون انه من رأی عدوانا یعمل به و منکرا یدعی الیه فانکره بقلبه فقد سلم و بری ء و من انکر بلسانه فقد اجر و هو افضل من صاحبه و من انکره بالسیف لتکون کلمه اللَّه هی العلیا و کلمه الظالمین هی السفلی فذلک الذی اصاب سبیل الهدی و قام علی الطریق و نور فی قلبه الیقین؛[۴]
ای مؤمنان! آن که ببیند ستمی میرانند یا مردم را به منکری میخوانند و او به دل خود آن را نپسندد، سالم مانده و گناه نورزیده و آن که آن را به زبان انکار کرد، مزد یافت و از آن که به دل انکار کرد برتر است و آن که با شمشیر به انکار برخاست تا کلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست گردد او کسی است که راه رستگاری را یافت و بر آن ایستاد و نور یقین در دلش تافت.
در این عبارت سه نوع برخورد با منکر بیان شده است. بهترین و برترین نوع برخورد تلاش عملی برای از میان بردن منکر است.
از این برتری میتوان فهمید که مقصد نهایی نهی از منکر، پاکسازی محیط از منکرات است. ولی اگر این هدف دست یافتنی نباشد آیا میتوان آسوده نشست؟ در همین عبارت برخورد کسی که با زبانش به مقابله منکر میرود ستوده شده است پس میتوان دریافت که علنی شدن انکار و مخالفت با منکر نیز مطلوب است زیرا اولا در نابودی منکر مؤثر است و ثانیا مخالفان منکر یکدیگر را مییابند و احساس غربت نخواهند کرد. عبارت دیگر اظهار منکر، در آلودن چهره اجتماع و نامناسب ساختن محیط مؤثر است، برای جبران این اثر سوء باید مخالفت با آن نیز اظهار شود.
نوع دیگری که از برخورد با منکر بیان شده است انکار قلبی است این نوع برخورد به منزله عکس العمل پیشگیرانهای است که از انحراف باطنی مؤمن جلوگیری میکند. هر مؤمنی که در برابر منکرات بی تفاوتی نشان دهد رفته رفته زشتی آنها در دلش میریزد و در خطر ارتکاب منکر واقع میشود. پس پاسداری از ایمان شخصی هم به انکار و مخالفت با منکر وابسته است، حتی اگر این انکار، عملی قلبی باشد و کمال مطلوب از نهی از منکر را برآورده نسازد.
امیرالمؤمنین]علیه السّلام[ در عبارتی دیگر علاوه بر این سه نوع برخورد با منکر، نوع چهارمی را هم بیان فرمودهاند:
و منهم تارک لانکار المنکر بلسانه و قلبه و یده فذلک میت بین الاحیاء؛[۵]
و از آنان کسی است که منکر را به زبان و دل و دست باز ندارد، چنین کسی مردهای است میان زندگان.
کسی که ایمان قلبی خود را از دست دهد در واقع حیات خود را از دست داده و همچون مردهای بیش نیست. پس امر به معروف و نهی از منکر، پاسدار حیات انسان است؛ زیرا ایمان درونی او را نگاه میدارد.
امیرالمؤمنین]علیه السّلام[ در ادامه همین سخن فرمودهاند:
و ما اعمال البر کلها و الجهاد فی سبیل اللَّه عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنفثه فی بحر لجی و ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر لایقربان من اجل و لا ینقصان من رزق. و افضل من ذلک کله کلمه حق عند امام جائر؛[۶]
و همه کارهای نیک و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر چون دمیدنی است به دریای پرموج پهناور. و همانا امر به معروف و نهی از منکر نه اجلی را نزدیک کنند و نه از مقدار روزی بکاهند و فاضل تر از همه اینها سخن عدالت است که پیش روی حاکمی ستمکار گویند.
این اهمیت فراوان برای امر به معروف و نهی از منکر به سبب تأثیر شگرف آن در حفظ ایمان شخصی و پاسداری از سلامت محیط و تأمین اهداف اصیل دین میباشد.
آثار امر به معروف و نهی از منکر
در روایات مختلفی این آثار برای امر به معروف و نهی از منکر ذکر شده است:
قبلا تأثیر ترک امر به معروف و نهی از منکر را در مردن قلب و ایمان؛ ذکر کردیم. در عبارتی دیگر امیرمؤمنان علی]علیه السّلام[ میفرمایند:
فمن لم یعرف بقلبه معروفا و لم ینکر منکراً قلب فجعل اعلاه اسفله و اسفله اعلاه؛[۷]
و آن که به دل کار نیکی را نستاید و کار زشت او را ناخوش نیاید طبیعتش دگرگون شود چنان که پستی بلند شود و بلندیش سرنگون.
با مردن دل و دگرگون شدن طبیعت، راه رستگاری و رسیدن به قرب خداوند و برخورداری از نعمتهای اخروی بسته میشود:
ظهر الفساد فلا منکر مغیر، و لا زاجر مزدجر، افبهذا تریدون ان تجاوروا اللَّه فی دار قدسه و تکونوا اعز اولیائه عنده؟ هیهات لا یخدع اللَّه عن جنته، و لا تنال مرضاته الا بطاعته؛[۸]
فساد آشکار گشت نه کار زشت را دگرگون کنندهای مانده است و نه نافرمانی و معصیت را بازدارندهای. آیا با این دستاویز میخواهید در دارقدس خدا مجاور شوید؟ و نزد وی از گرامیترین دوستانش گردید؟ هرگز! با خدا و بهشت او خدعه نتوان کرد و خشنودی او را جز به طاعت به دست نتوان آورد.
چنان که قبلا گفتیم امر به معروف و نهی از منکر موجب میشود که مؤمنان یکدیگر را بیابند و در برابر گناهکاران ایستادگی کنند.
امیرالمؤمنین]علیه السّلام[ میفرمایند:
فمن امر بالمعروف شد ظهور المؤمنین و من نهی عن المنکر ارغم انوف المنافقین؛[۹]
کسی که امر به معروف کند پشتوانه مؤمنان را محکم کرده و کسی که نهی از منکر نماید بینی منافقان را به خاک مالیده است.
ایشان در عبارت دیگری به اثار عمیق سیاسی و اجتماعی ترک این وظیفه اشاره فرمودهاند:
لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم شرارکم ثم تدعون فلا یستجاب لکم؛[۱۰] امر به معروف و نهی از منکر را وامگذارید که بدترین شما حکمرانی شما را بر دست گیرنده آن گاه دعا کنید و مستجاب نشود.
پیامبر بزرگوار اسلام در عبارتی آثار مثبت عمل به این وظیفه بزرگ و آثار منفی ترک آن را بیان فرمودند:
لا یزال الناس بخیر ما امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و تعاونوا علی البر و التقوی، فاذا لم یفعلوا ذلک، فزعت عنهم البرکات و سلط بعضهم علی بعض و لم یکن لهم ناصر فی الارض و لا فی السماء؛[۱۱]
مردم هماره بر نیکی هستند تا زمانی که امر به معروف و نهی از منکر میکنند و یکدیگر را در نیکی و پرهیزکاری یاری میدهند. پس چون این کار را نکنند برکات از آنها گرفته میشود و برخی بر برخی دیگر چیره میشوند و هیچ یاوری در زمین و آسمان بر ایشان نباشد.
امر به معروف و نهی از منکر در صورتی که از روی آگاهی به معروف و منکر صورت گیرد و آمران به معروف و ناهیان از منکر، خود به آن چه میگویند عمل کنند تأثیر بسیاری خواهد داشت و روابط اجتماعی را صالح و استوار خواهد خواهد گردانید و اگر جز این باشد تأثیر آن وارونه خواهد بود. از همین روست که امیرالمؤمنین]علیه السّلام[ زبان نفرین بر کسانی گشود که برخلاف گفته خویش عمل میکنند:
لعن اللَّه الامرین بالمعروف التارکین له و الناهین عن المنکر العاملین به؛[۱۲]
لعنت خدا بر آنان که به معروف فرمان دهند و خود آن را واگذارند واز منکر باز دارند و خود آن را به جا آرند.
