امر به معروف و نهی از منکر ؛ یک رکن اسلام
نویسنده: به نقل از راه بهشت
تاریخ تألیف: ۰۵-۰۵-۱۳۹۴
مقدمه
امر به معروف و نهی از منکر یکی از فرایض رکنی و اساسی مکتب اسلام است که دربارهٔ آن هم آیات بیشماری وارد شده و هم در روایات ائمه معصومین جایگاه و منزلت خاصی دارد. در بعضی روایات آمده است که همه فرائض چه آسان و چه سخت ، به وسیله امر به معروف و نهی از منکر برپا میشود:
( بها تقام الفرائض ) امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام است : ( دعاء الاسلام ) امر به معروف و نهی از منکر رد مظالم است ، مقابله با ظالم است ، اخذ صدقات است . اینها همه مفاد حدیث شریفی است که مسعده از امام صادق یا امام باقر نقل میکند. این حدیث جایگاه و منزلت امر به معروف را امامه کل السلام و احکام نورانی اسلام دانسته است . عنوان معروف و منکر هم اینچنین عنوانی است که در حقیقت همه بخشها و آیینهای الهی را دربر میگیرد چه در بخش تکالیف فردی و خرد و چه در بخش تکالیف اجتماعی و حکومتی و کلان ، همه اینها معروف اند در مقابل آنچه از نظر اسلام نامطلوب است چه در بخش فردی و اعمال آحاد مردم و چه آنچه در رابطه با کل جامعه انسانی است، منکر است.
با این دیدگاه امر به معروف و نهی از منکر دامنه بسیار وسیعی دارد و شامل اصل اقامه اسلام ، اجرای احکام و اقامه حکومت اسلامی هم میشود . پس مفاد معروف و منکر بسیار گسترده است و تنها به تکالیف شخصی آحاد مردم محدود نمیشود بلکه کل اسلام را در بر میگیرد همچنانکه در حدیث مذکور به آن اشاره شده است. این یک بعد امر به معروف ونهی از منکر است ، بعد دیگر که بنظر ما بسیار مهم است آن است که از آیات مربوط به این فریضه و نیز برخی روایات بر میآید. دربارهٔ این فریضه دودسته آیات وجود دارد. در یک دسته امر به معروف و نهی از منکر به عنوان تکلیف و فریضه یکا یک افراد آمده است و در دسته دوم ، به عنوان وظیفه و نهادی است که بردوش حاکمیت و مدیریت جامعه اسلامی قرار دارد. در دسته اول آیات ، امر به معروف و نهی از منکر را مانند سایر فرایض همچون نماز و زکات قرار داده که بر همگان واجب است این همان تکلیف عمومی ، امر به معروف ونهی از منکر است که مکلف به این تکلیف مانند بقیه فروع دین آحاد مسلمانان است.
مانند آیه ۷۱ سوره توبه:
والمومنون ویطیعون و المومنات بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلاه ویوتون الزکاه ویطیعون الله و رسوله اولئک سیر حمهم الله ان الله عزیز حکیم این آیه وظیفه امر به معروف ونهی از منکر را مانند اقامه نماز و ایتاء زکات وظیفه هر مومن و مومنهای قرار داده است . و نیز مانند آیه ۱۱۲ سوره توبه التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون الامرون بالمعروف والناهون عن المنکر والحافظون لحدود الله وبشر المومنین در این آیه نیز امر به معروف ونهی از منکر تکلیف آحاد مردم است زیرا صفتهایی که برای مومنین دراین آیه ذکر شده : تائبون ، عابدون ... صفات کسانی است که ملتزم به تکالیف شرعی اند . در ضمن این اوصاف وصف آمر وبه معروف وناهی ازمنکر آمده است . همچنین در آیه ۱۷ سوره لقمان که لقمان خطاب به پسرش میگوید : یا بنی اقم الصلوه وامر بالمعروف وانه عن المنکر واصبر ما اصابک ان ذلک من عزم الامور .
اینها یک دسته ازآیاتی است که از منظر آنها امر به معروف ونهی ازمنکر به عنوان یکی از فرائض مانند نماز ، روزه و سایر فروع دین وظیفه تمام افراد است.
در دسته دوم از آیات ، امر به معروف ونهی از منکر به عنوان یک فریضه حکومتی ومسئولیت کلان بردوش حاکمیت ومدیریت اسلامی قرار داده شده وبه عنوان نهادی که باید در حکومت اسلامی بر پا شود و مجموعهای متکلف و عهده دار انجام این مسئولیت شوند. مسئولیت اقامه معروف ونهی از منکر . این دیگر وظیفه یکایکی افراد نیست بلکه وظیفه مدیریت وحاکمیت اسلامی وتشکیلات و دستگاهها نهادهایی است که منشعب از این حاکمیت خواهند شد. مانند آیه ۱۰۴ سوره آل عمران ، ولتکن منک امه یدعون الی الخیر ویامرون بالمعروف وینهون عن المنکر واولئک هم المفلحون اینجا خطاب عوض شده و نگفته بر همه شما واجب است، بلکه فرموده بر شما واجب است یک امتی مجموعهای نهادی داشته باشید که دعوت به خیر کند ، امر به معروف ونهی از منکر نماید، به قرینه اینکه گفته است ولتکن منکم امه امر به معروف از منظر اول بر همه واجب ست اما در دیدگاه دوم این آمر به معروف و ناهی از منکر غیر از آن آمر به معروف وناهی از منکر در التائبون العابدون ... است. اینجا یک محموعهای مسئولیت دارند برای این کار متخصص شوند، مسئولیت دعوت به خیر و تبلیغ وامر به معروف ونهی از منکر در جامعه را به عهده بگیرند .
شاید آیه ۱۱۰ سوره آل عمران نیز از همین دسته دوم باشد : کنتم خیر امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف وتنهون عن المنکر وتومنون بالله ، در اینجا نیز نگاه به بخش مرکزیت جامعه است. آیه ۴۱ سوره حج نیز از دسته دوم است: الذین ان مکنا هم فی الارض اقاموالصلوه واتوا الزکوه وامرو بالمعروف ونهوا عن المنکر کسانی که وقتی آنها را بر زمین متمکن میسازیم یعنی آنها را حاکم میکنیم چه میکنند ؟ : اقامو الصلوه و... باز دراینجا با همان دید حکومتی به موضوع نگاه شده است. وظیفه امر به معروف ونهی از منکر را یکی از وظایف قدرت مرکزی جامعه قرار داده است. زیرا امر به معروف ونهی از منکر به معنای اول که مشروط به حکومت نیست ولی در اینجا شروط شده است . امر به معروف ونهی ازمنکر به معنای اول همیشه واجب است چه حاکم شوند وچه نشوند ، تعبیر (مکناهم ) در آیات بسیاری به معنای حاکمیت است نه آن امکان وقدرت تکوینی که شرط هر تکلیفی است .در آیه دیگری (اعراف /۱۵۷ )
امر به معروف ونهی از منکر از خصلتها وصفات پیامبر اکرم قرار داده شده است : الذین یتبعون الرسول النبی الا فی الذی یجدونه مکتوبا عندهم فی التوریته والانجیل یامرهم بالمعروف وینهاهم عن المنکر و .... در بعضی از روایات هم اشاره شده است که این آیه ومخصوصاً آیه ولتکن منکم امه یدعون الی الخیر... تکلیف خاصی است . در روایتی مسعده بن صدقه از ابی عبد الله علیه السلام نقل میکند ، شئل عن الامر به المعروف والنهی عن المنکر اواجب هو الاته جمعیاً فعال لا فقیل له ولم ؟ قال : انما هر علی القوی المطاع العالم بالمعرو ف من المنکر لا علی الضعیف الذی لا یهتدی سبیلا الی اتی من امی یقول من الحق الی الباطل . امام فرمود این وظیفهای است بر دوش قوی مطاع کسی که قدرتمند است و اطاعات هم میشود که کنایه ازهمان حاکمیت است کسی که عالم به معروف هم باشد نه کسی که ضعیف است جاهل هم هست عوض اینکه حق بگوید شاید باطل را جای حق تبلیغ کند.
بعد امام میفرماید: والدلیل علی ذلک کتاب الله عزو جل قوله ولتکن منکم امه یدعون الی الخیرو یامرون یالمعروف وینهون عن المنکر فهذا خاص غیر عام کما قال الله عز وجل ، ومن قوم موسی انه یهدون بالحق وبه یعدلون و لم یقل علی امه موسی ولا علی کال قومه وهم یومئذ امم مختلفه این در حقیقت اشاره به دونوع بودن امر به معروف ونهی از منکر است یعنی در باب این فریضه دو تکلیف داریم . یک تکلیف همگانی وعمومی مانند بقیه فروع دین که بر یکایک مردم واجب است و یک تکلیف خاص که بردوش قوی مطاع ومرکز قدرت وحاکمیت جامعه است. بر حکومت اسلامی است که امر به معروف ونهی از منکر را انجام دهد . این دوتکلیف شرایطشان هم فرق میکند. بیشتر سخنان فقها در باب شرایط امر به معروف ونهی از منکر مانند احتمال تاثیر وامن از ضرر مربوط به تکلیف اول است . معمولاً در رسالههای عملیه به آن تکلیف اول اشاره میشود. اما تکلیف دومی که مسئولیت حکومت اسلامی است مشورط به آن شرایط نیست زیرا این تکالیف بر دوش کسی است که قادراست متمکن است . قوی مطاع است . پس آن شرایط را ندارد .همچنین مسئولیت وتعهدی که در این تکلیف دوم است خیلی بالاتر است باید کل اسلام را تبلیغ کند وامر کند به برپایی واقامه کل احکام فردی واجتماعی ، مکلف به در اینجا خیلی گسترده تر است واز مکلف به در آن تکلیف همگانی فراتر است وآن شروط را هم ندارد.
بر حاکمیت اسلامی است که امر به معرو ف ونهی از منکر را در جامعه نهادینه کند وهمیشه افراد را از همه منکرات بدور نگه دارد . تمام معروفهای الهی دینی را بر پا کند و در جامعه احیا کند و دراین راه از هر وسیله وابزاری مددگیرد هیچ شرطی هم ندارد غیر از قدرت وتمکن واستفاده از روشها وسیاستهایی که حاکمیت را به احیا ء تمام انحاء معروف برساند وجامعه را از همه انحاء منکر بزداید.
این ستاد مبارک احیاء امر به معروف ونهی از منکر در حقیقت نمونهای از آن نوع دوم است. نهادی است که در حاکمیت اسلامی پس از پیروزی انقلاب با این فلسفه و با این دید ایجاد شده است تا همان نهادی باشد که آیه ولتکن منکم امه ... میفرماید . این نهاد باید آن معنا یا تکلیف اول را هم در نظر داشته باشد به این معنا که اولا توجه داشته باشد که امر به معروف ونهی ازمنکر برای او موضوع این تکلیف دوم است یعنی تکلیف سنگین تر ،گسترده تر ، بی قید و شرط تر ، البته باید سیاستها و شیوههایی را در نظر بگیرد که امر به معروف ونهی از منکر بهتر ، دقیقتر وموفق تری درجامعه شکل بگیرد. این ستاد با هر نهادی که در حکومت اسلامی نهاد بر پای امر به معروف ونهی از منکر ودعوت به اسلام وخیر است ، باید آن تکلیف اول را هم مورد نظر قرار دهد. به این معنی که یکی از وظایف خودش را این قراردهد که آن تکلیف در جامعه احیاء شود. فقط این نباشد که خودش امر به معروف و نهی ازمنکر کند . ستاد احیاء امر به معروف ونهی از منکر ستاد احیاء است نه اینکه خودش یکایک افراد را امر به معروف ونهی از منکر کند بلکه باید آن تکالیف اول را در جامعه احیاء کند ، باید برنامهای طرح کند ، طرحی بیاورد ، تشکیلاتی راه بیندازد و به گونهای برنامه ریزی کند که افراد به آن وظیفه اول خودشان عمل کنند ، افراد آمر به معروف و ناهی از منکر باشند یعنی فریضه امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک فرهنگ در جامعه احیاء شود. همچنان که مردم مقیدند نماز بخوانند ، روزه بگیرند و سایر فروع دین را انجام دهند، این را هم به عنوان یک فریضه و یک واجب عمل کنند. آن تکلیف اول باید در جامعه احیاء شود. این بسیار مهم است که جامعه وافراد آن، افرادی شوند که تکلیف خود را درست تشخیص دهند.
مسئولیت خود را در قبال امر به معروف ونهی از منکر مانند بقیه فروع دین و بقیه واجبات همگانی، احساس کنند. به آن اهمیت بدهند، نسبته به آن حساسیت نشان دهند و آن را رعایت کند. این مسئله بسیار مهمی است. در غیر این صورت اگر این ستاد بخواهد خودش امر به معروف و نهی از منکر کند، هر قدر هم تشکیلات داشته باشد، بالاخره آن هدف محقق نمیشود. مگر چقدر میتواند به این معنا امر به معروف و نهی از منکر کند؟ پس یکی از اهداف و وظایف این ستاد یا هر نهادی که مسئولیت این تکلیف حکومتی را بر دوش دارد، بلکه اولین وظیفه اش این است که آن تکلیف را اول در جامعه احیاء کند بگونهای که بتدریج همه مردم نسبت به منکری که میبینند و معروفی که میبینند ترک شده است، وظیفه اولیه خودشان را انجام دهند. اگر این فریضه احیا شود ، دامنه آن قهراً خیلی گسترده است ، در حقیقت یک سالم سازی ذاتی است که اگر در جامعه شکل بگیرد و واقعاً احیا شود. در جامعهای که اسلامی شده ، حکومت آن اسلامی است و دیگر آن خوفها و ضررها وجود ندارد و آن شرایط هم محفوظ است ، این مکانیزم یعنی مکانیزم امر به معروف و نهی از منکر یکی از بهترین ابزارهای اصلاح جامعه و پالایش جامعه از گناهان ، جرائم ، منکرات ، مفاسد و آفات است . این یکی از ویژگیهای نظام اسلامی است که یک سلسله مکانیزمها و ابزارهای ذاتی دارد که اینها دیگر نیازی به قدرت قاهره حکومت و پلیس و نیروی انتظامی و دادگاه ندارد.
وظیفه دوم نهادی که به عنوان یک نهاد حکومتی میخواهد امر به معروف و نهی از منکررا انجام دهد، این است که راههای برپایی معروف را درکل جامعه هموار کند. معروف به این معنا معمولاً در قدرت و توان افراد نیست بلکه در فهم و درک افراد هم نمیگنجد. همچنانکه در روایتی که نقل کردیم ، به آن اشاره شده است که این کار هر کسی نیست ، این تکلیف خاص است نه عام چون باید عالم به معروف باشد و از حق به باطل نرود . این همان معروفهای کلانی است که فوق طاقت و قدرت و تدبیر یک فرد است و مربوط به سیاستهای کلان اجتماعی و مربوط به نظامها و سیاستهای کلی و برنامههایی است که باید در حکومت و دولت تنظیم شود.اینها باید معروف باشد، منکر نباشد، باید مطابق دیدگاههای اسلام و برنامههای اسلامی باشد . اینها ست که دیگر در قدرت یکایک افراد نیست در قدرت همان مرکزیت جامعه است . این نهاد یکی از وظایف مهمش این خواهد بود که معروف را که شامل تمام انواع ومصادیق معروف است احیاء کند. نظام اقتصای ونظام مدیریتی معروف را بر پا کند . برا ی مثال نظام بانکداری ربوی یک نظام اقتصادی منکر است که نباید در جامعه باشد . نظام اداری که در آن تبعیض ، رشوه وفساد هست نظام منکری است که نباید وجود داشته باشد . این نهادی که مسئولیت امر به معروف در این حد بالا را دارد ، مسئولیت دارد این قبیل مسائل را دنبال کند ، تذکر دهد ، راه کار اقامه معروف و زدودن منکر را در این بخشها نشان دهد.
بنابراین ، این دو وظیفه هم در شرایط با هم فرق دارند وهم در نوع تکلیف وهم در مکلف به ودر قدرت وتوان ، ملکلف آن تکلیف یک سلسه قدرتهایی دارد و مکلف به این تکلیف قدرتهای دیگری دارد و مسئولیتهای دیگری نیز دارد . آثار وثمرات آن دو نیز با هم فرق میکند. بنایراین ما باید با این دو نگرش به امر به معروف و نهی ازمنکر بنگریم : یک نگاه فردی وخرد ویک نگاه حکومتی وکلان ، این نگاه کلان وحکومتی ، مربوط میشود به خود حاکمیت ونهادهای مربوط به این حاکمیت یکی از مهمترین وظایف این نهادها بلکه وظیفه اصلی واساسی شان اقامه معرف ونهی ازمنکر است . این دو نگرش به امر به معروف ونهی از منکر در اثرها وفلسفهها با یکدیگر فرق میکند. فلسفه نگرش اول همان اصلاح جامعه از طریق خود افراد جامعه است که هم تاثیری بر افراد آمر وبه معروف وناهی از منکر دارد وهم وسیلهای است خودکار وخود جوش از متن مردم برای اصلاح جامعه ، ودیگر نیازی به آن شرایط ، قیود ولوازم ندارد ونیازی به این ندارد که از بیرون بر جامعه تحمیل شود واز سوی یک قوه قاهرهای اعمال گردد بلکه خود جوش است. افراد را خود بخود تربیت میکند. کسی که امر به معروف ونهی از منکر میکند قهرا خودش هم عامل به معروف خواهد شد وکسی که نهی ازمنکر میکند خودش منتهی از منکر خواهد شد . آن حالت ولایت وصمیمیت و برادری را در جامعه حفظ میکند والمومنون والمومنات بعضم اولیاء بعض یامرون بالمعروف وینهون عن المنکر ، یکی ازآثار حالت ولایت ، اخوت احساس مسئولیت نسبت به دیگری ، امربه معروف ونهی ازمنکر است . این حالت تولی (که درآن مسئله مسئولیت بیش از مسئله دوستی است) . مومنان را حفظ میکند.
از همه مهمتر اینکه امر به معروف به معنای اولش یک نوع مردم سالاری از دیدگاه اسلام است . یک نوع مشارکت مردمی در مسائلی است که مربوط به جامعه است . در حقیقت این امر به معروف ونهی ازمنکر یکی از بهترین شیوهای مشارکت مدرن وبها دادن به مردم واصالت دادن به ایشان است. این مسائل در اسلام در این فریضه مهم و واقعاً اساسی دیده شده واینها برکات وثمرات آن است . امربه معروف و ونهی از منکر مشارکت مردمی است ومعروف هم همه امور را در بر میگیرد البته به شرط درک درست وعلم و اشراف بر آن .
آن بخش دوم که از وظایف حاکمیت است بدین معناست که اسلام تنها به یک ابزار اکتفا نکرده و در این فریضه هر دو را ه و هر دو ابزار را به بهترین وجه لحاظ کرده است .فریضهای کهام الفرائض است ، بها تقام الفائض این فریضه منشا بر پایی بقیه فرائض و بقیه خواستهای الهی وارزشهای الهی در جامعه است. مشارکت مردمی ممکن است در برخی از محدودهها این کشش را نداشته باشد چون نیاز به اطلاع دارد ونیاز به قدرت دارد آن سیاستهای کلان معمولاً خارج از قدرت یکایک افراد این را از راه تکلیف دوم که به عهده حاکمیت اسلامی نهاده تامین کرده است.
اینجاست که هم مردم وظیفه دارند مشارکت کنند در اقامه معروف ونهی ازمنکر وفساد وآفات یک جامعه سالم ، وهم حاکمیت این مسئولیت را دارد در حد دیگری و در آن بخش که مربوط میشود به سیاستهای کلان، برنامهها ونظامها ، از اینجا ست که میفهمیم چرا فریضه امر به معروف ونهی از منکر در مکتب اسلام جایگاه بسیار بلندی دارد این ستاد باید آن وظیفه اول را هم مورد نظر قرار دهد . شرایط و راههایش را فراهم سازد .برنامههای مناسب با آن را ایجاد کند مخصوصاً بگونهای که مردم بتدریج در حدود قدرتشان وامکانشان آمر به معروف وناهی ازمنکر باشند. یکی از وظایف امر به معروف حکومتی این است که شرایط وامکان را برای مردم آماده کند . آن ضررها وحذفها را از بین ببرد برای اطلاع وآگاهی بیشتر مردم از معروفها ی اسلامی ومنکرها برنامه ریزی کند، در افراد علم به حق وباطل را در افراد ایجاد کند تا بهتر ودقیقتر بتوانند امر به معروف کنند ونهی از باطل ومنکر کند نه خدای ناکرده بر عکس .
این ستاد بسیار مبارکی است و یکی از ارکان حکومت اسلامی است که خیلی بجا بود جایگاه آن هم از نظر موقعیت رده بندی شده در تشکیلات حکومتی هم از نظر امکانات ، ابزار کار، گستردگی به عبارت دیگر هم از نظر شکل ساختاری ، هم از نظر قانون واختیارات وهم از نظر امکانات جایگاه بالاتری داشته باشد . این سه مسئله بسیار مهم است . امیدوارم خداوند متعال به برکت ایام خجسته میلاد حضرت ولی امر (عج) این توفیق را به همه عزیزان مخصوصاً مسئولین این ستاد عنایت فرماید که این دو وظیفه مهم نسبت به امر به معروف و نهی از منکر را به طور کامل در جامعه اسلامی عمل نمایند.
